mikudagur 7. februar 2007síða 12

12 Nr. 27 - 7. februar 2007 Tað hevur verið hugstoytt og tyngjandi at sæð barna­ garðin á Sernámsdeplinum rigga av. Hesin barnagarður og starvsfólkini har hava í nærum hálva øld gjørt eitt slóbrótandi arbeiði innan sítt øki. Úr øllum landinum eru børn við menningartarni komin hagar til eygleiðingar, og út frá hesum eyg­leið­ing­ um hevur starvsfólkið síðan lagt foreldrunum og stovn­ um, haðan børnini eru komin, lag á, hvussu teirra barn best kundi mennast; og tey børnini, sum komu til eyg­leiðingar, og sum ikki vóru hildin at vera egn­ að at ganga í vanligum barna­garði, hevur barna­ garðurin á Sernáms­depli­ num so sjálvur tikið sær av. Eisini hevði barnagarðurin uppbygt eitt leikasavn við mennandi tilfari, sum børn­ ini, íð komu til eygleiðingar, kundu læna heim við sær. Nú er barnagarðurin og leika­savnið so niðurløgd, með­an eygleiðingin og ráð­ gevingin enn virka í skerd­ um líki. Men onkustaðni skulu børnini, sum barnagarðurin var ætlaður til, vera. So nú hevur Almannamálastýrið tikið um endan, har Menta­ málastýrið slepti og leigað seg inn í lonina, hjá barna­ garðinum. Sum skilst, er tó ikki ætlanin, at ein nýggjur barnagarður skal setast á stovn, men heldur at hetta skal verða eitt stað, har stuðl­arnir hjá hesum børn­ um kunnu halda til saman við børnunum. Ein kann undrast á, hvussu tað ber til,at so­vorð­ ið kann henda. Serstakliga í hesum døgum, nú so nógv verður tosað um visiónir. Ein grundin man vera, at tá íð Skúlin á Trøðni varð yvir­ tikin, var pædegogiska rák­ ið, at skúli og barnagarður skuldi vera fyri øll. At øll børn skuldu fáa møgulleika og umstøður til at vaksa upp í nærumhvørvinum, utt­ an mun til hvussu tey vóru fyri. Tí varð hildið, at tað ikki longur var brúk fyri ein­ um serskúla, sum Skúlanum á Trøðni og at hann tí átti at verða niðurlagdur við náttúr­ ligari frágongd. Ein fylgjan av hesi ætlan er tað, sum vit nú hava verið vitni til við­ víkjandi serbarna­garðinum: Tá íð tvær av pionerunum og kapasitetunum á stovn­in­ um fyri góðum ári síðan løgdu frá sær vegna aldur, var starvsfólkatalið komið so langt niður, at ikki bar til at halda áfram. Eftirverandi starvsfólkini vóru tí sett í onnur størv á Skúlanum á Trøðni, og serbarnagarðurin varð niðurlagdur. Vit eiga at stremba eftir, at so nógv børn, sum møgu­ ligt, finna seg til rættis og trívast í vanligu skúlunum og kommunalu ansingini, men í teimum førum, har hetta ikki eydnast, er tað ikki rætt at tvíhalda um, at hetta er tann besta loysnin. Um ein næmingur við ser­ ligum tørvi skal ganga í vanligum flokki, krevur tað ofta, at hann fær ein lærara knýttan at sær burturav. Við tí játtan, sum nú er á fíggj­ arlógini til serligan tørv, ber hetta í flestu førum ikki til, men sjálvt um hetta eydnast, verður tað í longdini trupult at fáa næmingin at trívast, tí hann hevur ongan at sam­ skifta við á jøvnum føti. Um serflokkar skulu knýt­ ast til ymisku skúlarnar og stovnarnar kring landið, verður næmingatalið í hvørj­ ari kommunu sær ov lítið til, at næmingarnir við ser­ ligum tørvi kunnu flokkast í samvirkandi eindir, og av tí at næmingarnir tískil vera so ymiskir til, verður trupult at fáa teir at trívast saman, og hjá læraranum verður trup­ult at uppbyggja ein før­ leika, soleiðis at hann á besta hátt kann taka sær av hvørjum næmingi sær. Frá polittiskari síðu hevur verið miðjað ímóti, at flyta alt viðvíkjandi barnaansing og skúla út á kommunurnar, fyri at avgerðirnar skulu liggja so tætt at nærum­ hvørv­­inum,sum gjørligt. Hetta hevur eisini verið gjørt niðri, men í saman­ burði við Danmark eru allar Føroyar at rokna sum ein lítil kommuna, og um so allir næmingarnir, sum ikki passa inn í almennu undir­ vísingar- og ansingarskip­an­ ina vóru fluttir í ein skúla, høvdu teir vónandi ikki verið fleiri enn so, at talan