leygardagur 17. februar 2001síða 10

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 34 - 17. februar 2001 19 gult cyan magenta svart 18 Sosialurin Nr. 34 - 17. februar 2001 SMÁTJÓÐIR. Í búskaparligari gransking verður støði tikið í stórum samfeløgum við fullum virkisføri. Samstundis verður mett, at smáu londini hava ein íbygdan vansa, smálandavansan. Nýggj ensk bók um smátjóðir ger upp við hesa hugsan. Vav og stødd eru ikki einastu tættir, ið mynda tjóðarbúskapin. Kjartan Hoydal heldur hesa bók upp móti fyrilesturi hjá Martin Paldam BÓKAUMMÆLI Kjartan Hoydal »Lessons from the Political Economy of Small Islands- the Resourcefulnes of Juris- diction«. Ritstjórn G. Baldacchino og D. Milne. Macmillan Press ltd. London 2000, hildin saman við fyrilestur hjá Martini Paldam »The Political Economy of Small Countries«, Micro- states, í Norðurlandahús- inum 1999 Búskaparlig gransking hevur serliga fingist við størri samfeløg og sjálv- støðug lond. Teir frymlar, sum vera nýttir í vanligari búskaparfrøði og hugsanin um, hvat hevur týdning fyri ein sterkan búskap eru bygdar á størri samfeløg, sum hava fult stýris- skipanarvirkisføri. Vanlig tjóð- búskaparlig hugsan Eitt gott dømi um vanliga »nasjonaløkonomiska« tjóðbúskaparliga hugsan er tann framløgan, danski bú- skaparfrøðingurin, Martin Paldam, hevði á ráðs- stevnuni Microstates í Føroyum í 1999. Fram- løgan var áhugaverd í nógvum, men til grund leggur Paldam, at í búskapi eru smá lond illa fyri. Hann tosar um smálanda- vansan. Hann heldur tað at vera eitt lítið land vera ein meginvansa, sum vinnast má á á ymiskan hátt. Eg skal venda aftur til fram- løguna hjá Martin Paldam í øðrum sambandi. Nýggjar búskaparligar hugsanir Í tí bók, sum er nevnd omanfyri, royna samfel- agsfrøðingar og búskap- arfrøðingar at finna fram til, um hetta er rætt. Er vanligur búskaparligur hugsunarháttur førur fyri at geva ein mynd av búskap- arligu møguleikunum í einum lítlum oyggjalandi, serliga tá hugsað verður, at einki stendur í stað í heim- inum í dag, og altjóðagerð- in er ein sannroynd. Teir hava sett sær fyri »…at hugsa av nýggjum um møguleikar« og sleppa »…skeivu uppfatanunum um fólkið, sum býr í meg- inøkjum, hevur um bú- skaparliga fjarstøðu« Vanlig búskaparlig ástøði – »hardhat econom- ic approaches « hevur gjørt upp náttúrutilfeingið, landafrøðiliga støðu, menniskjansligan og bú- skaparligan kapital, fólka- tal o.s.fr. tá búskaparligi mátturin hjá einum samfel- ag skal metast. Fyrilesturin hjá Paldam er dømi um tað. Men smá lond og smá oyggjalond er akkurát so ymisk sum stór samfeløg. Søgan er ymisk, menning- arstig er ymisk, og tí er ringt at finna fram til hvat stødd og stýrisskipanar- støða hava at týða. Teir frøðingar sum hava skrivað bókina síggja stór hol í ástøðinum undir metingum um búskap í smaúm oyggjasamfeløgum. Tað verður alt ov lætt søgan um ov lítið fólkatal og lítl- an arbeiðsmarknað, ov lítið stødd á búskapinum, ov lít- ið fyritakssemi og kapital- grundarlag, ov lítið til- feingi og landaøki o.s.fr. Upp aftur daprari gerst myndin, tá roynt verður at sambinda smálandabú- skapin við altjóða búskap- in. Smálond dúva altíð upp á stóran útflutning og