mánadagur 5. februar 2007síða 12

12 Nr. 25 - 5. februar 2007 Byggingin av ætlaða Skála­ fjarðartunlinum er eitt høvi at fáa umhvørvi og trivnað inn sum ein part av sam­ ferðslupolitikkinum. Ein so stór broyting av undir­støðu­ kervinum kann gagnnýtast til eina broyting av ferðslu­ mynstrinum sum heild. Verður hesin møguleikin ikki troyttur, kunnu politikk­ ararnir ikki siga seg vera sinnaðar at gera nakað fyri umhvørvið og trivnaðin. Skálafjarðartunnilin fær eina øðrvísi ávirkan á sam­ ferðsluna, enn teir báðir fyrstu undirsjóvartunlarnir. Sjálvt um hann styttir um teinin hjá mongum, fer hann kortini í longdini at føra til meira bilkoyring. Tunlar, sum Vága- og Klaks­­víkstunlarnir, fáa koyr­­ingina at eksplodera frá degi til dags; bæði tí, at nógv meira flutningur – neyð­ugur og óneyðugur – fer fram, og tí at flutningurin verð­ur skiftur frá kollek­ tivari til individuella ferðslu. Skálafjarðar­tunn­il­ in skal gerast millum tveir lands­partar, sum tað longu er koyrandi millum. Tað fer helst ikki at minka um talið av ferða­fólkum í bussunum millum lands­partarnar, men tað vera lutfalsliga færri fólk, sum ferð­ast við bussi í mun til við bili. Avleiðingin verður sostatt tann, at bilkoyringin fer at vaksa av hesum tunlinum, um hann verður gjørdur sam­­bært vanahugsanini, sum stýrur samferðslu­poli­ tikkinum. Tað vera enn fleiri, sum fara at arbeiða í Havn og búgva í Eystur­ oynni. Aðrir eysturoyingar fara líka at gera sær eitt ørindi í Bónus ella Skemm­ una. Havnarfólk kunnu líka gera sær eitt rend til Klaks­ víkar. Fyri hvønn túrin vera væl í meðal brendir tríggir-fýra litrar av fossilum brennievni – hesir geva um átta kilo av CO2 til vakstrar­húseffek­t­ina. Um tunnilin skal bera seg fíggjarliga fer at vera neyð­ ugt at tryggja, at fólk koyra meira heldur enn minni. Fólk­ ini aftan fyri verk­­ætlanina hava tíbetur eisini viðgingið, at hetta skaða­árinið er írokn­ að. Fyri hvønn undir­sjóvar­ tunnil og hvørt vegasam­band verður føroyingurin meira bundin at bilinum. Tá skip eru ein partur av samferðsluni, hevur kollek­tiv ferðsla fyri­ munin. Tá ferðslan er kollek­ tiv, fer ikki so nógv óneyðug ferðsla fram. Orsakað av øktari ferðslu og sterkari bilbundni í sam­ felagnum sum heild, fer bil­ plágan sostatt at vaksa av hesum tunlinum, heldur enn at minka. Bilar, bygdir og býir Verður tunnilin bygdur, skulu 3.000 fleiri bilar inn í Havnina hvønn dag. Seinni 6.000. Seinni 12.000? Bilferðslan skræðir býin sundur. Stóru vegirnir eru sum álir av ídnaðarøki, har menniskjan má laga seg und­ir maskinunum. Flesta­ staðni í býnum kunnu sjón­ veik og onnur brekaði ikki ferðast sjálvi meira enn kanska hundrað metrar. Ikki er hugsandi at loyva børn­um í nánd av hesum veg­um, hóast teir eru mitt í okkara býi. Sama er gald­ andi í bygdunum. Lokala býarlívið og bygd­ ar­lívið er nógv avmarkað av bilferðsluni. Nógvi gang­urin ger tað óunniligt at vera úti. Børn kunnu ikki sjálvi fara til aktivitetir. Hand­lar og annað “publi­kums-orien­ terað” virk­semi flytur saman í stór­ar eindir, burtur frá lokal­­sam­fe­lag­num. Eintáttaða menningin av bil­ferðsluni er serliga skaði­ lig fyri tey, ið ikki hava bil. Hesi vera nógv skerd í ger­ andisdegnum av tí, at alt verður skipað kring bilin. CO2-útlátið Føroyingar eru millum tey fólk i heiminum, sum mest eldhugaði elva til alheims upp­hitingina. Ongin veit fyri vist, hvørjar avleiðingar upp­hit­ingin fær. Men tað er vist, at tað er næstan