týsdagur 6. mars 2007síða 27

Nr. 46 - 6. mars 2007 27 tíðindi SAMBAND eirikur lindenskov eirikur@sosialurin.fo tlf 341800 viðmerkingar Tí er neyðugt at verja og menna móð­ur­máls­ ligt orðatilfeingi móti puristiskum pirat­virk­semi Húskallur hjá íslendskum Tað kemur í tøkum tíma, at Kringvarp Føroya tordi at slíta pur­ist­isku málleinkjurnar á sjálvum 50 ára degnum 6. februar, við at bjóða inn til opna máldebat um móð­ur­ málið í fimmaranum utt­an forhondssensurering - til­ lukku við tí. Tað eru mong, sum eru sera glað fyri hesa kær­komnu broyting, men at hetta loypti hvøkk á onkran puristin kann valla undar nakran, tí teir hava jú hesi seinastu mongu árini havt fríar hendur í Útvarpinum til at sensurera og lúka móð­ur­ málið uttan nakra lóga­r­heim­ ild. Tað er ein gáta fyri mong, hví hesir íslendsku sam­bands­ mennirnir óátalaðir sleppa at gera føroyingar til málsligir hús­kallar hjá íslendska mál­i­num. Nýføroyskt skal ger­ast komplimentert til danskt, tí alt sum ber brá av donsk­um ella germanskum hjá­eks­istensi verður lúk­að burtur. Eftir stendur mein­ igi føroyingurin við ein­um fremmandagjørdum hálv ella heil íslandskum, sub­sti­ tu­erað við naknum ný­yrð­ um. Málslig heilavasking Tíverri hevur tað higartil eyd­n­ast puristunum at sáa so mikið av málsligum mis­ stresti niður í føroyingin, at eitt ótal av føroyingum longu nú ganga runt og gremja seg um, at teir dugu ikki føroyskt ella rættari móðurmálið. Eitt nærmast skizofrent fyr­ i­brigdi ið vit annars bert kenna frá totaliterum stýr­ um við heilavasking sum speciali. Móðurmálslig niðurgering er sera óheppin, tí móðurmálið er grundstøði undir allari máls­ligari menning og ment­an eins og okkara in­tel­ lek­t­u­ellu tilvitan. Kendi eyst­ur­ríkski filosoffurin Lud­vig Wittgenstein (1889- 1951) sigur tað sera greitt: “Eingin kann hugsa longri enn hann hevur mál til”, men vit hava longu fingið tað fyrstu ávaringina frá Pis­ a­kann­ingini. Annars áttu vit at lært av Rikard Long (1889-1977), mál- og bókmenta-gransk­ ari, yrkjari og politikari. Hann var á ungum árum heit­ur talsmaður fyri mál­rei­n­san, men kom seinni til ta sannføring, at málreinsan, ið lúkar frem­ mand orð úr málinum, vil køva tað natúrliga tal­ u­mál­ið, og tí vendi hann málreinsanarkósini bak­ið og gjørdist aktivur mót­støð­ u­maður móti málreinsan. Málslig lóggilding. Sambært Løgtingsins Um­boðs­manni, er eingin lóg galdandi fyri føroyska málið ella stavsetingina, og tí finst eingin lóggildaður stovnur ell persónur ið kann siga hvat er rætt ella skeivt. Málnevndin arbeiðir eftir kunngerð nr. 14 frá 7. jan. 1985, ið fevnir um vegleiðing og at hava eyg­uni eftir málspillum, men málnevndin hevur ikki lóggildaðan rætt til at avgera hvat er rætt og hvat er skeivt. Eingin føroysk orðabók er enn autoriserað ella lóg­gild­ að. Tískil kann ongin taka sær rætt til generelt at siga, hvat er rætt føroyskt ella ikki, og so als ikki út frá devisini um at danskt og føroyskt ikki kunnu hava samanfallandi orð. Puristarnir umboða í hes­um høpi einki minnið enn málsligt piratvirksemi. Málið sum politiskt amboð Málið er í sjálvum sær er eitt ópolitiskt