hevði verið um tað, sum danir nevna „en lilleskole“ við teimum trivnaðar­møgu­ leikum, sum tað inniber. Við útbyggingini av sam­ ferðslukervinum er nærum­ hvørvið hjá flestu børnunum í landinum eisini vaksið mun­andi, og tað veksur al­samt. Eftir at Skúlin á Trøðni var settur á stovn, var næmingaheim fingið til vega til næmingar skúlans, sum komu av bygd. Í dag búgva flestu næmingarnir heima og koyra við bygda­ leiðum millum heim og skúla. Teir sum nú búgva á næmingaheiminum, gera tað av øðrun orsøkum enn av fjarstøðuni millum heim og skúla. Helst av teirri grund, at teir her hava betri møgulleika til at luttaka í ungdóms og frítíðarvirksemi saman við javnlíkum. T. d. búgva fleiri av teimum, sum luttóku á paraolymp­ isku ítróttarstevnuni í Rom í heyst -og tað við góðum úrsliti-, á næmingaheimi skúl­ans. Alt hetta bendur á, at ser­ undirvísingin í Føroyum og støðan hjá Skúlanum á Trøðni í hesum sambandi eiga at verða tikin upp til nýggja umhugsan. Samstundis sum Skúlin á Trøðni hevur verið niður­ trapp­aður, eru ymiskir trupul­leikar hjá børnum við serligum tørvi komnir í ljós­ mála, og tað skal sigast al­mannaverkinum til rós at tey hava verið skjót at lofta hesum trupulleikum og gjørt atgerðir, at bøta um teir. Men trupult er at brót upp úr nýggjum, og tað er ikki altíð, at atgerðirnar hava virkað eftir ætlan, men ikki eru tær vornar bíligari fyri tað. So mikið størri spell er tað har tað ikki var neyðugt at bróta upp úr nýggj­um, tí at Skúlin á Trøðni hevur arbeitt við somu trupulleikum í mong ár. Ivaleyst hevði hann eisini kunna gjørt tað betri, um hann var styrktur við fleiri serútbúnum fólki á ym­isk­um starvsøkjum, betri møguleikum hjá starvs­ fólkunum til víðari útbúgv­ ing og betri normering fyri at­ferðar­truplar næmingar. Hetta hevði sjálvsagt kost­ að, men lítið aftur ímótið kostn­aðinum av einum nýggj­um stovni. Haldi kortini, at Almanna­ málaráðið hevur víst í verki, at teirra hjarta brennur heit­ ari fyri teimum menningar­ tarnaðu og teirra avvarandi enn hjørtuni í Mentamála­ stýr­inum gera, og tí haldi eg at Almannaverkið ikki bara átti at yvirtikið lonina hjá barnagarðinum, men heldur at tikið allan Skúlan á Trøðni, sum hann er, undir sínar veingir. Meirilutin av næmingunum á Skúlanum á Trøðni er longu knýttur til almannaverkið so elle so, og verður tað helst alt lívið. Um skúlin lá undir Al­mannamálaráðnum hevði tað tí verið lættari at skapa eina heild yvir dagin hjá hes­um næmingunum. Eisini slapst undan teimum gráu økjunum, har ábyrgdin hjá Mentamálastýrinum og Al­ mannamálastýurinum falla saman, og har tað tískil er trupult at flyta nak­að. Hugleiðingar, nú barnagarðurin á Skúlanum á Trøðni er niðurlagdur Niels Midjord skipa fyri nøktandi heildar­ tilboðum til næmingar og foreldur, har barnaansing, fólkaskúli, musikkskúli, frí­ tíðarskúli v.m. eru sam­skip­ aði yvir ymsar tíðir á deg­ num. Kommunurnar eru eisini nógv betri fyri at fremja neyð­ugar raðfestingar í sam­ bandi við ítøkiliga undir­ vísingarvirksemið í skúlan­ um. Hesar raðfestingar byggja á staðbundnan tørv ella ítøkilig ynski um at veita eitt betri tilboð enn minstu­ krøvini – eitt nú til at seta serráðgevarar í starv til lesi- og skriviveikar næming­ ar, at gera serstøk átøk at betra um lesiførleikan sum heild, at áseta eykatímar til náttúrufak á ávísum floks­ stigum, at gera ávísar roynd­ arskipanir til næmingar, ið ikki fáa nóg nógvar avbjóð­ ingar v.m. Hetta merkir, at kommun­ urnar eru virknir aktørar í at menna skúlan á staðnum, hvat ein miðfyrisiting als ikki hevur møguleika til. Kommunubygnaðurin og fíggingin Tá tingfólk umrøða út­legg­ ing av fólkaskúlanum og øðr­um uppgávuøkjum við, so eru tað tvey viðurskifti, ið tey ofta taka fram fyri at seta forðingar í vegin fyri hesi gongd. Tað eina er komm­unu­ bygnaðurin – at tað ber ikki til at