mánadagur 26. mars 2007síða 18

18 Nr. 60 - 26. mars 2007 tíðindi Sjúklingaráðs­for­mað­ ur kundi hugsa sær, at palliativa toymið á Landss júkra­húsinum og Nærverkið við heimarøktini arbeiddu saman til tess at veita krabba­ meins­sjúklingum størri tryggleika og valmøguleikar DEYÐASJÚK Anna Maria Joensen amac@post.olivant.fo - Fyrr var krabbamein oft­ ani ein deyðilig sjúka, ið var tengd at stórari angist og stúran hjá teimum, sum fingu sjúkuna. Soleiðis er ikki longur. Men hóast gransking innan medisin og aðra viðgerð hevur tálmað fylgjunum av krabba, eru tað eisini krabbasjúklingar, ið eru eru varandi sjúkir og at enda doyggjandi. Serliga hesin parturin tørvar eina samanhangandi umsorgan við serkunnleika til seg og familjuna, nakað sum er nær­um ógjørligt at veita í einum effektiviseraðum sjúkra­­húsverki, sigur Jákup N. Olsen, sjúklinga­ráðsfor­ maður. Palliativa toymið ið Lands­sjúkrahúsið hevur í dag, líkist ikki heilt tí, sum tilmælið nevnir, har toymið skal røkka út í nærverkið. Hvat heldur tú um tað? - Tað er spell. Møguliga liggur nakað av trupul­leik­ anum í, at sjúkrahúsleiðslan fokuserar uppá kurativa við­ gerð – har ein verður frískur – og júst umsorgan og røkt hoyrur undir sjúkra­røktar­ frøðina burturav. Sjúk­linga­ ráðið er ráðgevandi eind hjá landsstýrismanninum í almanna- og heilsumálum og kann bert tilmæla loysn­ ir, men krevja nakað. Vit hava strongt á at fáa eitt pallia­tivt toymi, og tað er sera torført at fáa nýtt virk­ semi inn á fíggjarlógina. Ann­ars er ein bólkur settur at gera tilmæli til krabba­ meinsheildarætlan, og vit fara framyvir at arbeiða fyri hospice hugburðinum, sigur formaðurin í Sjúk­linga­ráð­ num. Tað at hava ávirkan og stýr­ing av sínum egna lívi er sera umráðandi í støðuni, tá kroppurin gerst sjúkur, og vit ikki longur hava kon­ trol á tí partinum av lívi okk­ara. Tí er umráðandi at fáa persónliga sjúkuviðgerð, so ein sjúklingur ikki gerst verri fyri og kanska alt ov tíðliga verður settur til viks á arbeiðsmarknaðinum og sosialt í samfelagnum. - Persónligt tillagað við­ gerð ger teg minni sjúkan. Tað er umráðandi at fáa til­ lagaða viðgerð, so ein kann røkja dagligdagin við ar­beiði, familju og peninga­ viðurskiftum. Bara tað at kunna tilrættisleggja, nær kemoviðgerð fer fram, kann geva økt arbeiðsføri. Fært tú kemoterapi ein fríggjadag til dømis, so kanst tú fara til arbeiðis mánadag, um alt veit væl við. Sum sjúklingur kemur tú nógv skjótari gjøg­ num skipanina, og hetta sparir eisini samfelagnum pening í síðsta enda. Men fyri nógv kemur ein dagur, har tey ikki longur kunnu standa ímóti, og sjúk­ an antin kemur aftur ella fer at gera um seg av álvara. Tá er tað kanska enn meira átroðkandi at kunna kenna, at ein valmøguleiki er. At kunnu taka avgerðina sjálv­ ur, hvar tú vil doyggja, sigur Jákup N. Olsen. Nógv hjáárin Sjúklingaformaðurin greið­ ir frá, at tað er avger­andi hjá krabbameinssjúklingum at sleppa at velja, hvar ein ynskir at doyggja ella bara vera undir sjúkraleguni. - Soleiðis sum eg síggi tað í dag, er tað umráðandi fyri krabbameinssjúklingar at sleppa at velja at vera í heiminum ella á sjúkrahúsi. Hetta ber illa til í Føroyum í dag. Men eitt nú í Danmark kunnu sjúklingar velja sjálv­ ir, sigur Jákup N. Olsen. Ofta hevur verið frammi, at krabbameinssjúklingar kunnu hava nógva pínu síðstu tíðina, tí