inn- flutning. Hetta verður tulk- að sum eitt tekin um bind- ingar og vantandi sjávsav- gerðarrætt. Samanfatað er klassiska búskaparfrøðin ikki í iva um, at litla stødd- in merkir veikleiki. Hetta hendi hóast royndir – kanningar av smálanda- búskapi, Ísland er lysandi dømi um hetta – hava víst nakað annað. Eitt paradigmuskift tyk- ist nú at vinna fram. Bú- skaparfrøðingar, sum hava granskað smálond hava nokk av dømum, sum ikki kunnu greinast út frá vanligari búskaparfrøði. Serliga høvundarnir Arm- strong og Read hava gjørt eitt stórt kortleggingar- arbeiði hesum víðvíkjandi. (Read var ein av røðar- unum á Microstates ráðs- stevnuni). Altjóðagerð og heims- kringing til fyrimuns fyri smásamfeløg Nógv síggja altjóðagerð og heimskringing sum ein stóran vanda, kanska ser- liga fyri smá lond ella lond við lítlum búskaparligum mátti. Tað at alt broytist, og einki stendur í stað, Stýrisskipan, virkisføri og búskapur hjá smáum oyggjalondum Í einum broytiligum heimi Kjartan Hoydal, skrivari hjá NORA, við bókini»Lessons from the Political Economy of Small Islands- the Resourcefulnes of Jurisdiction«, sum G. Baldacchino og D. Milne hava ritsjórnað. Bókina heldur hann upp móti fyrilesturi hjá Martin Paldam, sum var í Norðurlandahúsinum undir heitinum »Microstates« í 1999. (Mynd: Jens Kristian Vang) verður fatað sum óvissa og ótryggleiki. Nærri kann- ingar sýna, at henda gongd heldur er eitt framstig og ein møguleiki hjá smá- londum. Nýggir møgu- leikar skapast alla tíðina, tollverjur og aðrar verjur hjá stórum londum linka, og tey smáu londini sleppa framat í størri marknaðum, duga tey at nýta møguleik- arnar. Smálond og oyggjalond Millum smálond eru oyggjalond ein serligur bólkur, ofta eyðmerkt sum avbyrgd og útjaðari. Ein hugsan leggur dent á, at oyggjarlond eru sum smá- lond yvirhøvur. Ein onnur hugsan leggur dent á, at oyggjar hava ein sterkari samleika, sum leggur grund fyri eina sjálv- bjargna menning. Tjóð- skapur er oftast bygdur á landafrøðiligt øki og greið mark móti útheiminum, sum í oyggjalondum. Niðurstøðurnar hjá Armstrong og Read Teirra niðurstøður, bygdar á eitt umfatandi dátu- grundarlag úr øllum heimi, hava veruliga sett spurnar- tekin við vanliga búskapar- frøðiligar niðurstøður um stødd og búskap. Niðurstøðurnar eru m.a.: »Støddin á ella støddin av einum landi hevur onga týðandi ávirkan á vøkstur- in í einum samfelag. Vans- ararnir av lítlum støddum kunnu ikki grundast á kanningar. Búskaparligi vøksturin í summum smá- um londum er betri enn væntaður, um lítil stødd er ein vansi, og vøksturin í nógvum stórum londum er verri enn væntaður, um at størra støddin fremur bú- skaparligan vøkstur. Vit kunnu bert forklára hetta, tá vit leggja dent á týdningin á politiskar avgerðir og íverksetanir.