hósdagur 8. mars 2001síða 4

Mánadagin fór USA aftur í skelk, tá ein fimtan ára gamal drongur myrdi tveir skúlanæmingar og særdi 13 aðrar á skúlanunum, hann gekk á. Niclas Johannesen So hendi tað aftur. Mána- morgunin skeyt 15 ára gamal drongur við skørp- um móti sínum skúla- kammeratum á Santana Há- skúlanum í einum forstaði uttan fyri San Diego í Cali- fornia. Við einum smíli á varrunum sóu vinirnir Williams fylla revolvaran í minsta lagi fýra ferðir við kúlum og síðani at skjóta í eyst og vest. Tveir næming- ar doyðu og 13 blivu særd, áðrenn alvápnaðir løg- reglumenn herjaðu á skúlan og handtóku tann framveg- is smílandi Williams á dreingja wc’inum. Happaður Hóast USA er eitt ræðandi dømi um harðskap og skot- girnd millum ungdómar, sum í mongum førum ikki eru so frægt sum hava grulvað um kriminella aldursmarkið, so tóktust øll í hesum friðaliga forstaðn- um til San Diego at vera í kollektivum sjokki. CNN var á staðnum alt fyri eitt. Samstundis sum ógreiða var á, hvussu nógv vóru deyð, úttalaði ein klassavinur seg um, hvussu hon slettis ikki kundi ímynda sær, at Williams kundi finna upp á nakað so ræðuligt. Hann var altíð so smílandi. – Hann var fittur og stutt- ligur og kundi aldrin funnið upp á nakað slíkt, segði fimtan ára gamla Shannon Durret, ið hevur kent Willi- ams síðani september í fjør. Ein skelkað móðir segði, at hon júst hevði sett búgv her, tí at kriminaliteturin var metlágur. Nú hevði hon fingið nakað at hugsa um. Tað kom eisini fram, at Williams er ein happaður drongur, ið hevur livað einsamallur saman við páp- anum. Hinir næmingarnir vóru eftir honum, tí hann var so lítil av vøkstri og ikki varð mettur at vera millum tey snildastu. Men hann tók altíð alt spott og spá á seg við einum smíli. Inntil mánamorgunin. Hótti frammanundan CNN fekk eisini skjótt fatur á einum manni – faðir at einum øðrum næmingi á skúlanum – ið kundi greiða frá, hvussu Williams hevði sovið hjá teimum júst farna leygarkvøld, og hvussu hann tá í spølni hevði sagt, at hann fór at skjóta á skúl- anum. Men hetta var skjótt sligið upp í glens, og Willi- ams segði, at tað kundi hann aldrin funnið uppá. Men mánadagin gjørdi hann tað so kortini. Og øll tey klassisku tekini vóru har frammanundan. CNN kunngjørdi, hvussu ein kanning av teimum mongu skotræðuleikunum á amer- ikanskum skúlum seinastu árini vísir at allarflestu gerningsmenninir boða vinum frá teirra ætlan – men ongin trýr teimum, tí tey halda, tað er so langt úti. Broyta vápnalóg Nú verður so aftur dúgliga kjakast um vápnalógina í landi, har skotvápn er undir næstan hvørjum kodda. Ein lækni á sjúkrahúsinum, har næmingarnir blivu við- gjørdir, duldi ikki sína hugsan á Larry King Live. Hann segði, at nú mátti Amerika vakna og lætta at- gongdin til vápn hjá ung- um, illum tannáringum steðgast. Hann helt, at hag- tølini søgdu sína ræðandi søgu. Nývaldi forsetin George W. Bush kallaði sorgarleik- in eina skammiliga og feika gerð. Forsetin vildi ikki siga nakað annað enn, at hansara bønir fóru til Santana Háskúlanum og fyrst skuldu fólk sleppa at syrgja, áðrenn politiskar avgerðir skuldu takast. Skeptikarar haldar kort- ini ikki, tað er serliga sann- líkt, at fría amerikanska vápnalógin verður herd undir verandi forseta – eitt nú, tí republikanararnir fingu so dyggan