leygardagur 3. februar 2001síða 11

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 24 - 3. februar 2001 21 gult cyan magenta svart 20 Sosialurin Nr. 24 - 3. februar 2001 er tó, at teir allir eru antin dømdir ella eru undir ill- gruna fyri umfatandi und- irgravingarvirksemi, og sigur hetta helst nakað um, hvørjar freistingar hetta nærum óavmarkaða vald gevur slíkum monnum. At hendan ávirkanin eis- ini virkar øvugt, er heldur einki dulsmál. Tað hendir javnan, at máttmiklir per- sónar blandað seg uppí, hvussu eitt ávist lið, ofta landslið, skal síggja út. Hetta sást m.a. tá argent- iski forsetin kravdi, at Di- ego Maradona skuldi við á argentiska liðið til HM í 1994, hóast landsliðsvenj- arin als ikki var áhugaður í hesum. Annað dømi er, tá italski einaræðisharrin, Mussolini, í 1934 sjálvur stóð fyri úttøkuni av italska landsliðnum til HM. Í báðum førum varð hetta gjørt fyri at tekkjast fólkinum. Føroyska síðan Eisini í hesum førum kann ein – um enn framvegis í minni mun – yvirføra hesa popularismu, sum fótbólts- spælið hevur givið, til klettar okkara. Uttan á nakran hátt at niðurgera poitiska arbeiða teirra, so kunnu menn sum Sverri Midjord, Kaj Leo Johanne- sen og Páll á Reynatúgvu nevnast um dømi um fyrr- verandi ítróttamenn á høg- um støði, sum í dag gera seg galdandi á politiska pallinum. Sum sagt skal hetta ikki verða nevnt fyri at niðurgera politisku evni teirra, men í einum val- stríðið – kundi rópt tað propagandaførslu – er fremsta treytin, at veljarin er kunnugur um, at persón- ar stilla upp. Hesum stigi eru hesir í øllum førum slopnir undan, so á ein hátt kann sigast, at teir hava fingið ein fyrimun á hes- um øki. Í øllum førum kann sigast, at ítróttaliga virksemi teirra so avgjørt ikki hevur verið teimum til skaða í so máta. Hví fótbólturin Hvussu tað so ber til, at tað er júst fótbólturin, sum hevur fingið hendan leik- lutin í heimssamfelagnum, er kanska ilt at siga. Orsøkin má sjálvandi fyrst og fremst vera hon, at fótbóltsspælið er undir- haldandi at hyggja at. Spenningur, rástyrki og sálarligir dystir í dystunum eru helst nakað, sum dreg- ur áskoðarar og íðkarar at sær. Áskoðararnir – í grundini hyggjarar – hava í so máta bert eittans enda- mál við hesum. Tey vilja undirhaldast, og eftir hyggjaratalinum at meta, so fáa tey eisini hetta. At so ymsu fótbóltssamgong- urnar eisini hava dugað ófatuliga væl at marknað- arført sína vøru, hoyrir so avgjørt við i hesum met- ingum. Hvussu leingi undirhald- ið stendur við, hevur allar helst eisini sína ávirkan. Við grundarlagið í hyggj- aratalinum eru tað tveir lutir, sum skara framúr, tá metast skal um, hvat slag av undirhaldi hevur fasta- tøkur í fólkinum. Tað at hyggja at fótbólti og tað at hyggja at einum filmi. Bæði hava tey tað til fel- ags, at talan er um undir- hald í umleið 90 minuttir, sum eru sundurbýttir við einum steðgi. Kanska er tað í veruleik- anum bert hetta, sum hev- ur givið fótbóltinum so nógv fram um aðrar ítróttagreinar. At talan er um undirhald, sum í vavi hóskar seg til tað, sum heilar okkara tíma at síggja, uttan at troyttast alt ov nógv, meðan undirhaldi stendur á. Beint nú tykist fótbólt- urin meira enn nakran tíð at verða settuir í fok- us. Hetta tí spælið nú er í uppskotið til friðar- heiðursløn Nobels. Ein virðisløn sum í umrøðu helst bert hevur Oscar- virðislønina í Hollywood sum kappingarneyta. Tað er ein svenskur ríksidagslimur, Lars Gustafsson, sum umboð- ar kristiligur demokrat- arnar, hevur skotið upp, at fótbólturin verður inn- stillaður til friðarheið- ursløn Nobels. Orsøkir- nar til uppskotið er, at fótbólturin sambært Gustafsson fremur sam- ljóð og skilsemi í al- og