« Niðurstøðurnar hjá Commonwealth Secretariat Commonwealth Secretatiat í London hevur eisini kannað smálond. Teirra niðurstøður bera á sama borð. Summi smá lond hava havt sera góð úrslit av altjóðagerðini, summi klára seg illa. Støddin tyk- ist ikki vera avgerandi. Politikkur og skilagóðar samfelagsligar skipanir tykjast hava størri tydning. Í hesum mugu smá lond taka somu avgerðir, sum størri londini. Er stýrisskipanarvirkis- føri avgerandi í politiska búskapinum ? Hetta er spurningurin búskapar- og samfelagsfrøðingar frá smáum londum seta sær. Um tað er rætt, at politisk kós og vilji er avgerandi, bendir alt á at stýrisskip- anarligt virkisføri hevur stóran týdning. Hetta tykist serliga týdningarmikið, tá smá lond skulu fóta sær í altjóðagerðini. Komið er ikki á mál at greina ástøðið undir hesum, men alt bendir á, at stýrisskipan- arligt virkisføri er týðandi búskaparligt tilfeingi. Samstarv og altjóðagerð Gongdin í heiminum er, at gomlu eindarstatirnir lata partar av fullveldinum til millumlanda- og altjóða felagsskapir - og til smá- lond. Ein gongd er eisini, at lond, sum hava verið sera miðsavnað (Frakland, Spania og Ongland) lata vald frá sær til øki í land- inum. Stýrisskipanarligt virkis- føri fær størri og størri týdning – men samstundis samstarvið millum javn- bjóðis fullvaldalond. Øll lond síggja í dag fyrimun- irnar av samstarvi, men í hesum samstarvi eru tað at kalla bert fullvaldalondini, sum hava møguleika at taka lut og fylgja við. Tey londini, sum ikki hava beinleiðis atgongd til al- tjóða leikpallin, fáa ikki ta kunning og hava ikki tey amboð, sum skulu til. Avbjóðingarnar í dag Allir búskaparfrøðingar tykjast vera samdir um, at núverandi ríkisveitingar avlaga búskapin í Føroy- um. Gongdin móti full- veldi við tí størri ábyrgd og minkandi avlaging frá blokkinum fer at gera, at vit fara at húsast betur við tí tilfeingi, vit hava. Vit fara at ansa betur eftir pengunum, vit fara at fáa meira burtur úr náttúrutil- feingi og fólkatilfeingi. Sjálvbjargnið krevur hetta. Hinvegin meta búskapar- frøðingarnir, at heldur nú- verandi skipan fram, har Danmark letur føroyingum ein triðing av fíggjarlógini, er vandin fyri búskaparlig- um óstøðugum viðurskift- um ógvuliga stórur. § 19 frágreiðingin er fullgott sømi um hvussu illa tað kann gangast. Størri skil í búskap- inum. Er tað nokk? Økt skil í umsitingini av pengum og tilfeingi er neyvan nokk. Skulu vit klára okkum frameftir, so má vøksturin í kappingar- føri og virðisskapan vera hin sami, sum í londunum rundan um okkum og teimum londum vit kapp- ast við. Vit mugu økja um virðisskapan og vaksa líka skjótt ella skjótari enn hini. Ein sammeting við grannar og kappingarneytar okkara sýnir, at vit hvørki í virðis- skapan ella kappingarføri eru ájavnt við hini. Vit eru undir trýsti. Megna vit at venda hetta til okkara besta? Skulu vit klára okkum í kappingin mugu vit taka ábyrgdina av at finna egnar loysnir. Vit mugu økja um okkara búskaparliga mátt. Hendan øking er beinleiðis bundin at stýriskipanarligum virkisføri. Hetta er at skapa hóskiligir karmar fyri búskaparvøkstri. Rithøvundarnar á bókini »Lessons…« hava hesa meting: »Eitt samfelag við búskaparligum mátti er eitt samfelag sum leggur dent á undirvísing, menning og gransking, og sum er liðiligt og lætt passar seg til nýggjar umstøður. Sum nýtir samfelagsstovnarnar sum motorar og ikki sum dregg«. Hetta kunnu vit seta upp móti støðuni í dag, har øll undirvísing og gransking er eftir leistinum í einum øðrum landi, og at kalla allur okkara hægri lestur er í einum landi. Har høvuðsskipanirnar innan