fíggjarlig- an stuðul frá vápnaídnaðin- um til valið í fjør. Fleiri hundrað næmingar og arbeiðsfólk blivu eisini avhoyrd mánadagin, ein næmingur hevði enntá tikið myndir og filmað meðan skotið var inni í skúlanum. Løgreglan hevði lagt hald á alt tað tilfarið. Fimtan ára gamli Willi- ams verður ákærdur í rætt- inum sum ein vaksin og ikki sum eitt barn. Hann varð eisini sendur til sálar- kanningar mánadagin, sum er vanligt í slíkum førum, men seint mánakvøldið vildu myndugleikarnir onki siga um úrslitið av hesi kanning. Williams er eisini undir 24 tímars varðhaldi og eftirsýni, tí myndugleik- arnir vilja tryggja sær, at hann ikki ger enda á sær sjálvum. Aftur eitt skot-drama á skúla í USA Dánjal J. Hansen Norðoyri 20/2 2001 Tað sigst at hornasteinurin í einum demokratiskum samfelag er tann frælsa pressan. Ein fræls pressa kann halda eyguni við makthavarum so at teir ikki sleppa væl frá at misbrúka sítt vald. Pressan kann fylgja við so at einki verður dult fyri fólkinum og at upplýsingar sum koma fram til fólkið umframt at vera rættir, eisini eru full- fíggjaðir. Helst hevur pressan eisini arðar upp- gávur, og um hon røkir allar hesar uppgávurnar má hon sigast at vera verja fólksins eins og hon gerst ein týð- andi partur í einumhvørjum almennum kjaki. Í Føroyum hava vit í prinsippinum eina frælsa pressu, men her nýtir press- an sítt frælsi til at leggja seg at snorksova. Tey bæði stóru bløðini eru lítið annað enn talurør hjá Javnaðar- flokkinum og Sambands- flokkinum. Umframt les- arabrøv og greinar sum pol- itikkarar hava skriva, eru bara einstakir smávegis tíð- indastubbar. Blaðfólkini, ja sjálvt Óli P., gerast bara papageykar hjá teimum báðum flokkunum. Ovast á breddanum á Dimmu stendur at hon er óheft og álítandi. Og helst er hon álítandi. Hon skal bara end- urgeva tær innsendu grein- arnar og lesarabrøvini rætt, so lýgur hon ikki meir enn henni er logi. Óheft er hon so aldrin í verðini. Tað at bløðini eru heft at sínum polittisku flokkum er so tað tað er. Vit vita tað og so kunnu vit leggja upp fyri tí. Og er tíðindaflutn- ingurin og journlistikkurin í lakara lagi so kunnu vit bara lata vera við at keypa tey og so er ikki meira um tað. Verri er við teimum elektronisku miðlunum. Tveir av hesum, teir størstu, eru almennir, public ser- vice miðlar, og skulu, um- framt at vera óheftir, eisini halda eitt ávíst journalist- iskt støði. Tað verður sagt frá fleiri síðum at fólk eru ørkymla í fullveldismálin- um. Jamen er tað so løgi? Politikarar frá bæði sam- gongu og andstøðu sleppa at snara úttalilsum, bein- leiðis lúgva, møsna, broyta síni sjónarmið í einum and- arhaldi, skáka sær undan spurningum, og annars til- passa sær úttalisir hjá teim- um sjálvum eins og ørðum, uttan at »journalistarnir« geva tí nakran stórvegis ans. Reint mikrofonhaldarí. Sjálvandi eru fólk ørkymla. Eingin setir politikarnar uppá pláss og forðar fyri at kjakið fer av sporinum. Hví verða politikarar sum Høgni Hoydal og Jóanes Eidesgaard, Emund Joen- sen og Anfinn Kallsberg ikki tiknir inn í útvarps- stovuna og endavendir nak- rar ferðir? Hví vera teir ikki konfronteraðir við upptøk- ur av andsøgnum í tí teir hava sagt og tráspurdir um veruligar ætlanir, heldur enn at teir sleppa púra ótarnaðir at kasta runu eftir hvørjum ørðum og harvið púra