millumtjóða høpi. Ivaleyst halda við- haldsfólk hjá ymsum landsliðum helst ikki so nógv um hvønn annan, tá liðini eru á vøllinum, men hóast hetta, so stendur Gustafsson fast við sítt. – Fótbóltur hevur havt, og kemur fram- haldandi at hava ein stóran leiklur á altjóða pallinum, tá tað ræður um at skapa forstáilsi millum fólkasløg, skriv- ar hann í brævi til Nobel-komitéina í Oslo. Millum annað vísur hann í hesum sambandi á, at fótbóltsspælið hev- ur livað hóast tvey heimskríggj, umframt hópur av bæði etniskum og regionalum stríðs- málum hava gjørt sítt til at gera heimin ótryggan. – Kanska kundi hann eins væl nýtt orðini hjá George Orwell í grund- geving sínari fyri, at fót- bóltur hóast alt er friðar- skapandi: »Fótbóltur er kríggj frádrigið skot- vápn«. Fótbótlurin í fokus Fótbólturin hevur eisini havt sínar vanlukkur. Her minnast áskoðarar hjá Liverpool tey 95, sum lótu lív í Hillsborough- vanlukkuni í 1989 Mynd úr bókini: You’ll never walk alone Fótbólturin er týdningarmiklari enn sjálvt lívið, segði Bill Shankley. Fyri mong óskiljandi, men kortini eitt slag av sannleika Mynd úr bókini: You’ll never walk alone Hava føroyskir tingmenn eisini fingið fyrimun av einari fortíð innan ítróttin? Ein vansi man tað so undir ongum umstøðum hava verið FÓTBÓLTSHUGLEIÐING Jákup Mørk Væl kendu orðini hjá fyrr- verandi Liverpool venjar- anum, Bill Shankley, renna til hugs, tá spurt verður um, hví fótbólturin er so- mikið høgt í metum kring heimin. Ja, ikki bert er spælið høgt í metum. Í nógvum førum er tað ein sannur magtfaktorur í sam- felagnum – ein statur í statinum. Orðini hjá Liverpool legenduni fullu, tá hann av einum blaðmanni varð spurdur, um fótbólturin fyri hann hevði eins nógv at siga sum spurningurin um lív og deyða.’ – Nei, tað er nógv týdn- ingarmiklari enn so, varð svarið, sum blaðmaðurin fekk. Tey veiku hava ein kjans Fyri vanliga føroyingin, sum býr í heimliga trygga dunnugarðinum, kann tað helst vera torført at skilja, hví fótbólturin skal vera týdningarmiklari enn sjálvt lívið, men fleiri staðni kring heimið er hetta als ikki óskiljandi. Kanska ikki týdningarmiklari, men í øllum førum ein av hornasteinunum í tilveruni. Eitt akker, sum í eini um- skiftiligari tilveru ber boð um, at tað undir umstøðum er eitt, sum stendur fast her í lívinum, nevnliga kærleikin til felagið. Hvat skuldi annars fing- ið fátøku arbeiðsmenninar í Onglandi til at goldið hundraðtals krónur fyri ein dyst. Ja, kanska fleiri tús- und fyri eitt árskort til dystirnar. Tilvera teirra er í mangar mátar nyttuleys uttan hetta. Eitt stríð fyri sjalvsavgerðarrætti, sum tú ongantíð hevur møguleika at vinna, tí stættarmunurin í samfelagnum ikki loyvir tí. Har stjórar, akademikar- ar og onnur fyri langari tíð síðani – gjarna fyri fleiri ættarliðum síðani – hava sett seg á ovastu røkurnar. Hesin munur er tó burtur, tá liðini fara á vøllin hvønn leygardag. Tá kunnu tey stóru bara koma, tí her ber til at koppa teimum. Ja, kanska ikki bert at koppa teimum ta einu ferðina, men so- mikið væl at, lið títt stend- ur ovast á trúnuni. Tá er sigurin hjá fátæka arbeiðsmanninum fullkom- in, tí tá hevur hann koppa mótstøðuni til viks og sýnt, at eisini hann hevur møguleika at røkka ovastu tindunum. Hooliganisma Hetta at øll hava møgu- leikan, er sjálvsagt ein av bestu síðunum við fót- bóltsspælinum, men hin- vegin kenna vit eisini keði- ligu avleiðingarnar av hes- um. Hooliganisman er tí- verri ikki nakað ókent fyri- brigdi í fótbóltsheiminum. Ofta er hetta kanska skip- aður harðskapur, framdur í navnið fótbóltsins, men eisini kemur hetta fram, tá vónbrotið um brostnu ítróttaligu vónirnar hjá hjartabarninum skulu