fríggjadagur 30. mars 2007síða 12

12 Nr. 64 - 30. mars 2007 Ongin ivi man vera um, at stakir uppihaldarar hava trupul kor, tí so sum sam­ felagsviðurskiftini eru ídag, røkkur illa bert við einari inntøku, til at tryggja familj­ uni sámilig kor. Sjálvandi er munur á støkum uppi­ haldarum eins og øðrum – summi eru betri fyri enn onnur. Men samanumtikið hava stakir uppihaldarar størri trupulleikar enn onnur við at fáa endarnar at røkka saman. Livi­kostn­að­ urin í Føroyum í dag – til bústað og fastar útreiðslur og alt annað sum hoyrir gerandislívinum til – er rætt og slætt ov høgur til at ein inntøka kann bera eitt húsar­ hald hjá eini barnafamilju. Tí eru landsstýrið og sam­ gongan í ferð við at seta eina røð av serstøkum familjupolitiskum átøkum í verk. Hetta settu vit okkum fyri í fjør vár, tá vit fóru undir fíggjarlógararbeiðið fyri 2007. Hesum boðaði eisini løgmaður frá í røðu síni á Ólavsøku. Tí eru fleiri átøk sett í verk seinastu tíðina og fleiri eru ávegis, sum av álvara fara at gera mun. Tað skal eg royna at greiða frá út frá teirri framløgu eg hevði á ráðstevnuni hjá føroyskum sosialráðgevarum á Altjóða Sosialráðgevaradegnum tann 28. mars. Vitanarforðingin er ein stórur trupulleiki Tann fyrsti stóri trupulleikin vit rena okkum í í Føroyum, er at vit hava ikki møgu­ leikar fyri at áseta og av­ marka, hvør er stakur uppi­ haldari. Vit kunnu skilja millum gift og ógift, onki annað. Men ógift nýtast ikki at vera støk – nógv eru tað heldur ikki, og fáa børn og liva saman í nógv ár, møguliga alt lívið, uttan at vera gift. Og tað eru gift, ið eru farin frá hvørjum øðr­ um og liva sum støk, annar parturin við børnunum. Somuleiðis hava vit ong­ ar møguleikar fyri at fáa upplýsingar fram um húsar­ hald og húsarhaldsinntøku. Vit kunnu bert fáa upp­ lýsingar um inntøkur hjá giftum og ógiftum. Alt hetta kemur av, at ongin samanbinding er mill­ um persónsupplýsingar í fólka­yvirlitinum, bústaðar­ upplýsingar í nýggju adressu­skránni, og inntøku­ upplýsingar hjá skatta­vald­ inum. Av somu orsøk ber snøgt sagt ikki til fyrisitingarliga t.d. hjá skattavaldinum at veita støkum uppihaldarum eina eyka hægri barna­frá­ drátt. Tá t.d. Tjóðveldis­ flokkurin kortini kemur júst við slíkum uppskoti, enntá fleiri ferðir uppí saman, so er tað politisk paradu­upp­ skot, sum ikki kunnu setast í verk, tí vit hava ikki fyri­ sitingarligu møguleikarnar til tess. Landsstýrið og sam­ gongan hinvegin viðurkenna henda trupulleikan, og hava tí gjørt av at gera tað neyð­ uga arbeiðið, sum skal til, fyri at loysa henda fyri­ sitingarliga trupulleikan. Meir um tað seinni. Neyðugt at meta um stakar uppihaldarar Tá tað enn ikki ber til at fáa tað at vita, mugu vit meta um stakar uppihaldarar út frá ymiskum viðurskiftum. Út frá einsháttaðum upp­ lýsingum í hinum Norðan­ londunum og barnatalinum í Føroyum, kunnu vera eini 1100 stakir uppihaldarar í Føroyum. Hyggja vit eftir, hvør fær “Barnagjald til einsamallar uppihaldarar”, so eru tey eini 800 í tali. Og hyggja vit eftir, hvør fær fíggjarligt frípláss á dag­ stovnunum, eru tað eini 7- 800. Her skulu vit minnast til, at bert húsarhalds­inn­ tøkur undir 210 t. fáa fult frípláss – síðan verður tað avtrappað og er burtur longu tá húsarhaldsinntøkan er komin uppá 254 t. So kanska fevnir hesin bólk­urin um eini 1000 stak­ ar uppihaldarar – og teirra børn - sum hava brúk fyri serligum familjupolitiskum átøkum. Neyðugt við fjølbroyttum tiltøkum Tað er onki einstakt tiltak, sum einsamalt kann rætta støðuna upp hjá støkum uppi­haldarum. Tað er neyð­ ugt við eini røð at tiltøkum, sum bæði rætta seg til