týsdagur 3. apríl 2007síða 23

23 Nr. 66 - 3. apríl 2007 ur, fyri at verða rættvísis­ gjørdur. Sjálvur kann tú einki gera. Sunnimuslimar og shiittar Umframt smásektir eru tveir stórir bólkar av mus­ lim­um, sunnimuslimar og shia­muslimar. Sunnimuslimarnir eru nógv teir flestu, o. u. 85 %. Teir eru ortodoksir og meta opinbering og trúarkunn­ leika at vera endaligan í Koran­­­ini saman við “sunna”. Sunna er siðvenja, t. e. frásøgnin um lív og levn­­að Muhammeds. Teir tykj­ast at vera tann hóvligi og pragmatiski parturin av islam. Shiittarnir, sum tá Mu­ ham­­med var deyður fingu sær Ali, dótturmann og systkina­barn hjá Profeti­ num, til leiðara, halda at fram­vegis er gjørligt við hjálp frá serligum andalig­ um leiðarum at fáa bein­ leiðis vegleiðing av Gudi. Helst eru shiittar meira áleyp­­­andi enn sunni­mus­ limar. Áleið 15 % av øllum muslimum eru shiittar. Stutt eftir at Salman Rushdi varð lýstur grið­leys­ ur av ayatolla Khomeini í Iran, varð hildin islamisk heims­­ráðstevna. Av fýrati­ fimm limalondum tóku fýrati­fýra lond frástøðu til dómin, og lýstu hann ikki at vera í sam­svari við islam. Iran, sum tók undir við dóm­ i­num, teir høvdu jú sjálvir felt hann, hevur shiittiskt presta­stýri. Tað stóðu púra einsa­malt ímóti restini av is­lamska heiminum.. Islamisk upp­ lýsingartíð Islam hevði sína gulløld í Europa fyri áleið túsund árum síðani. Tá høvdu mus­ limarnir lagt undir seg meg­ inpartin av iberisku hálv­ oynni. Córdoba, høvuðssæt­ ið hjá teimum, gjørdist størsti býur í Vestureuropa, og mið­støð fyri mentan og vísind. Jødarnir, sum vóru flýddir undan jagstran, fluttu aftur til kalifatið í Córdoba, og vóru við til at gera Córdoba til vitanar­mið­ depil í Europa. Har búðu og arbeiddu mus­limar, jødar og kristin lið um lið í sátt og semju. Córdoba hevði millum 200.000 og 500.000 íbúgv­ ar. Har vóru gøtuljós og al­mennar baðstovur. Húsini høvdu rennandi vatn frá akvaduktunum. Fleiri enn 10 bókasøvn vóru í býnum. Har varð sett á stovn fyrsta hægri lærdómssetur í Europa. Og kvinnur høvdu eisini atgongd til universi­ tetið! Tað tók kristna Europa nógv hundrað ár at koma so langt. Muslimarnir komu við gittaranum, flamenco­dansi­ num, talvspælinum og teim­ um arabisku tølunum. Mus­ limarnir á iberisku hálv­ oynni uppfunnu kanska ikki so nógv sjálvir, men fluttu við sær tað, sum teir sjálvir høvdu tikið til sín frá øðrum mentanum. Úr India, úr Egyptalandi og úr Persiu. Í Córdoba var eisini ein stórur umsetingarstovnur. Stór­ur partur av helenska ment­anararvinum hvarv, tá bókasavnið í Alexandria brann. Men tað var so hepp­ ið, at nógv av hesum ritum vóru at finna á arabiskum bókasøvnum. Nú blivu tey umsett til latín av arabiskum lærdum og gjørdust aftur lutur av europeisku mentan­ ini. Tollyndið var størri enn í dag Tað er einki at taka seg aft­ ur í, at islam í dag er plágað av fundamentalistum. Men hon er ikki einsamøll um tað. Kristindómurin hevur so sanniliga eisini verið plág­­aður av fundamental­ ismu og er tað í stóran mun enn tann dag í dag. Í meira enn 700 ár vísti islam, at hon saktans kann trívast lið um lið við aðrar religiónir. Í hjartanum á iberisku hálv­ oynni liggur býurin Toledo við halgidóminum Santa Maria la Blanca, sum fríggja­­dagar var islamsk moska, leygardagar jødisk syna­goga og sunnudagar kristin kirkja. So stórt var tollyndið tá av hesum trim­ um religiónunum mótvegis hvørjari aðrari. Bókmentir: Koranin, týðing av K. V. Zetterstéen, Wahlstrøm & Widstrand, 2003 The Koran, , týðing av N. J. Dawood, Penguin Books, 1974 Karen Armstrong, Muhammed., Forum 2003 Helmer Ringgren og Åke V. Ström, Religionerna i historia och nutid, Verbum, 1978 Herman Lindqvist, Historien om Spanien, Bra Böcker, 1991 Frá moskuni í Córdoba, mynd Wikipedia Pílagrímsrundferðin mynd Wikipedia Muslimsk skurðlæknaamboð frá 1100- talinum, mynd al-Zahrawis Kitab al-Tasrif