leygardagur 10. februar 2001síða 8

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 29 - 10. februar 2001 15 14 Sosialurin Nr. 29 - 10. februar 2001 Postboks 19, 110 Tórsahvn, telefon 311820, telefax 314720, teldupostur: birgir@sosialurin.fo Blaðstjórn: Birgir Kruse EG MEINI TAÐ ROKKUR Birgir Kruse Tríati ár eru í dag liðin síð- ani Frank Zappa og rokk- bólkur hansara Mothers of Invention vórðu settir á dyr í Royal Albert Hall í Lon- don. Ætlanin var at hava stóra konsert á hesum gitna staði saman við The Lon- don Philharmonic Orches- tra. Á skránni vóru brot úr verkinum »200 Motels«, har Frank Zappa hugleiðir um upplivingar hjá einum ferðandi orkestri »on the road«, sum tey siga. Onkrir av tekstunum í hesum verki vórðu mettir ónærisligir og fingu frámerkið »obscene«, tá ein almenn bretsk dómsnevnd henda dag varð sett at lurta eftir plátuni »200 Motels«. Plátan var ljóðsporið úr samnevnda filminum, har umframt Zappa, eisini Ringo Starr og Keith Moon medvirk- aðu. Hin balstýrni Keith Moon hevði leiklutin sum nunna. Londonfilharmon- ikararnir høvdu medvirkað í ljóðupptøkunum til henda filmin, sum eisini var sýndur í Sjónleikarhúsinum í Havn. Filharmonikararnir høvdu einki ilt at siga um hesa uppliving, sum tó bleiv tikin av skránni og bannað at framføra í Royal Albert Hall, í dag fyri nett tríati árum síðani. Eitt av mongu hæddarpunktum Frank Zappas, sum vit kunnu lesa um í áhuga- verdari grein hjá Høgna Djurhuus inni í blaðnum. Bárður Olsen semic@post.olivant.fo Tað sigst, at alt gongur seinni, tá tað er kalt, tó ikki tankar og tíð. Tað er kalt. Á trøðunum hongur kavi. Náttúran er farin í sín ævintýrkenda og meditativa búna. Tað er vindstilli tað tykist, sum tíðin stendur í stað. Bilar standa og spola í brekk- unum, men eg gangi kvikliga framvið. Møti einum heimleysum manni. Løgið hugsi eg, hetta er ikki Keypmanna- havn ella ein annar stór- býur, men bara Tórshavn. Hann situr einsamallur, á einum bonki. Tað er synd í honum, men vit eru jú øll einsamøll. Við verða fødd einsa- møll og vit doyggja einsamøll. Hetta hava vit øll til felags. Einsamøll eru vit, tá vit eru tað, men eksistentielt einsemi er næstan alla tíðina. Hetta einsemi ger, at vit spyrja hvørji vit eru og hvat vit eru, hvar vit koma frá og hvar vit fara. Fyri at fylla hetta ein- semi, hava vit átrúnað, politiskar og aðrar ideo- logiir, men tað einasta, ið kann fylla hetta tómrúm er kærleiki. Fyri at hugsa um tílíkt, er tað als ikki neyðugt, at verða filoso- fiskur, rithøvundur ella serskøltur, men tað er ein fyrimunur at vera tað. Innaftur komin, kóki eg mær ein góðan kopp av kaffi. Tracy Chapman singur: Talkin bout a revolution. Hitin rennur út í hvørja træðr. Lagið er gott, men so hugsi eg aftur um tann heimleysa mannin. Hvar man hann verða nú? Hann situr onkrastaðni og bíðar, til herbergið hjá Frelsunar- herinum letur upp. Ójavnt er býtt. Eitt samfelag fyri øll, utopi ella dreymur? Hugsi, eg eitt sindur beiskur í huga. Veruleiki er tað, í hvussu er ikki. Var til eina samtalu fyri stuttum. Konan segði: Tú stamar. Síðani