undirvísing, heilsuverk og almannaverk eru avskriv- aðar eftir skipanum, sum eru gjørdar til eitt samfel- ag, sum er 100 ferðir størri enn Føroyar. Martin Paldam: Ríkisveitingar oyðileggja búskapin Hóast sjónarmiðið um við- kvæmi hjá smásamfeløg- um ger sjónarmiðini hjá Martini Paldam einoygd, so hevur hann týðandi hug- leiðingar. Paldam hevur fyrr kannað grønlendska búskapin (og lutvís før- oyska), serliga avleiðingar- nar av ríkisveitingunum. Niðurstøðan hjá honum er sera greið. Veitingar, sum tær sum koma úr Danmørk til Føroya (og Grønlands), gera stóran skaða, jú størri veiting tess størri skaði. Tær oyðileggja møguleik- arnar at byggja upp alter- nativar útflutningsvinnur ella aðrar vinnur sum mugu vera kappingarførar í altjóða høpi. Tær avlaga javnvágina millum alment og privat og almenni sek- torurin verður yvirskipað- ur. Veitingar gera, at bú- skaparligi mátturin minkar munandi. Í fyrstani skapa veiting- arnar ein vælferðarvinn- ing, men sum frálíður minkar hann burtur, tí veit- ingar kosta í effektiviteti og búskaparligum mátti. Martin Paldam: Politisk semja heldur enn skilagóð semja Martin Paldam førir eisini fram hugsanir um poli- tikkin í smáum londum. Smá lond áttu at verið lættari at stýrt, havt lættari við at funnið semjur. Men hetta verður ofta til polit- iskar semjur í staðin fyri skilagóðar avgerðir, sum møta avbjóðingunum. Hetta verður serliga ringt, um eitt lítið land hevur ein »stórabeiggja trupulleika«. Hetta er, at lítla landið er knýtt at einum nógv størri landi, sum t. d. Danmark (fólkatalið 100 ferðir størri enn Føroyum). Hetta sam- bandið millum eitt stórt land og eitt sera lítið land ávirkar bæðí búskaparligu og politisku viðurskiftini. Stóribeiggja trupulleikin avlagar metingarnar av kredittvirði og búskaparlig- um váða. Politikkurin verður tarnaður. Politisku flokkarnir hugsa meira um sambandið við stírabeiggja enn um veruligu spurn- ingarnar. Tað verður torfør- ari at fáa støðug politisk viðurskifti og skipa sterkar samgongur. Martin Paldam heldur tí, at tað hevur týdning at finna loysnir á stýrisskipanar- og tjóð- skaparspurningin so hesir spurningar hvørva úr dag- liga politikkinum. Hann vísir í hesum sambandið bæði á støðuna í Føroyum og trupulleikarnar hjá døn- um við ES-limaskapinum. Í einum broytiligum heimi – sjálvur flytur Kjartan Hoydal til London, innan mánaðin er úti. Eftir 4 ára sáttmála, skal hann hin 1. mars taka við skrivarastarvinum hjá NEFAC, eftir norðmannin Sigmund Engsæter. Húskið Kjartans flytir í juni. Mynd: Jens K. Vang Nakrar niðurstøður 1. Oyggjaviðurskifti og landafrøði nýtast ikki ávirka búskapin 2. Støddin á einum landi er ikki avgerandi 3. Stýrisskipanarligt og politiskt virkisføri er tað mest avgerandi. 4. Fast tak á vinnuligum karmum og teimum viðurskiftum, sum eru støðið undir øktari virðisskapan, eru eitt krav, um Føroyar skulu klára seg í kappingini komandi árini 5. Veitingar uttanifrá - uttan arbeiði aftanfyri - avlaga búskapin og oyðileggja búskapar liga máttin 6. Veitingar uttanifrá av laga javnvágina millum alment og privat virksemi. 7. Óloystír stýriskipan arspurningar og stóri beiggja-trupulleikar oyðileggja politisku skipanina.