avskepla tað kjak sum er so sera tíðandi í einari demokratiskari gongd? Ein sending sum kallast Kjak- torgið er fastur táttur í út- varpinum. Sendingin 14. februar var um skrivingina í Ekstrablaðnum um undir- grundina. Eg legði fleiri ferðir til merkis at verturin tók dik á seg til at siga okk- urt, men tað bleiv ikki til meira enn eitt »Øh« so varð hann avbrotin av polittikar- unum sum so sluppu at halda á við runukrígnum. Sjálvandi eru fólk ørkymla. Umframt at vera í iva um hvørja støðu tey skulu taka til spurningarnar sum skora á, mugu tey eisini sjálvi leita gullkornini burturúr øllum tí skarni og óruddi sum er sloppið ígjøgnum »journalistisku mylluna« uttan serligar viðmerkingar. Fimmarin 21. februar um privatisering av Strand- ferðsluni var aftur ein send- ing har tað æviga sjabbið millum samgongu og and- støðu, høgra og vinstra, pri- vat og alment var í centr- um. Helt meg hoyra at lurt- arar kundu ringja inn. Men so vítt eg hoyrdi var ongin lurtari inni. Um tað var tí at teir ikki sluppu framat fyri Bjarna og Dan ella um tað var tí at Fimmarin er vorðin so keðiligur at ongin tímir at ringja inn, veit eg ikki, men eitt er vist. Journalist- iska íkasti til sendingina varð hildi á einum mini- malum støði. Sama gamla runukríggji átti sendingina við høvd og gørnum. Eg kenni nógv fólk sum eru øgiliga misnøgd við tað tænastuna sum Strand- ferðslan veitir, og eg kenni fólk sum eru væl nøgd við sama stovnin. Tey hava hvør sín tørv, hvør sínar royndir og hvør sínar um- støður at taka støðu út frá. Reidar Nónfjall man hava kett seg øgiligt í munn- høggarínum. Hann man vita at veruligu trupulleik- arnir og loysnirnar munnu liggja onkustaðni ímillum ideologiirnar hjá teimum báðum polittikarunum. Teir nýttu sjálvandi ein part av sendingini til at leggja hvønn annan undir at síggja problemið gjøgnum tær ideologisku brillurnar. Jú, jú. Verturin lá skerflatur afturá og bíðaði. Nú hevur Útvarp Føroya fingið toyggi, men veru- leikin er at Sjónvarpið er nógv verri, tí har eru at kalla ongar sovorðnar dags- aktuellar sendingar, tíð- indasendingin undantikin. Og har verða, eins og í út- varpinum, bara fittir spurn- ingar settir. Næstan ongir illavorðnir. Teir fáu sum koma eru ofta so illa fyri- reikaðir at syndarin sleppir snikkaleysur undan við at geva í besta føri eitt ófull- fíggjað svar. Snaringar, skeiklingar, møsn osfr. osfr. er tað mest vanliga. Vit velja tó at trúgva at tá ið sjónvarpið fær meira peng- ar at arbeiða við verður betri. Í hesum døgum við stjørnarkreppu og full- komnum ruðulleika, har ið fullveldismálið, sum Landsstýrið hevur lagt eina øgiliga orku í tey seinastu 3 árini, liggur í andaleypi, er ein gyltur møguleiki hjá pressuni at vísa at hon er ein fræls og kompetent pressa. Enn hevur hon so ikki gjørt nakað stórvegis útyvir tað vanliga mikro- fonhaldaríi og endurgev- ingar av tí sum politikarar og onnur hava sagt, men tað kemur kanska. Skulu vit nakrantíð fáa nakað veruligt, og fyri demokratiið so alneyðugt, kjak um so stór mál sum t.d. fullveldi og undirgrund, so má pressan vakna og fara til arbeiðis. Ikki fyri at verja ávis politisk áhuga- mál, ikki fyri at fylla skránna hjá út- og sjónvarp- ið og blaðsíðurnar hjá bløð- unum, men fyri at syrgja fyri at fólk, umframt at fáa viðkomandi og áhugaverd