segði hon: Tú stamar illa. Eina lítla løtu hevði eg hug, at taka synd í mær sjálvum, kanska av gomlun vana. Eg gjørdist eitt sindur klókkur, hvat so um eg stami? Hevði eg hug at spyrja. Kanska skuldi eg sagt henni, at nakrir av tídningarmiklastu monn- unum í heimssøguni eis- ini stamaðu? Isaac New- ton, Charles Darwin og Winston Churchill, bara fyri at nevna nakrar. Eg droymi meg aftur í tíðina. Minnist tá eg sum barn spældi úti í kavan- um. Hvar er tíðin farin? Tað var gott, at verða barn. Hvat høvdu fólk sagt, um eg nú legði meg niður í kavan at gera einglar? Melankoli og gleði blandast saman. Um eg var ein fuglur, so hevði eg flogið avstað og komi aftur, tá tað fór at vára. Men eg eri ikki ein fuglur og tann eingilin, sum eg í tonkunum geri mær, dugir ikki at flúgva. Tað er nátt, fullmáni og stjørnuklárt. Eftir himm- alinum flutti okkurt seg. Fyrst helt eg, at tað var ein stjørna, men tær flyta seg ikki á henda hátt. Síðani mintist eg til al- tjóða rúmdarstøðina. Kanska sita fólk, har uppi og droyma seg niður á jørðina? Siti sum so ofta fyrr og skrivi. Havi góðan hug at steðga, men skundi mær at skriva tað síðsta. Tí í morgin er aft- ur ein dagur. Zappa bannaður Tankar í kava MEIRA ROKKUR Birgir Kruse Í gjár vóru tjúgu ár síðani rokk-klokkan yvir øllum støðgaði, tagdi og fór úr tíðini. Hin 9. februar 1981 slóknaði Bill Haley, sum í fimtiárunum skapti hug- takið rock and roll á plátu við sanginum »Rock around the Clock«. Tað var hin 12. apríl 1954, at William John Clifton Ha- ley, sum fulla navn hansara var, spældi inn henda sang sum b-síðu á plátuni »Thirteen Women«. Upp- tøkan fór fram í New York og vakti lítlan áhuga. Ha- ley hevði frammanundan roynt seg sum kovboy, men alt til fánýtis. Árið eftir, í 1955 er sangurin um klokkuna við í filminum »The Blackboard Jungle«. Glenn Ford hevur høvuðs- leiklutin og sangurin verð- ur bráddliga spældur víðahvar. Á henda hátt gjørdist Bill Haley fyrsti hvíti sangari, ið kom á al- mennu topplistarnar við einum rokksangi. Sam- stundis setti hann ferð á eitt nýtt fyribrigdi, har elektronikkur gekk hond í hond við uppreistrarsinn- aðan ungdóm, sum legði líka í skilnaðin millum svørt og hvít. Og so kom Elvis. So tá John Lennon sigur, at »before Elvis there was nothing« er tað ein sannleiki við modifika- tiónum. Ikki kann sigast, at Bill Haley, sum hóast alt gjørdist ein av lyklapersón- unum í rokksøguni, kom til skorin klæði. Sjálvt út- sjóndina hevði hann í móti sær í føgru nýggju ung- dómsfikseraðu undirhalds- verðini. Farin um tey tredivu, heldur hilligur og so hárið og lokkurin, sum sloktur lá niður á ennið. Hetta kendist ikki eggj- andi hjá ungdómi, sum var farin at klæða seg í leður. Og ikki minst keypa plátur. Ei undur í, at hin yngri og meiri tíðarrætti Elvis, skjótt trokaði hann av rók- ini. Haley og spælimenn hansara The Comets vóru tó nógv frammi millum 1955 og 57. Ikki færri enn 21 av plátum teirra komu á tiltikna Billboard listan, teirra millum »Burn that candle«, »See you later alligator«, »The Saint’s rock and roll«, »Rockin’ thru the rye«, »Rip it up« og »Rudy’s rock«. Mett verður, at Bill Haley seldi fleiri enn 60 milliónir plát- ur meðan hann livdi. 