mánadagur 26. mars 2007síða 19

Nr. 60 - 26. mars 2007 19 tíðindi Olsen, at um tað skal vera gjørligt at vera verandi sum sjúkur í egnum heimi, so krevst, at tað fyrst og fremst finnst døgnvakt í nærverk­i­ num. Eisini er tað umráð­ andi, at sjúkra­røktar­frøð­ ingar í nærverki­num fáa eftirútbúgving inn­an pallia­ tiva (linnandi) um­­sorgan og pínuviðgerð. Tá tað snýr seg um krabba­meins­­sjúk­ ingar eru margi­nal­arnir sera smáir innan medisin­við­ gerð. Vert at hugsa um hospice Spurdur um hvussu hansara dreymur fyri framman sær út, sigur Jákup N. Olsen, at hann ynskir, at hospice loysnin, við palliativari eind og palliativum toymi, kem­ ur at gerast veruleikii í Før­ oyum. - Eg kundi hugsað mær, at sjúklingar kundu gjørt brúk av til dømis fysiotera­ peuti, kostráðgeva, sálarfrøð­ ingi, presti, sosialráðgeva, meðan sjúklingurin enn er í egnum heimi. At eitt pallia­ tivt toymi frá sjúkrahúsinum arbeiddi saman við nær­ verki­num, har toymið so kundi innskrivað sjúklingin beinleiðis á sjúkrahús um neyðugt. Tryggleikin her liggur avgjørt í einum tílík­ um nærverki, sigur Jákup N. Olsen. Nú var hospice sum óheft at sjúkrahúsinum valt frá í fyrsta lagi; millum annað tí kostnaðurin var hægri enn á hinum loysnunum. Hvussu sært tú hendan tørvin í dag? -Tað er meira aktuelt í dag við hospice, tí øll gerast eldri. Harvið fáa fleiri fólk eisini krabbamein, sum ann­ ars høvdu verið deyð. Fleiri gerast sjúk, tí vit liva longri. Og fleiri av teimum sum hava fingið krabbamein í ung­um árum, liva eisini longri við sjúkuni. Tí veks­ ur tørvurin eftir palliativari umsorgan og viðgerð. Fyrimunurin við at eini tilíkari skipan er, at sjúkling­ urin upplivir ein samanhang í viðgerð, líkamikið um hann er innlagdur ella heima. Palliativt toymi er ein tvør­fakligur bólkur við ser­ frøðingum, hvørs uppgáva er at ráðgeva starvsfólki, sum eru um sjúklingin og í summum førum eisini av­varðandi. Bólkurin hevur eisini eina stuðuls- og ráðgevandi góðskustýrings- uppgávu við atliti til ar­beiðið á palliativu eindini. Í hesum bólkinum eigur upp­runaliga at vera ein onko­logur (serútbúgving innan krabbamein), onkolog­ sjúkrarøktarfrøðingur og narkosulækni, sum umsita visitatiónina. Harafturat eru prestur, sosialráðgevi, fysio­ terapeutur, kostráðgevi og sálarfrøðingur knýtt at toymi­num. Palliativ eind er ein ein sjálvstøðug deild á sjúkra­ húsi við egnum seingjar­ plássum og egnum starvs­ fólki við servitan innan pallia­tión, ið er ætlað sama málbólki. Hospice er ein sjálvstøð­ ugur stovnur, bæði fysiskt og fíggjarliga, ið liggur uttan fyri sjúkrahúsverkið. Høvuðsendamálið er at veita røkt og linnandi um­sorg­an til krabba­meins­ sjúklingar, men eisini onnur kronisk sjúk kunnu vera har. Einasta treyt er, at sjúk­ lingurin skal ásanna, at hann ikki gerst frískur. Tilmæli um hospice í Føroyum Í ár 2000 skundaði Sjúkra­ húsráðið fyri øll trý sjúkra­ húsini undir Landsstýrið til tess at fáa betra viðurskiftini