tíðindi, eisini fáa verulig ting at taka støðu til og at tey hava rættar og fullfíggj- aðar upplýsingar at taka støðu út frá. Ùtskammaða danska Ekstrablaði (sum eg sjálvur heldur ikki havi nakra serliga virðing fyri) ger so hóast alt eitt upp- søkjandi arbeiði. Taka vit sølufremjandi gølufabrik- atiónina burturúr skriving- ini um føroysku undir- grundina, stendir eftir at teir hava reist eitt kjak sum føroyska pressan ikki hevur megna nakrantíð, uttan tá ið Høgni Hoydal og arðir gjørdu sendingina um bankamálið á sinni. Journalistisk armóð VIÐMERKINGAR Nr. 47 - 8. mars 2001 7 6 Nr. 47 - 8. mars 2001 Lítil áhugi fyri kommunusamanlegging Føroysku kommun- urnar hava lítlan áhuga í kommunu- samanleggingum. Hóast ongar ætlanir eru um at noyða kommunur at leggja saman, so halda tær lítið um eitt uppskot frá landsstýrinum um sjálvbodna kommunusaman- legging. SJÁLVBðIN SAMANLEGGING Magnus Dam Landsstýrið skal ikki gera av, at kommunur skulu leggja saman, og myndug- leikarnir skulu heldur ikki gera av, hvørjar kommunur skulu leggja saman. Hetta tykist vera hugsan- in í flestu kommununum, sum hava sagt sína hugsan um eitt uppskot hjá lands- stýrismanninum í lógar- málum um sjálvbodna kommunusamanlegging. Høgni Hoydal, varaløg- maður, legði uppskotið fram leygardagin, og tað sæst í viðmerkingunum frá kommununum, at fleiri teirra eru ikki serliga heitar fyri uppskotinum. 12 kommunur hava givið sína støðu til kennar, og tað er bert Tórshavnar komm- una, sum uttan treytir tekur undir við uppskotinum. Hinar 11 hava allar síni fyrivarni. Við lógini verður stað- fest, at ein og hvør komm- unusamanlegging er sjálv- boðin, og hetta er uttan iva nakað, sum hóvar kommu- nunum væl. Eingin vil hava eina avgerð um samanlegg- ing kroysta oman yvir seg. Men tað, sum hóvar komm- ununum minni, er, at lands- stýrið í uppskotinum ger av, hvørjar kommunur kunnu leggja saman. Uppskotið sigur, hvørji mørk ein kommuna skal halda seg innanfyri, um hon ætlar at leggja saman við einari aðr- ari. Sjey eindir Landsstýrið sigur í upp- skotinum, at kommunu- samanlegging kann fara fram innan sjey eindir. Norðoyggjar, Vágar og Mykines, Sandoyggin og Suðuroyggin eru hvør sín eind og kommunurnar í hvørjari av hesum oyggjun- um kunnu sostatt velja at leggja saman í eina komm- unu. Suðuroyggin hevur kortini valið millum at ger- ast ein eind ella tvær. Allar kommunurnar í Eysturoynni uttan tær í Sundalagnum kunnu velja at leggja saman í eina kommunu. Men viðvíkj- andi Eysturoynni eru kort- ini fleiri valmøguleikar. Fuglafjarðar, Leirvíkar og Gøtu kommunur kunnu velja at gerast ein eind, og Nes, Runavíkar, Skála Sjóvar, og Oyndarfjarðar kommunur kunnu velja at gerast ein eind. Sundalagið er ein eind, og afturat sær kunnu tær fáa Funning og Elduvík, sum kunnu velja millum fleiri av hesum eindum. Kommunurnar, sum síð- ani eru eftir í Streymoynni og Nólsoyar og Hests kommunur eru ein eind, og tær kunnu sostatt velja at leggja saman í eina komm- unu. Ongan skund Lógaruppskotið hjá lands- stýrinum staðfestir, at allar kommunusamanleggingar eru sjálvbodnar. Tað kemur kortini fram í uppskotinum, at fólkatalið helst skal fara upp um 2000 í teirri saman- løgdu kommununi. Men líkt er ikki til, at tað júst er hetta lógaruppskot- ið, sum kommunurnar hava sitið og