bara ameri­kanarum, vit eru samd við um at halda, at “onki veru­­ligt eigur at vera gjørt við trupul­leikan”. Árinini frá veðurlags­ broyt­ingunum eru týðilig, sjálvt um ongin kann prógva ítøkiliga, at orsøkin er CO2. Tað man ikki vera vert at satsa uppá, at tað ikki er CO2, sum er orsøkin. Koperni­kus fekk heldur ikki prógvað ítøkiliga, at gongu­stjørn­ur­nar ganga í ring­rás um Sólina. Tað er sannlíkt, at neyð­ ugt verður at gera okkurt við trupulleikan. Tess long­ ur, tað verður bíðað, tess truplari verður tað at taka hesi stig. Um tað verður gjørt nú, kunnu vit í ávísan mun lata tað koma sum ein part av samfelagsmenn­ing­ ini. Bíða vit til seinni, verð­ ur tað meira neyðugt við løg­num atgerðum fyri at minka útlátið. Vit hava vitað í nógv ár, at CO2-ið er ein trupulleiki, men hvat er gjørt við tað? Nú er tað satt at siga ein despe­rat støða. Tann einasti ábyrgdarfulli umhvørvis­ politikkurin vildi verið at satsa uppá at klára seg púra uttan fossil brennievni til dømis í 2015. Tekniskar loysnir? Summi halda kanska, at bil­ ar, sum koyra longri uppá liturin, fara at loysa trupul­ leikan. Tað fara teir ikki, tíverri. Um bilarnir kundu koyrt 100 km uppá liturin, hevði tað verið ein tolulig fyribilsloysn. Tað skal skilj­ ast soleiðis: um bilarnir koyrdu sjey ferðir longri uppá liturin, kundu vit sett ferðina, sum vit minka CO2-útlátið við, niður til ein sjeyndapart. Hetta er eitt einfalt roknistykki, og sam­anumtikið er alt rætti­ liga einfalt: Tað finst bara ein loysn, og tað er at gevast at brenna fossil brennievni. Fyrr ella seinni noyðast vit, og jú longur vit bíða, jú trupl­ari verður tað. Og jú størri verður umhvørvis­ skað­in. Onki undur fer at henda, sum kann loysa CO2-trupul­ leikan, um orkunýtslan fram­haldandi sleppur at vaksa. Um vit skulu loysa CO2-trupulleikan, verður neyðugt at spara uppá ork­ una. Bilar brúka dupult so nógva orka fyri hvørt fólkið sum bussar. Sostatt er kollek­tivur flutningur neyð­ ugur. Eftir øllum at døma verð­ur orku- og CO2-trupul­leikin út­settur til komandi ættarlið at loysa. Skal eg veruliga noyð­ast at siga við sonin: ”Nei, lítli mín, vit hugs­aðu ikki um framtíð tína”? Til gagns fyri hvønn? Tá tað verður roknað út, at tað kann loysa seg vinnuliga at byggja tunnil, er tað tí, at meira ferðsla skal ganga mill­um Eysturoynna og Havn­ina, enn tað longu ger. Fyri at fáa ríkiligt av ferðslu vera tiltøk gjørd, at fáa fólk at koyra meira, enn tey veru­ liga hava tørv á. Er hetta ábyrgdarfullur politikkur – at lata vinnuvirksemi fara fram, har virksemið hongur natúrliga saman við tí at vaksa um CO2-útlátið og bil­pláguna? Tað hevur verið sagt, at hesin tunnilin verður ein sam­ferðslulig kollvelting. Tann størsta, enntá. Um hetta rættiliga skal vera ein kollvelting, má øll verk­ ætlan­in skipast soleiðis, at hon er við til at fáa fleiri ferð­andi yvir í kollektiva ferðslu. Sum nú er, snýr menningin av samferðsluni seg um at økja bilatalið. Til skaða fyri umhvørvið og til skaða fyri býar- og bygdar­ lívið – serliga hjá børnum og øðrum veikum bólkum. Gylti møguleikin Landstýrið eigur ikki at loyva eini slíkari verkætlan at fara í gongd, uttan at seta inn eina mekanismu til at tryggja, at ein størri partur av øllum ferðandi ferðast við bussi. Talið av ferðandi við bussum skal ikki bara vera størri enn tað er nú, men ein størri prosentpartur av tí samlaða talinum av ferð­andi. Annars hava tey fólkavaldu spilt okkum møgu­leikan at