56 ára gamal sovnaði Bill Ha- ley stillisliga inn í deyðan, heima í Harlington, Texas. Rokkstjørnum líkt, hevði hann drukkið illani, nú klokkuverkið støðgaði og ikki orkaði meir. Haley, ið legði støði undir mest koll- veltandi frambrotið í vest- urheiminum í farnu øld, var farin úr tíðini. Klokkan støðgaði Chunga’s Revenge, plátan við tónleiki frá filminum »200 Motels«, sum sýndur varð í Sjónleikarhúsinum í Havn Bill Haley 6.7.1925-9.2.1981 JAZZUR Birgir Kruse Fyri jól kom enn ein søga um jazzin á marknaðin. Bæði bók, fløgur og video- filmar. Tað eru plátufel- agið Columbia, sum saman við kenda jazzmerkinum Verve, hava heitt á Ken Burns at seta eina jazzsøgu saman. Heitið er »Ken Burns Jazz: The Story of America’s Music«. Útgávurøðin fevnir um 22 fløgur, sum hvør í sínum lagi lýsa størstu søguligu jazznøvnini. Hesar fløgur fáast allar stakar. Hevur ein hug at fáa jazzsøguna samansjóðaða, so hon eis- ini passar snøgt í hillina, so fæst ein úrdráttur, ið fevnur um fimm fløgur í eini snøggari boks. Vil ein hava jazzsøguna á bert einari fløgu, ja so ber eis- ini tað til. So nú fæst jazz- søgan í tí vavi, júst sum tygum ynskja. Millum nøvnini á »The Story of America’s Music« eru Louis Armstrong, Dave Brubeck, Miles Da- vis, Sidney Bechet, Or- nette Coleman, Duke Ell- ington, Benny Goodman, Fletcher Henderson, The- lonious Monk, Herbie Hancock, Charles Mingus, Count Basie, Art Blakely, Jon Coltrane, Ella Fitz- gerald, Dizzy Gillespie, Coleman Hawkins, Billie Holliday, Charlie Parker, Sonny Rollins, Sarah Vaughan og Lester Young. Bókin, sum fylgir fløg- unum og ber sama heiti, verður givin út á bókafor- lagnum Knopf. Sjónvarps- filmarnir, sum eru 18 í tali, verða undir heitinum »JAZZ« vístir í amerik- anskum sjónvarpi beint nú. Amerikumaðurin Ken Burns (f.1953) hevur gjørt dokumentarfilm í tjúgu ár. Í 1981 gjørdi hann »Brooklyn Bridge« sum hetta árið kappaðist um Oscar-virðislønina, men fekk hana ikki. Síðani hevur hann gjørt søguligu filmarnar »Civil War« (1990) og »Baseball« (1994). Søgufrøðingurin Stephen Ambrose hevur sagt um filmarnar hjá Ken Burns, at »fleiri amerikan- arar fáa søguundirvísing frá Ken Burns enn nakra aðrastaðni frá«. Tað kann so siga okkum nakað um bæði ivasama søguundir- vísing og tølandi fjøl- miðlatilboð í Amerika. Heimasíða: www.legacyrecordings.co m/kenburnsjazz/flash.html Jazzsøgan – sum tygum ynskja OPERA Birgir Kruse »Hetta er maður úr øðrvísi heimi« tekur Gunnar Hoy- dal til, tá hann lýsir rødd- ina hjá Rúna Brattaberg. »Henda røddin, full av náttúru, sum eingin skúl- ing í heimsins meginlond- um fær kámað burtur« sig- ur hann í teksti á fløguni »Brotið«, sum Tutl gav út í heyst. Í ummæli sigur Oddvør Johansen um somu fløgu, at Rúni er »sum ein óslíp- aður diamantur, ráur og fullur av møguleikum«. Orðini, sum Oddvør nýtir, sipa samstundis til um- mælið hjá Mats Liljeroos í finlandssvenska »Huvud- stadsbladet«. So tað eru ikki bara vit í Føroyum, sum hava fingið