fyri krabbameinssjúklingar. Í 2001 lat Helena Dam á Neystabø – táverandi lands­ stýriskvinna í almanna- og heilsumálum – tilmæli um at kanna møguleikan fyri at seta hospice á stovn í Før­ oyum. Hetta fyri at bøta um korini hjá kronisk sjúkum og doyggjandi við serligum atliti til krabbameins­sjúk­ lingar. Í arbeiðsbólkinum vóru mill­um annað núverandi sjúkra­røktar­frøðinga­stjór­ in, ein serútbúgvin sjúkra­ røktar­­frøðingur, umboð fyri heima­­røktina, formaðurin í sjúkra­hús­ráðnum, sum eisini var í nevndini í krabba­­meinsfelagnum, og ein medisinskur lækni. Sambært tilmælinum skuldi arbeiðsbólkurin kanna tørvin á palliativari umsorgan í Føroyum, og hvussu hesin kundi nøktast. Meðan danir hava havt hetta slag av umsorgan síð­ ani fyrst í 90’unum við góð­ um royndum, ynskti eitt nú Føroya Felag móti Krabba­ meini, at gongd skuldi koma í her heima eisini. Her skuldi kannast, um tørv­urin kundi nøktast einans innan eitt sjúkrahús, ella um øll sjúkrahúsini kundu vera við. Ein møgu­ leiki var eisini heimahospice (har fólk doyggja heima) og/ella at stovnseta eitt hospice í Føroyum eisini. Fyrimunir og vansar vóru kannaðir, eins og starvs­ fólka­tørvur og sjúklinga­ bólk­ar skuldu fastsetast. Endin var, at hospice polit­ iskt varð valt frá, og sjúkra­ húsleiðslan valdi at royna eitt palliativt toymi at byrja við. Ætlanin var, at hetta toymið seinni eisini kundi vaksa til eina seingjardeild. Altjóða virðis­ grundstøði Tilmælið tók støði í lýs­ ingini hjá WHO, sum er felagsskapur undir S.T. Hetta til tess at betra mest møguligt um heilsustøðuna likamliga, sálarliga og í felagslívinum í sambandi við sjúkur. Felagsskapurin lýsur hug­ takið »palliativ care«. Hetta at viðgerð, umsorgan og røkt er tann aktivi, samlaði innsatsurin til sjúklingin, sum ikki longur kann gerast frískur, og har endamálið er at geva sjúklinginum og familjuni teir bestu møgu­ leikarnar. Palliativar skipanir í Danmark Í Danmark eru seks hospice, har tað fyrsta lat upp í 1992. Afturat hesum eru pallia­ tivar eindir (seingjardeildir) á trimum sjúkrahúsum, ið eru Bispebjerg, Århus og Herlev. Palliativ toymi eru í fleiri regiónum við ymisk­ um tilknýti til sjúkrahús og nærumhvørvi. Summi hava beinleiðis samband við sjúk­ lingarnar eftir eini ávísing­ arskipan. Hini norðurlondini hava eisini líknandi skip­ anir. Nærverksstjórin vil fegin royna nýggjar leiðir, so deyðasjúk kunnu fáa saman­ hangandi viðgerð og umsorgan DEYÐASJÚK Anna Maria Joensen amac@post.olivant.fo Áðrenn Nærverkið av álv­ ara ger av, um tey kunnu klára eina samdøgurskipan í tættfólkaða høvuðstaðar­ økinum, má heimatænastan fyrst gera eina royndar­ skipan. Ætlanin er at royna eina tílíka skipan longu í ár, sigur Mary J. í Garði, stjóri í Nærverkinum. Tann stóri trupuleikin hjá álvarsliga sjúkum ella doyggj­andi er, at teimum tørva uppsýn bæði dag og nátt. Hetta er serliga gald­ andi fyri tey, sum eru ov sjúk at sleppa á røktarheim og sum heldur ikki