lata eina loysn uppá bilskaptu trupul­ leik­ar­nar koma sum ein natúr­ligan part av sam­fe­ lags­menningini. Sjálvandi má ein slík mekan­isma vera so smidlig, at hon kann lagast eftir tí kunnleika og tøkni, sum framtíðin hevur at bjóða. Hinvegin má hon ikki vera so smidlig, at hon bara blív­ ur eitt eiti. Um ongin kann finna ein snøggari hátt, má tað bara setast sum ein treyt til tey, ið ynskja at byggja tunnil. Treytin kann t.d. ljóða so­leiðis: “Helvtin av øllum ferðandi gjøgnum tunnilin skulu ferðast í bussi.” Síðan má leiðslan av tunlinum tryggja, at tað verður so­leið­ is, gjøgnum lýsingar­her­ ferðir, príspolitikk ella ann­ að. Hetta er eitt uppskot. Um tað onkursvegna verð­ ur tryggjað, at lutfals­liga fleiri brúka kollektivan flutning gjøgnum Skála­ fjarðartunnilin, fer tað at ávirka ferðsluna í restini av landinum positivt. Tað, sum er uppá spæl, er møguleikin fyri at gera ein umhvørvisvinarligan sam­ ferðslupolitikk í staðin fyri tann vanliga, ið bert snýr seg um at vaksa um bilkoyr­ ingina. havnemand@kallnet.fo Jógvan Olsen Skálafjarðartunnilin gevur stórar møguleikar Eitt av teimum grund­leggj­ andi meginsjónarmiðunum í parlamentarisku skipanini er, at teir valdu tinglimirnir taka seg saman í flokkar. Í Danmarks Riges Grundlov stendur einki um politiskar flokkar, tí tað eru teir ein­ støku valdu persónarnir, sum hava mandatini, tvs, sum hava fingið heimildina frá sínum veljarum at um­boða teir á tingi. Men ting­­lim­irnir eru kortini suve­ renir, tað vil siga, at teir ein­ ans eru bundnir av síni sann­ føring og ikki av nakrari forskrift frá sínum veljarum (§56). At grundlógin fram­ vegis hevur tað sjónarmiðið, at tað eru einstaklingar, sum hava fingið álitið frá velj­arunum, gongur eisini fram av §41, stk. 1, sum gev­ur einum og hvørjum limi í tinginum rætt til at leggja fram lógaruppskot og upp­skot til samtyktar. Kortini hevur gongdin verið tann, at hóast tinglim­ irnir í fyrstani í prinsippinum vóru leysir av flokkum, so eru teir í dag allir stillaðir upp á listar og eru valdir gjøgnum politiskar flokkar. Allir tinglimir síggja seg sjálvar og hinar tinglimirnar fyrst og fremst sum umboð fyri ein politiskan flokk, sum hevur eina politiska stevnu­skrá. Tað kann ofta koma einum nývaldum óvart á, hvat tað í grundini ber í sær at verða valdur á ting fyri ein politiskan flokk og gerast limur í einum ting­ bólki. Tá verður ein við hvørt noyddur at boyggja seg at tí felags viljanum. Á tingi snýr tað seg nógv um at gera meirilutar, og harvið kemur ein út í politiskt stríð við umboð fyri aðrar flokk­ ar. Men vanliga er sam­ar­ beiðið millum starvsfelagar rættiliga gott. Ein skilir og virðir í høvuðsheitum polit­ isku sjónarmiðini hjá hin­ um, og vanliga verða óskriv­ aðar spælireglur virdar, t.d. at gjørdar avtalur verða hild­ nar. Eitt eru tær politisku ósemj­urnar við limir úr øðr­ um polit­iskum flokkum, men ofta eru teir størstu trupul­leik­arnir innanfloks, í egnu ting­mann­ing­ini. Teir ein­støku ting­­lim­ir­nir skulu í sam­arbeiði við hini av mann­ingini og ofta í kapp­ ing royna at gera vart við seg og koma sær fram, og tá kunnu neistar fúka. Tað vanliga er, at tá ið ein tinglimur er valdur á ting, so er hann tað eina og aleina tí, at flokkurin hevur stillað hann upp á sín lista. Tí verð­ ur væntað av honum ella henni, at tey eru loyal móti tingbólkinum og vísa tað, ið kallað verður floks­disci­plin. Tað sigur seg sjálvt, at fyri floksins arbeiði