bíðað eftir fyri at kunna fara í gongd við eina samanlegging. Fleiri kommunur gera bart og siga, at tær als ikki taka undir við kommunusaman- legging, meðan aðrar finn- ast at teimum eindunum, sum eru skotnar upp í upp- skotinum. Aðrar halda freistina at svara vera ov stutta, og tí hava tær ikki viðgjørt uppskotið enn. Tórshavnar kommuna og Vágs kommunur eru tær, sum minst av øllum hava nakað ímóti uppskotinum, men fleiri nýggj sjónarmið koma helst fram frá bæði kommunum og einstakling- um, tá løgtingið fer at við- gera uppskotið ein av kom- andi døgunum. Kollafjarðar og Tórshavnar kommunur løgdu saman í eina kommunu 1. januar, og aðrar kommunur fáa skjótt møguleikan at leggja saman. Eitt uppskot um sjálvbodna kommunusamanlegging er komið í løgtingið. Føroya Banki skal fíggja kreppugrunn Jenis av Rana hevur nú lagt fram uppskot um at stovna ein grunn, sum skal gjalda kreppuraktum sethúsaeigarum end- urgjald. Skattainn- tøkur frá Føroya Banka skulu fíggja grunnin ENDURGJALDS- GRUNNUR Magnus Dam Hesi seinastu árini hava verið góð við Føroya Banka. Yvirskotini hava verið upp í fleiri hundrað milliónir krónur um árið, og landskassin hevur fingið sín ríkiliga part av av- lopinum. Ein partur av hesum pengunum eigur at koma teimum til góðar, sum mistu húsini hjá sær í kreppuárunum, heldur Jenis av Rana úr Miðflokk- inum. Hann skjýtur upp at stovna ein endurgjalds- grunn fyri kreppuraktar set- húsaeigarar, og stovnsfæið skal vera ein partur av skattinum, sum Føroya Banki hevur goldið sein- astu árini og fer at gjalda komandi trý árini. Síðani 1994 hevur Før- oya Banki goldið 183 milli- ónir krónur í skatti, og 10 prosent av hesum skulu fara í grunnin, heldur Jenis av Rana. Hann vísir í viðmerking- unum á, at tey flestu tykjast at hava funnið stevið aftur eftir kreppuna, men tað er framveigs ein bólkur, sum ikki er komin frá kreppuni í øllum góðum. – Hesin bólkur er teir set- húsaeigarar, sum ikki megnaðu at sita í egnum húsum, teir mistu húsini og sótu eftir við risaskuld utt- an virði aftanfyri, sigur Jenis av Rana, sum sam- stundis spyr, hví landskass- in skal bjarga einai heilari bankaverð og stóru pen- ingainnskotum teirra væl- bjargaðu, samstundis sum hesi omanfyrinevndu verða gloymd. Livdi ikki upp til politisku ætlanirnar Jenis av Rana heldur ikki, at Føroya Banki livdi upp til politisku ætlanirar, tá ið bankin varð bjargaður. Av hesi orsøk hevur hann havt órímiliga stóran vinning av afturvunnum avskriving- um, sigur tingmaðurin. Tí heldur hann tað vera rætt, at stovnsfæið í endurgjalds- grunninum kemur frá tí skatti, sum Føroya Banki hevur goldið. Sambært uppskotinum skal grunnurin kunna veita teimum sethúsaeigarum endurgjald, sum heilt ella lutvíst mistu húsini í kreppuárunum og komu at sita við skuld, uttan at ogn var aftanfyri. Grunnurin skal hava eina trý-manna nevnd, sum skal meta um missin hjá teimum, sum søkja um endurgjald, og endurgjaldið skal svara til tann staðfesta missin. Jenis av Rana hevur onga meting um, hvussu nógv fólk kunnu hugsast at søkja ella hava rætt til stuðul úr endurgjaldsgrunninum. Síðani 1994 hevur Føroya Banki goldið 183 milliónir krónur í skatti. Jenis av Rana vil hava landsstýrið at seta 10 prosent av hesum pengu- num í ein endurgjaldsgrunn fyri kreppuraktar set- húsaeigarar