eygu og oyru upp fyri »syngjandi bóndasoninum úr Famará«, sum Oddvør tekur til. Nú grør um gangadi fót og Rúni er ávegis til Týsk- lands. Eftir at hava verið til sonevndar »auditions« ymsa staðni í Evropa hetta seinasta árið, varnaðist Rúni tríggjar lýsingar, har operahús í Týsklandi sóktu eftir bass-solisti. Hann sókti og fekk øll trý størv- ini. Besta boðið helt hann verða frá Staatsteater Mainz við Frankfurt. Har verður so starvsstaður Rúna frá august og tvey ár fram. Í meylsamrøðu við Sosi- alin sigur Rúni, at klassiski heimurin er einki annar- leiðis enn popp- og rokk- heimurin, tá umræður at koma fram og fáa frægastu tilboðini. »Hetta er nóg gott strev« sigur hann, »Akkurát sum í trashverð- ini; alt ov nógvir sangarar til tey fáu og oftani illa løntu størvini, sum leys eru. Men ein má og skal hava vónina um »the big time«. Og tá er tað týdn- ingarmesta, at tey røttu fólkini, sum hava ávirkan, hoyra teg!« Rúni hevur fyrst verið til sonevndar »auditions« hjá eini fimtan sjónleikara- agentum, so møguleiki kundi verða at koma inn á okkurt operahús at syngja. Hetta hevur nú eydnast og ein agentur í Frankfurt tek- ur sær av arbeiðnum fyri Rúna. Hann tekur móti til- boðum frá operahúsum og metir um tey og hvør av mongu sangarunum, hann umboðar, skal hava tey. Rúni hevur leingi dvølst í Finnlandi. Spurdur um, hví Finnland bleiv so á- hugavert at royna seg í, sigur hann, at tað er ógvu- liga einfalt. »Eg arbeiddi frá 1995-97 í Danmarks Radios Konsertkor í Keyp- mannahavn. Ein dagin var eg saman við pianistium Per Salo. Hann er finni og lat meg hoyra eina fløgu við gubba sínum, Jorma Hynninen. Hesin Hynni- nen var í 80’unum og 90’unum millum heimsins bestu barytonsangarar. Tá gjørdi eg upp við meg sjálvan, at honum vildi eg syngja hjá. Skrivaði hon- um bræv og spurdi um møguleiki var at fáa nakrar sangtímar. Jú, tað var gamaní. Eg var so í Savon- linna í juni 1996 og ar- beiddi við Jorma Hynni- nen í tíggju dagar hetta summarið. Vit avráddu, at eg skuldi søkja um upp- tøku á Sibeliusakademin- um í Helsingfors várið eftir. Eg slapp inn og var har til 1999, tá eg fór til Internationales Opern- studio í Zurich í Sveits.« »Men Finnland er land- ið, sum hevur størstan týdning fyri meg«, sigur Rúni Brattaberg. »Fyrsti klassiski bass-sangari eg hoyrdi var finski Martti Talvela. Hesin fantastiski sangari doyði tíanverri í 1989, so tað var á fløgu, hann vissaði meg um, at Finnland var landið eg skuldi fara til.« Næsti lærari hjá Rúna var enn ein finni, Kim Borg. »Vit høvdu eitt sera ríkt samarbeiði frá 1996 til í fjør tá hann doyði«, sigur Rúni. Fløguútgávan við heitinum“Brotið”er ognað minninum um Kim Borg. Triði lærarin hjá Rúna er eisini finni, Tom Krause á navni. Teir hava longu samstarvað í nøkur ár og um hetta samstarv sigur Rúni, at tað er sera spenn- andi. Men hjá føroyska ferðamanninum, er Finn- land ikki minni spennandi, sigur Rúni. »Her eru øgi- ligar víddir, rólig fólk, sauna og nógv kosken- korva«, leggur Rúni skemtandi afturat. – Tann veruleiki, at tú byrjaði so seint at syngja, hevur tað á nakran hátt komið tær til góða, ella øvugt? »Fyri meg hevur tað bara verið gott, at vera seinur á veg«, sigur Rúni. »Teir leiklutir, sum eg syngi, eru ofta prestar, kongar, devlar og annað ónt, sum krevur at ein helst ikki er verri fyri, at vera í eldra lagi.