møgu­leikarnar at fáa sær útbúgving, at kunna hava fast fótafesti á arbeiðs­mark­ naðinum, at kunna sameina arbeiði og familjulív, at kunna hava ein bústað, sum tað ber til at gjalda av einari inntøku, at hava greið for­ eldramyndug­leikaviður­ skifti o.s.v. Tí fevna átøkini víða. Nøkur vera nú sett í verk, og fleiri eru ávegis. Tiltøk sum nú vera sett í verk Barsilsskipan fyri lesandi. Hetta skapar ungum, ið sum oftast eru støk, møgu­ leika at kunna halda fast við sína útbúgving, um tey fáa børn, við at kunna fara í barnsburðarfarloyvi við full­ um lestrarstuðli. Er samtykt við gildi frá í heyst. Hækkaður lestrarstuðul fyri lesandi forsyrgjarar. Hesi munnu eisini í nógvum førum vera støk. Hetta verð­ ur gjørt við at barna­ískoyt­ isgjald verður lagt omaná lestrarstuðulin, í fyrsta lagi við 500 kr. mán. Er samtykt við gildi frá í heyst. Rættarstøðan hjá støkum foreldrum er styrkt við lóg­ arásetingini um felags for­ eldrarætt, sum fær gildi nú 1. apríl. Verkætlan um at saman­ binda persónsupplýsingar í fólkayvirlitinum við nýggju adressuskránna og skráir hjá skattavaldinum um inn­ tøkuviðurskifti o.t. Við hes­ um fer at bera til fyri fyrstu ferð í Føroyum at fáa upp­ lýsingar um familju- og húsarhaldsviðurskifti, harí um støk og húsar­halds­inn­ tøkur. Umsókn um játtan til verkætlanina er komin í Løgtingið. Umlegging av barna­frá­ dráttinum í skattinum til beinleiðis útgjald, soleiðis at hesin stuðulin verður skill­igur og eyðmerktur til barnið. Málið er í løg­ting­ sins fíggjarnevnd. Tiltøk sum eru ávegis Forsyrgjarar í truplum kor­ um, so sum stakir uppi­hald­ arar, skulu fáa ein hækkaðan barnastuðul. Av tí at hetta ikki kann gerast fyrisit­ing­ arliga, má tað byrja sum ein veiting eftir umsókn. Sam­ gongan hevur avgjørt at játta 8 mió. árliga til hetta. Lógaruppskot verður lagt fyri Løgtingið í heyst. Ráðgevandi toymið fyri ungar kvinnur, sum hava serligan tørv á ráðgeving, t.d. í samband við fostur­ tøku, ella barnakonur, stakir uppihaldarar ella aðrar. Pen­ ingur er settur av á fíggjar­ lógini til at fara ígongd í heyst. Nýggj lóggáva um luta­ íbúðir kemur fyri Løgtingið eftir Ólavsøku, til tess at fremja lægri bústaðar­kost­ naðir og betri møguleikar fyri hóskandi bústøðum til ymiskan tørv. Nýggj leigulóg er ávegis at leggja fyri Løgtingið eftir Ólavsøku, til tess at skapa størri trygd og størri dygd á leigumarknaðinum. Lógaruppskot verður lagt fyri Løgtingið um at lækka skattin av leiguinntøku munandi, so útboðið av leigu­íbúðum kann økjast og minkast kann um trýstið á leigukostnaðin. Allir løntakarar – eisini tímalønt - skulu hava rætt til endurgjald fyri at kunna vera heima barnsins fyrsta sjúkradag. Í fyrstu syftu verð­ur miðað eftir, at part­ arnir á arbeiðsmarknaðin­ um fáa hetta í lag við sátt­ málasamráðingarnar í vár. Tiltøk at fremja hjá kommununum Systkinarabatt í barnaans­ ingarstovnum er enn bert í nøkrum fáum kommunum. Hetta eigur at verða sett í verk í øllum kommunum kring landið. Fíggjarligt frípláss eigur at verða broytt soleiðis, at inntøkumarkið fyri at fáa frípláss verður flutt mun­ andi upp. Í dag svarar tað ikki eingong til eina hálva miðal húsarhaldsinntøku. Tiltøk úr Visjón 2015 fyri vælferð Vit eiga at fáa eina skipan við bústaðartrygging, áleið tí stuðuli, sum í øllum hin­ um Norðanlondunum verð­ ur veittur sum eitt ískoyti til høgar bústaðarútreiðslur, samanborið við inntøku­ grundarlagið. Hetta eigur at farast undir, tá upp­ lýsingargrundarlagið um húsarhaldsviðurskifti er fingið til vega, og tá leigu­ marknaðurin er fingin at virka við nýggjari leigulóg. Á almenna eins og privata