amboð eins og ein klípitong ella ein violin, men í Føroyum verður málið politiserað. Innan fleiri al­menn økir verður málið eisini politiskt missbrúkt av ósmædnum puristum, sum uttan lógarheimild loyva sær at knæseta eitt nýføroyskt mál, ið fremmandager van­ liga føroyingin fyri móð­ur­ mál­i­num. Hetta sæst ser­liga grovt innan ávísa fak­ter­m­ inologi, ið krevur ein neyv­ leika, sum puristisku di­lett­ antarnir ikki hava førleika til. Tíverri hava vit longu fingið lærubøkur á nýføroyskum, sum eru ein landaskomm held­ur enn eitt prýði. Úrslitið er ein babylonskur mál­for­virringur, ið ger at mang­ur føroyingur í dag situr og lærir seg “føroyskt” gjøgn­um donsk føroysku orð­a­bókina. Fáur torir at mót­mæla, tí hann muddar í­móti verður skýrdur sum svíkjari. Málstevnunevndin Nýggja Mástevnunevndin er sett fyri at gera uppskot til almennan málpolitikk, og vón­andi fer hon at skjóta upp at legaliserað móðurmáli við tess integreraðu al­tjóða orðum, ið eitt nú mynda sjálvt kjølfestið í flestu lærugreinum. Ein ávís rationalisering verð­ur neyðug bæði í al­fab­etinum, við stavseting og í málinum sjálvum, so mál­ið hóskar til nútíðina og megnar at endurspegla hug­a­heimin hjá føroyska móð­ur­máls­ling­ i­num, uttan at hann fyrst skal kunna seg um nýføroyskt gjøgn­um donsk føroysku orð­a­bókina. Puristisk nýyrðir eiga ikki sum nú at trokast inn í málið, men eiga at vera tøk um tørvur er fyri teim­um. Eitt breitt forum av máls­ liga áhugaðum lærdum sum leikfólki kundi hóskani við­ gjørt aktuel nýyrðir og har­ við tryggja eitt ávíst støði eftir nærri fastsettum regl­ um, við neyvum atliti til verandi móðurmál. Fremmandaorð og mentunarberi Eitt uttanífrá komandi fremm­ and­a­orð kom í gomlum døg­um inn í málið sum ein ný­skap­andi mentunarberi, kanska eftir frammanundan at hava ferðast gjøgnum fleiri alheims mál og har til­ lagað og fingið íblástur av ártúsundar sivilisatión. Hesi orð ríkaðu málið og gjørdust sum fráleið ein partur av okk­um sjálvum, okkara ment­an og samleika. Hetta sá Rikard Long, sáli, men ikki okkara blindu puristar, tó tað sum verri er, í blinda liðnum verður tann einoygdi kongur! Eingin kann hugsa longri enn hann hevur mál til Regin Eikhólm Kaj Leo Johannesen Enn einaferð standa vit sum kánus, tá vit lesa orðaskifti sum var á fólkatingi, tá lógin viðvíkjandi í­legg­ing­ ar­grunn­inum fyri Føroyar var á skránni. Tað sum undr­ar er, hví vit ikki bara onk­untíð kunnu standa sum ein maður á danatingi. Her hugsið eg um, at vit virða einklar demokratiskar mann­ a­gongdir, sum vit siga, at vit byggja okkar skipan á. Enn einaferð fluttu vit føroyskan politikk nið­ur á danating í staðin fyri at finna semjur her heima, og so standa saman út­eftir. Sama skilið var, tá løg­tingið viðgjørdi sama upp­skot­ið (løgtingsmál nr 66) sum er ríkislógartilmæli um at niðurkapitalisera í­legg­ing­ar­ grun­nin við 365 mill. krón­ um (ikki 366, men 365 mill krónum) fyri endiliga at fara í gongd við at útbygja flog­vøllin, soleiðis at vit kunnu fáa eina útbygging sum lýkur altjóða krøv, og sum ger at flogvøllurin kann nøkta tey krøv sum ferðandi seta í dagsins