svullir gera fortreð, oyðileggja gøgn og annað. Eisini kann sjálv við­ gerðin við kemoterapi ella heilivági geva heilt nógv hjáárin. Hesi hjáárin kunnu hjálpast við serligum heili­ vági og øðrum linnandi terapi­sløgum. Tí er ikki líka­ mikið um røktarstarvsfólk hava serútbúgving á hesum økinum. - Røktarfólkini sjálv skulu eisini hava frálæru og styrk fyri at læra at verja seg undir so stórum trýsti, sum tað kann vera at røkta eitt doyggjandi menniskja og tosa við tey avvarandi. Hetta kallast supervisión og er so smátt við at koma til Føroyar. Víðari sigur Jákup N. Hetta er 2. partur í greina­ røðini, har Sosialurin viðger umstøðurnar hjá deyðasjúkum og varðandi sjúkum í Føroyum. Sum støðan er í løtuni, er tað ongin innan almanna- og heilsuverkið, sum burturav tekur sær teimum, ið eru uppgivin av læknum og bert bíða eftir deyðanum. Við øðrum orðum hava tey deyðasjúku ongan góðan í heilsuskipanini Anna Maria Joensen, sum hevur skrivað hesa greinarøðina um viðurskiftini hjá deyðasjúkum, er 45 ár og ættað úr Havn. Í 1991 flutti hon til Danmarkar í lestrar­ ørindum og kom heimaftur fyri sløk­um tveimum árum síðani sam­an við manni og dóttur. Er útbúgvin innan útflutning í Hern­ ing og hevur starvast í bæði fiski­ vinnu og oljuvinnu. Seinni lisið norðurlendskar bókmentir og mentan á Lærda Háskúlaunum í Helsinki, har familjan búði í sløk fimm ár. Komin aftur til Dan­ markar læs hon bókmenta­frøði sum høvuðsgrein og minni­luta­ bólkar sum síðugrein á Lærda Há­skúlanum í Keypmannahavn. Anna Maria Joensen, ið sjálv hevur royndir sum avvarðandi, sigur, at endamálið við greina­ røðini er breiða út vitan og kunn­ leika um støðu teirra deyðasjúku, varandi sjúku og teirra avvarð­ andi. Samstundis at vísa á, hvat aðalmálið í norðurlondum um heildarhugsan, heildarviðgerð og umsorgan miðar eftir. Palliativur (linnandi, men ikki lekjandi) hug­ burður og umsorgan, sum hevur ment seg innan krabbameinsøkið burturav, er tað besta heilsuverkið kann bjóða varandi sjúkum. Henda sokallaða holistiska (heild­ ar­spekiliga) tilgongdin setir menniskjað sjálvt í miðdepilin og átti at verðið framd í verki fyri øll varandi sjúk í Føroyum, held­ ur Anna Maria Joensen. Miðlahúsið viðger um­­ støður hjá deyðasjúkum Týskvøldið 10. apríl kl. 19 verður pallborðsfundur í Miðlahúsinum um umstøður teirra deyðasjúku og varandi sjúku í Føroyum. Øll eru vælkomin at líða á og seta spurn­ingar til luttakararnar við pall­­borðið, sum millum annað verða umboð fyri heilsuverkið, sjúk­lingafeløg og politisku skip­ anina. Deyðasjúk ongan góðan Onki pláss til doyggjandi Palliativ umsorgan – og ella holistisk umsorgan – er ein heildarumsorgan, ið tekur støði í altjóða WHO- viðtøkum: - ásannar lívið og sær deyðan sum eina natúrliga prosess - hvørki framskundar ella útsetir deyðan - linnar um pínu og onnur sjúkueyðkenni - integrerar umsorganinna fyri sálarligu og andaligu økjunum - bjóðar sjúklingum stuðul at liva virkin, sum umstøðurnar nú loyva, fram til deyðan - bjóðar familjuni stuðul undir sjúkraleguni og aftaná í samband við sorgina Kelda: Tilmæli um hospice funktión 2001 - Tað er umráðandi fyri deyðasjúk og avvarðandi at sleppa at velja, hvussu tann seinasta tíðin skal forma seg, sigur Jákup N. Olsen, sjúklingarráðsformaður og nevndarformaður í Føroya Felag móti Krabbameini Mynd: Jens Kristian Vang