eru í aktivari viðgerð á sjúkra­ húsi, tí hvar skulu tey fara? Hesin bólkur hevur oftani fleiri ymisk brek og sløg av sjúkum, men bólkurin kann eisini umfata krabba­meins­ sjúklingar. Heimatænastan er sera væl egnað til viknaði menn­ iskju, sum ikki eru ov sjúk til at klára seg um náttina. Skipanin er smidlig, so tørvurin hjá tí einstaka verður gingin á møti. Fólk fáa hjálp til matgerð, rein­ gerð, klædnavask og annað og hugt verður eftir, hvørjar uppgávur tey ikki kunnu klára at gera sjálvi, men hetta er ikki nóg mikið, tá støðan versnar. Úrslitini fyri henda serliga sjúka bólk­in gerst tá, at tey noyð­ ast at ferðast millum heimið og sjúkrahúsið, líka til deyð­ in kemur. Ongin kann rætti­ liga taka ábyrgdina av heild­ argongdini, tí ongin heild er í. Sjúklingarnir sjálvir eru undir stórum trýsti eins og tey avvarðandi. Við nógvari pínu til dagligt stúra tey fyri, hvussu ringt tað man fara at vera, tá deyðin skal koma, og nær hann fer at koma. Og hvat nú um ein doyr einsamallur heima og ikki klárar at ringja eftir hjálp? Ella kanska doyr mitt ímillum heimið og sjúkra­húsið í sjúkrabili? Mary J. í Garði ger vart við, at tað ikki bert snýr seg um at upprætta náttarvakt til tess at loysa trupuleikan. - Tað skal eisini vera møgu­ligt at vera um tann doyggjandi alt samdøgrið. Vit tosa um eitt serligt slag Praktiskar fyriskipanir eitt krav Jákup N. Olsen var formaður í arbeiðsbólkinum sum gjørdi »tilmæli um hospice funktión í Føroyum í 2001«. Tilmælið kom fram til, at fleiri loysnir sum hospice, sjúklingaeind á sjúkrahúsinum og eitt toymi vóru allar vóru brúkiligar loysnir. Politiskt var hospice valgt frá, og leiðslan á Landssjúkrahúsinum valdi at byrja við einum toymi og so víðka við seingjareind seinni. Jákup N. Olsen er formaður í sjúklingaráðnum, sum var sett á stovn í 2005 av landstýrismanninum í almanna- og heilsumálum, Hans Paula Strøm. Eisini hevur Jákup N. Olsen verið í fyrrverandi sjúkrahúsráð líka síðani 1998, tá øll trý sjúkrahúsini vóru saman. Endamálið við sjúklingaráðnum er at vera málgagn hjá sjúklingum mótvegis landsstýrismanninum í viðgerð av málum, sum hava generellan og prinsipiellan týdning fyri veitingar til sjúklingar á sjúkrahúsinum. Eisini at veita ráð um tey mál, sum landsstýrismaðurin leggur fyri ráðið. Harafturat skulu fíggjarætlanir fyri øll trý sjúkrahúsini leggjast til ummælis í ráðnum. Sum nevndarformaður í Føroya Felag móti Krabbameini síðani 1992, hevur Jákup N. Olsen eitt gott innnlit í støðu teirra krabbameinsraktu. 200 nýggir krabbatilburðir koma hvørt ár Kelda: Føroya Felag móti Krabbameini 119 doyðu av krabbameini í 2006 Í fjør var samlaða talið av deyðum var 422 Kelda: Almanna- og heilsumálaráðið Framhald á næstu síðu Tá ongin vegur er aftur, og óttin fyri deyðanum gerst ein dagligur partur av lívinum, er umráðandi at hava tryggar karmar. Soleiðis er ikki fyri ein stóran part av teimum føroyingum, sum eru deyðasjúkir Mynd: Jens Kristian Vang