« – Hvat var tað, sum fekk teg at sleppa myndatólin- um og syngja í staðin? »Tað var ikki fyrr enn eg var undir útbúgving á foto- grafskúla í Keypmanna- havn, at eg komdi mær at fara í eitt áhugakór. Men har skuldi eg til upptøku- roynd og so skal ein syngja solo og tað hevði eg ikki roynt. So eg mátti fáa ein sanglærara og so gekk tað eisini skjótt.« – Tú ert við á skránni, tá vit fyrstu ferð uppliva eina Listafólkastevnu í august ár. Hvat bjóðar tú føroysku áhoyrarunum? »Eg fari saman við Ólavi Kjartan, baryton- sangara, at framføra »Gluntarna« hjá Gustavi Wennerberg hin 8. august í Norðurlandahúsinum. Ólavur Kjartan sang leik- lutin sum Makedonarin í juni í fjør, tá »Jesus og Makedonarin« hjá Paula í Sandagerði og Sigmundi Poulsen varð framførdur. Eg gleði meg nógv til hetta kvøldið. »Gluntarna« eru vælumtóktir millum føroyingar, so vit fáa helst eitt fínt kvøld!« – Í heyst gav Tutl út fløguna »Brotið«, har tú syngur. Hvussu hevur fløg- an verið móttikin? »Fløgan hevur fingið góða móttøku í Føroyum og eisini í øðrum londum. Eg havi brúk fyri einum visittkorti og eg haldi, at hon gongur ann. Tað er ein stór verkætlan, at spæla tílíkt inn á band, ella festa tað á digitalan teknikk. So eg haldi meg hava lært nógv av hesum eisini.« – Er nakað nýtt ávegis? »Ja, eg arbeiði saman við Jóhannes Andreassen, pianisti við eini nýggjari og ógvuliga spennandi verkætlan. Vit ætla at spæla eina fløgu inn á heysti 2002 við løgum hjá Regini Dahl við arrange- mentum hjá Sunleifi Ras- mussen. Løgini hjá Regini – ikki minst við røttu ar- rangementunum – eru veruliga á einum slíkum støði, at tey kunnu fram- førast við síðuna av Sibe- lius og Schubert í konsert- salum úti í heimi!« Rúni, sum vit hittu um meylin í Sveits, hevur samband við føroyingar, sum eisni búgva har í landinum. Annars er tað bara telefonin og meylurin, ið er sambandið, sigur Rúni. »Men ongastaðni trívist eg betur enn í Føroyum um summarið«, sigur hann. »At ganga í fjøll- unum, at síggja og kenna náttúruna og fara á flot. Tað dámar mær væl. Men at verða fastbúgvandi í Føroyum«, sigur Rúni, »tað vænti eg ikki fer at bera til. Ikki tey komandi árini, um alt gongur so nøkurlunda.« ÚR FÁMARÁ TIL MAINZ. Í eitt tveyára skeið verður Rúni Brattaberg bass-solistur í Týsklandi, har trý operahús sóknast eftir solisti. Tá Rúni lá framvið, vildu tey øll hava »óslípaða diamantin« úr Føroyum. Í august kemur hann til Føroya og næsta ár fara hann og Jóhannes Andreassen at arbeiða við løgum hjá Regini Dahl í útsetingum hjá Sunleifi Rasmussen Úr øðrvísi heimi Rúni Brattaberg í Norðurlandahúsinum í fjør, tá »Jesus og Makedonarin« varð framførdur. Í august kemur hann aftur. Mynd: Jens Kr. Vang Rúni Brattaberg hevur fingið tvey ára sáttmála sum bassolistur á operahúsinum í Mainz í Týsklandi Mynd: Jens Kr. Vang