leggja skúlan út til smáu kommunurnar. Føroy­ ar mugu fyrst skipast í færri kommunur, er undanførsl­ an. KSF hevur altíð virkað fyri færri og burðardyggum kommunueindum, men tað er í sjálvum sær ikki neyð­ ugt at bíða eftir hesum. KSF kann liva við, at fólka­ skúlin verður lagdur út til kommunal samstarvsøki. Henda skipan verður longu brúkt á øðrum lógar­bund­ num uppgávuøkjum, so tað er ikki nakar meinbogi fyri vælvirkandi kommunalum bygnaði undir fólkaskúl­an­ um. Tað næsta er fíggingin, har tað javnan verður hildið uppá, at neyðugt er við javn­ ingarskipan millum komm­ unurnar. At kommunurnar eru so ójavnar í inntøku­ grund­arlagi og útreiðslu­ tørvi, at hetta fer at ávirka umsitingarligu uppgávuna so mikið, at tænastustøðið verður ymiskt úti í ymsu komm­ununum. KSF metir, at hetta er ikki í samsvari við veru­leik­ an. Fyri tað fyrsta, so skal peningur fylgja við útlagdu uppgávuni skilt á tann hátt, at kommunuskatturin skal hækka við tí, sum skúlin kostar at reka, og landsskatt­ urin lækka samsvarandi. Er henda fortreyt til staðar, so er ikki nakar serstakur tørv­ ur á javningarskipan í sam­ bandi við kommunala rakst­ urin av fólkaskúlanum. Fyri tað næsta er vavið av javningini altíð sera lítið í mun til samlaðu kommunalu fíggingina – eini 3 %. Henda sera avmarkaða upp­ hædd er tí ikki tað, sum fer at gera av, um ein kommuna megnar at røkja sína upp­ gávu viðvíkjandi fólka­skúl­ anum ella ei. Nú skal tað verða KSF fer við stórum áhuga at fylgja við í aðalorða­skift­ inum týsdagin. Hetta kanska verður eitt søguligt orðaskifti, tí nógv stór tøk skulu takast, um so er, at vit skulu fáa tann góða fólka­ skúlan, vit øll ynskja. KSF er ikki í iva um, at rætta politiska avgerðin er at leggja umsitingina av skúl­anum til kommunurnar – ongantíð ov skjótt og helst ikki seinni enn í 2008. KSF fegnast tí um, at landsstýrismaðurin vil hava kommunurnar at umsita skúl­an, og tað skal hann hava rós fyri. Men hann eigur bert rósið uppiborið, um so er, at kommunurnar fáa veruliga ávirkan og fulla ábyrgd av virksemi skúl­ans. KSF fegnast eisini um, at Føroya Lærarafelag í PISA- álitinum tekur undir við hes­ um. Allir partar eru tí samdir. Tað er nú upp til løgtingið at taka lógvatak saman við okkum øðrum. Nú skal tað verða! Hví júst hesi staðarnøvn Sunda Bókasavn á Oyrar­ bakka skipar í komandi viku fyri áhugaverdum til­taki í Skálanum í Norð­ skála-Oyrar skúla. Miku­ kvøldið 7. februar fer málfrøðingurin Eivind Weyhe at greiða frá um staðarnøvn og teirra upp­ runa - hví eitur tað júst soleiðis, sum tað eitur? Fyri­lesturin er um staðar­ nøvn og tann týdning, sum hesi hava, fyri at fáa kunnleika um upp­runa­ ligu búsetingarnar. Í stað­ ar­nøvnunum liggur eitt stórt ríkidømi, sum eigur at verða varðveitt, bæði við innsavningararbeiði og við at tey liva sítt fríska lív í gerandis­deg­ num. Navnið gevur lands­ lagnum ein samleika, sum er virðismikil fyri okk­um. Møguleiki verð­ ur at koma við spurning­ um um staðarnøvn her um leiðir. Kanska fæst svar uppá ymiskt, sum fyrr hevur verið ósvarað. Hagstovan fær enska heimasíðu Nú letur Hagstova Før­ oya upp fyri ensku út­gáv­ uni av heimasíðu stovn­ sins. Av Hagstovuni verð­ ur sagt, at hetta verður gjørt, fyri at nøkta eftir­ spurningin á hagtølum, bæði frá útlendingum og frá føroyingar, sum vilja vísa útlendingum hagtøl um føroysk viðurskifti. Hagstovan sigur, at enska útgávan ikki er beinleiðis umseting av føroysku út­gávuni, men er skipað eft­ir tí tørvi, sum tey meta at útlendingar munnu hava. - Vit hava lagt dentin á heildarmyndina av før­ oyska samfelagnum, held­ur enn at fara í smá­ lutir, sigur Hagstovan. Allur hagtalsgrunnurin er á enskum, og tí ber nú til at vísa útlendingum á besta miðið við hagtølum um Føroyar. Enska síðan er at finna á www.statistics.fo Framhald av síðu 11 viðmerkingar