skol- ast út onkursvegna. Millum sterkastu minnir okkara í so máta er iva- leyst Heysel-vanlukkan í 1985, tá 39 fólk lótu lív. Alt sum úrslit av óskiljandi fótbóltsharðskapi, eyg- leiddur av millióna tals hyggjarum kring allan heimin. Fá ár seinni, í 1989, skelkaðist heimurin enn einaferð, tá 95 fólk lótu lív í syndarligu Hillsborough- vanlukkuni, sum tó ikki komst av hooliganismu. Felags fyri hendingarnar var tó, at hesar settu ferð á arbeiðið at betra umstøður- nar og tryggleikan hjá á- skoðarunum. Í dag kann tíbetur staðfestast, at til- tøkini, sum tá vórðu sett í verk, hava betra munandi um kringstøðurnar hjá fót- bóltinum. Kenslan er øðrvísi Jú stórur er munurin, og tí- betur kann sigast, at sam- felagsligu viðurskifti okk- ara her heima ikki »loyva« eina slíkari fanatismu í ítróttahøpi, men fyribrigdi er tó ikki ókent her heima, um enn tað gongur fyri seg í minni mátistokki. Soleiðis er ivaleyst mun- ur ímillum kensluligu brot- ini, tá ymsu liðini við yms- um millumbilum kunnu rópa seg føroyameistara. Fyri ein klaksvíking er kenslan sjálvandi stór, men neyvan einastandandi, tá KÍ kann rópa seg føroya- meistara. Øðrvísi var hon helst í Vági í fjør, ella á Sandi í 1989, tá føroya- meistaraheitið fekk heim- stað á hesum plássum. Sandingar, sum tá fyri fyrstu ferð skuldu royna at eta kirsuber við teimum stóru snýttu alt og øll. Ongan tíð hetta árið eydn- aðist tað nøkrum at basa teimum, og hetta treiskni kundu sandoyingar ivaleyst nýta sum fyrimynd, meðan búskaparliga kreppan her heima herjaði upp á tað harðasta um alt landið og ikki minst – ella kanska serliga – á Sandoynni. Somuleiðis mundi kensl- an vera nakað fyri seg, tá VB í fjør fyri fyrstu ferð í 95 ára longu søgu felags- ins ognaði sær meistara- heitið. Í Vági var at kalla undantaksstøða, og sum ein eldri vágbingur so rámandi segði við útvarps- mannin, tá dreymurin um gullið brádliga var veru- leiki. – Hetta mugu tit ikki øvunda okkum. Vit hava bíða í 95 ár. Gevur makt Omanfyristandandi kensl- ur, um enn í ymsum máti- stokki og lutfalli, eru eisini orsøkin til, at fótbólturin nógva staðni hevur somik- ið stórt vald, sum hann veruliga hevur. Tað er neyvan nakar miðil ella nakar boðskap- ur, sum í somikið stóran mun megnar at savnað eina fjøld, sum fótbólts- spælið ger, og serliga í teimum londum, har demokratiið og talufrælsið ikki er so framkomið, sum her heima, hava fótbólts- myndugleikarnir havt møguleika at gera sær dalt av teirri megi, sum hendan savnanin hevur við sær. Sum dømi um persónar, sum hava gjørt sær dælt av, ella í øllum førum fingið fyrimun av, tilknýti til fót- bóltin, kunnu soleiðis hiss- ini nevnast Silvio Berlu- sconi, sum neyvan hevði fingið so stóra politiska undirtøku, uttan tilknýti sítt til stórfelagið, AC Mi- lan. Spaniólan, Fyrrver- andi borgarstjóran í Mar- bella, Jesus y Gil, sum er ánari av fyrrverandi stór- felagnum, Atletico Madrid, og sjálvandi eisini Bernard Tapie. Byggimatadorurin sum førdi Marseille upp á ovastu europeisku fótbólts- tindarnar og síðani gjørdi eina sanna snarkarrieru sum politikkari. Felags fyri hesar tríggjar Hvussu ber tað til, at fótbólturin, sum í veruleikanum bert er eitt spæl, hevur somikið stórar fastatøkur, at fleiri av stóru monnunum innan fotbóltin teljast millum stóru menninar í heiminum – og øvugt Fótbólturin – ein statur í statinum Nærdystirnir í dystunum eru nakað, sum hevur tokkað millum fólk, og tískil eisini nakað, sum dregur áskoðarar Møguleikin fyri at tey smáu kunnu vinna, er ein av atdráttarmegin í fótbóltinum. Her er tað vágbingar sum bjóða hetjum sínum vælkomnar heim, eftir at felagið hevur vunnið fyrsta meistaraheitið í søgu felagsins