arbeiðsmarknaðinum eiga at verða betri farloyvis­skip­ anir, fyrst at barns­burðar­ skipanin verður longd upp í eitt ár, og síðan at nýggjar smidligar farloyvisskipanir fyri foreldur, at kunna betur sameina arbeiði og familju, serliag meðan børnini eru smá. Samgongan raðfestir familjupolitisk átøk – eisini til fyrimuns fyri stakar uppihaldarar landsstýrismaður Hans Pauli Strøm Nógv og drúgv umtala hevur verið eftir dystin millum bestu mansliðini hjá VÍF og Kyndli. Eg eri ein av teimum, sum fór ógvuliga vónbrotin avstað aftur úr høllini á Hálsi henda sunnudagin. Stórar vónir vóru settar til ta endaligu uppgerðina í ár millum stórfeløgini í føroyskum hondbólti. Kappingini er skipað við einum grundspæli og einum endaspæli, so hóast eitt lið - VÍF í hesum føri hevur vunnið bæði grundspæl og endaspæl, so stendur alt, tá finalan skal spælast, púra opið. Tá HSF við sínum limafeløgum hevur valt eina slíka loysn, m. a. fyri at hækka undirhaldsvirðið í hesi ítrótt, so tekur ein sjálvandi sum givið, at teir karmar, sum eru rundan um tílíka finalu, veruliga eru á einum støði, sum ein kann bjóða spælarum og áskoðarum. Tí eru fyrireikingarnar upp undir ein slíka av alstórum týdningi. Her haldi eg, at HSF - dómaranevndin, hevur valt eina sera, sera óhepna loysn. Ein loysn, har vit ikki finna nógv fordømi. Eg skilji teg ikki Hartvig?? Tú/tit eiga at forútsíggja og harvið royna at umganga óneyðugar frustratiónir. Tín/tykkara uppgáva er í alvorliga stóran mun at vera tann liðurin, sum skal skapa best hugsandi tryggleika á vøllinum, og her mást tú/tit í dómaranevndini ikki undirmeta tann sálarliga partin bæði upp undir og undir einum tílíkum dysti. Tá fýra fyrrverandi kyndilsleikarar skulu til at døma sítt egna “fyrrverandi” lið, er lættari at skapa óneyðuga øsing. Hannis var jú ein av spælarunum á kyndlaliðnum í fjør og ikki er óhugsandi, at ein lættari góðtekur eins egna”livihátt”, alt annað vildi verið løgið!!! Feløg og spælarar hava í longri tíð góðtikið dómaraparið Andreas og Eyðum, sum er okkara besta dómarapar, men so harvið at hugsa, at so er í fínasta lagi bara at seta eitt dómarapar av “fyrrverandi” kyndilsleikarum afturat var tollut! At eitt dómarapar hevur ambitiónir og vil døma tær mest áhugaverdu uppgávurnar er ikki løgið, men har eru sikkurt onnur dómarapør, sum hava somu hugsan ella ynski. Ikki ætli eg mær at gera so nógv út av sjálvum dystinum, men vil heilt avgjørt vísa á mína meining og ónøgd, at dømingin var vánalig, og at serliga tann eini dómarin var ikki førur fyri at tveita tann búnan av sær, sum hann átti at gjørt. At nógvir spælarar veruliga vóru tendraðir eri eg samdur í, men tíverri var kanska tann eini dómarin enn meiri tendraður, og harvið ikki førur fyri at skapa ró, men tað øvugta - rok!!! Ikki trúgvi eg, at eitt føroyameistaraskap veruliga smakkar einum væl, um bara ivi verður sáddur um rætt er farið fram!!! Vónandi koma vit at síggja betur avrik á vøllinum komandi vikuskifti. Morgun við Tinghúsvøllin Pauli Nielsen Vit føroyingar duga so mangt, bæði gott og ilt. Eitt, sum vit duga næstan alt ov væl, er at vevja alt upp í ein ellubita. Fari tí at royna at vera týð­i­ligur og greiður. Tað skal einki dirvi til hjá fleiri vaksnum mon­n­um at skammfara ein ungan drong. Ør­viti  og onkur skilaleys øði eru nóg mikið. Øll merkja timb­ur­men­n­ ina­r. Tað skal stórt dirvi til at koma aftur um aftur hjá teim­um, sum hava gjørt seg inn á onkran annan. Men tað hevði sømt seg. Og tað er tað einasta, sum gev­ur virðingina aftur. Hondbóltsfinalan: Karmar ein ikki kann bjóða spælarum og áskoðarum Venjari Palli Joensen