í tingi­num hevur tað stóran týdn­ing og eisini fyri trúvirðið úteftir, at tingmanningin stend­ur samd. Floksfor­mað­urin má, serliga tá flokkurin er í sam­ gongu, hava eina rímiliga vissu fyri, at hann hevur all­ an flokkin við sær, tá ið at­kvøðast skal. Um ein ting­ limur ikki heldur seg kunna tað, má hann í góðari tíð týðiliga siga frá tí á ein­um innanhýsis floksfundi og ann­ars ikki gera málið til eitt evni fyri fjølmiðlar­nar. Samhald Sambandsflokkurin hevur gjøgnum tíðirnar sett eina æru í, at flokkurin úteftir stend­ur samdur. Tað merkir ikki, at teir einstøku tinglim­ irnir altíð eru samdir um øll mál, men vanligt hevur ver­ ið, at ymisk sjónarmið og ymiskar áskoðanir til ávís mál hava verið umrødd út í æsir innanhýsis, inntil mál­ ið er avklárað soleiðis, at flokkurin er komin til eina felags støðu, t.v.s. at ein­ stakir tinglimir í tingsalinum vanliga atkvøða saman við tingmanning floksins. Tað er helst eisini so, at tann eyð­mjúka floksættarkenslan mundi vera sterkari fyrr, enn hon hevur verið nú í nýggj­ari tíð. Tí síggjast kanska fleiri ganga solo. Eitt av meginsjónarmið­ un­um hjá Sambandsflokk­in­ um hevur altíð verið, at tá ið ræður um mál av etiskum og moralskum slag, so verð­ ur sæð burtur frá óskrivaða kravboðnum um, at flokk­ur­ in við atkvøðugreiðslur í høv­uðs­heitum eigur at vera samdur, men latið verður yv­ir til tann einstaka tinglim­ in at atkvøða eftir síni per­ sónligu sannføring. Hetta er ein greið og rími­ lig skipan, sum tekur fyrilit fyri samvitskuni hjá tí ein­ staka. Tað kravið, sum hev­ ur verið reist í seinastuni, at flokkurin eisini í slíkum mál­um skal hava eina felags støðu, er púra burturvið. Í slík­um førum skal tann ein­ staki svara fyri sína egnu sam­vitsku og sannføring, og ta avgerðina eiga øll sjálv­andi at virða – bæði tey, sum eru fyri og tey, sum eru ímóti. Tann, sum ikki virðir støðutakanina hjá øðr­um, má sigast at vera demo­krat­iskt igno­ rantur. Í øllum atkvøðu­ greiðsl­um er møguleikin fyri, at nøkur vera við undir­ lut­an, ikki fáa sín vilja framd­an, og tann tinglimur, sum ikki kann góðtaka at verða niðurstemmaður í ein­ um máli, hevur misskilt, hvat ið demokrati er. Átrúni og politikkur Seinastu tíðina hevur átrún­ aður meira og meira verið vavdur upp í tað politiska arbeiðið á løgtingi. Hetta byrjaði mitt í áttatiárunum, tá ið summi fóru at mis­ brúka kristindómin á tingi fyri at vinna sær politiskar at­kvøður, heldur enn at brúka hann í kirkjum og í sam­komu­húsunum. Eisini í Sambandsflokk­ inum hava gjøgnum tíðirnar verið nógvir tingmenn, sum hava verið ídnir orðsins tænarar í samkomuhúsum, men tað hevur verið eyðkent fyri teir gomlu, at teir bland­ aðu ongantíð kristindómin saman við politikkinum á tingi, teir skildu ímillum, hvat ið Guds var og hvat ið keisarans var. Tað mesta, hesi nýggju fólkini, sum hava sett kristindómin í system fyri at vinna sær at­kvøður, hava fingið burtur úr, er, at fleiri og fleiri fólk venda kristindóminum baki, ikki so nógv tí at tey hava nakað ímóti kristindóm­ inum, men tí tey síggja, at hesir politikararnir kyniskt brúka kristindómin sum skálka­skjól fyri at bjarga sær sjálvum atkvøður. Kristnin vinnur einki við at verða blandað upp í poli­ tikk, tað mundi eisini vera tí, at tríggir av evan­gelist­un­um siga søguna um Skatta­pen­ ingin, har tað verður gjørt greitt, at tað verðsliga og tað andaliga eru hvørt sítt. Eilif Samuelsen At vera løgtingslimur viðmerkingar