samfelag. Hesin ríkisfelagsgrunnur, ella Íleggingargrunnur, ella 60 millióna grunnur, (kært barn har mange navne) sum var stovnaður í 1964, hev­ ur uttan iva verið størsta átak fyri útbyggingini av tí føroyska samfelagnum, og er tað millum annað hes­in grunnur sum hevur ær­una av, at vit í dag eru mill­u­­m heimsins ríkastu lond. Her má sigast, at før­oysk­ir politikarar hava ver­ið framskygdir og hava duga at sæð tann ovurhonds stóra tørv, sum tá hevur verði til útbyggingar av sam­felagnum, men sum so sanniliga eisini hevur verði væl brúktur eisini til dagin í dag. Vegir, berghol, útbyggingin av el-orkuni og annað hava fingið fígging úr grunninum, og Atlantic Airways fekk stórt lán, sum bjargaði fel­ ag­num undan húsagangi. Bank­a­kreppan í 90-unum fór eisini við einum stórum láni úr grunninum. Fólkatingið játtaði grunn­ i­num tilsamans 140 mill. krón­ur yvir 16 ár, og við rent­ u­vinningi er hetta blivið til eina stóra upphædd. 140 mill. krónur rind­ aði “vaskikonan á Vest­ur­ brúgv” í grunnin, og tað er eisini frá henni, at Norð­ ur­at­l­ant­s­bólkurin fær tann peningin, sum verður nýttur til at greiða føroyingum frá, hvussu skaðiligur rík­is­fel­ags­ skapurin (eisini Ílegg­ing­ar­ grunn­urin) skal vera fyri Før­oyar. Íleggingargrunnurin fyri Føroyar (ella Ríkisfelagsgrunnurin) Sambandsflokkurin Kaj Leo Johannesen Í fyrilestrinum um Grind og grindabýti í Speki í Sjónvarpinum, segði eg, at stjórin fyri Nátt­ur­u­grip­ a­savn­inum í onkrum skifti eis­ini kom upp í part í grind­ a­býti. Hetta er sjálvandi í sambandi við vísindaligu grinda­kanningarnar og ikki fyri at stjórin skuldi fáa grind. Umberi meg, um onk­ ur hevur skilt tað so. Rættleiðing Jóan pauli joensen OPIÐ HÚS verður á Handils­skúlanum á Kambs­dali miku­ kvøld­ið 7. mars mill­ um 18 og 22. Á skránni verður kunn­ing um skúlan, tón­leik­a­framførslur, mót­a­sýning, v.m. Sætta árið á rað verður skip­að fyri hesum tiltaki, ið er blivið alsamt størri og betur vitjað. Lærarar, næmingar og lestr­arvegleiðarar fara sum vanligt at kunna um út­búgv­ingar skúlans og tær læru­greinir og tey tiltøk, sum eru á skúlanum. M.a. verður kunnað um nýggju møguleikarnar við 3 ára HH og um ítrótt­ar­ breytina. Sum vanligt verður mót­ a­sýning har næmingar á skúlanum fara at sýna fram nýggjasta mótan, og liv­a­ndi tónleikur er eisini á skránni. Tiltakið byrjar klokkan 18 og endar klokkan 22. Møguleiki verður í hes­um tíðarskeiðinum at kunna seg um skúlan og útbugvingar skúlans á kunningarvásunum. Ym­isku framførslurnar fara fram frá 19 til 21 í mat­ar­høll skúlans. Á Handilsskúlanum á Kambsdali eru út­búgv­ing­ ar­til­boð­ini FHS-ú­t­búg­v­ ingin og HH-útbúgvingin. FHS er ein eitt ára støð­is­ útbúgving, ið er neyðug hjá lærlingum innan skriv­ stovu- og handilsyrki og samstundis neyðug fyri at sleppa inn á 2 ára Hægri Handilsskúla (HH). Sum nakað nýtt verður í ár møguligt hjá næmingum at velja seg beinleiðis inn á eina 3 ára HH-útbúgving eftir 9. ella 10. flokk. Handilsskúlin á Kambs­dali bjóðar eisini evnaríkum ítróttarfólki á ítróttarbreytina, sum í fyrsta umfari umfatar fót­ bólt. Opið hús við móta­ sýn­ing og tón­leiki