mikudagur 2. mai 2007síða 16

16 Nr. 84 - 2. mai 2007 reportasja Reykjavík Carl Jóhan Jensen Sjálfstæðisflokkurin ella Sjálv­ støðisflokkurin varð stovnaður í 1929 burtur úr tveimum eldri flokkum. Íhaldsflokknum (Aftur­ halds­ ella Konservativa flokki­ num), ið var stovnaður í 1924, og Frjálslynda flokknum (Frælslynta­ ella Liberala flokkinum), sum var grundaður 1926. Íhaldsflokkurinn var nógv tann størri av hesum báð­ um flokkum, ið ávikavíst fingu 42,2 og 5,8 prosent av atkvøðunum á Altingsvalinum í 1927. Í Føroyum verður mangan hildið, at íslendingar tóku sjálv­ ræði ella loystu á sumri í 1944, hin 17. juni, tá ið lýðveldið Ísland varð stovnað. Hetta er tó ein mis­ skiljing. Tað rætta er at í juli í 1918 fóru samráðingar fram í Reykjavík millum danir og íslend­ ingar um íslendskt sjálvstýri. Úrslitið av samráðingunum var hin sonevnda Sambandslógin. Á heysti 1918, meðan spanska sjúka geisaði, var síðani fólkaatkvøða. Á hesi fólkaatkvøðu valdu íslend­ ingar at taka fulla ábyrgd av egnum viðurskiftum, og frá 1. desember gjørdist Ísland sjálv­ støðugt land í kongsfelagsskapi við Danmark. Ellivu ár vóru sostatt liðin frá fullveldistøkuni, tá ið Sjálfstæðis­ flokkurinn varð stovnaður og onnur mál komin ovari á breddan í íslendskum politikki enn viður­ skiftini við Danmark, eitt nú hvussu búskapur skuldi fáast í vinnulívi, nýskipan av landbúnað­ inum, korini hjá verkafólki o.s.fr. Orðið sjálvstøði í floksnavni­ num sipar tí ikki, sum høvi kundi verið at halda, til tjóðfrælsis­ spurningin, men harafturímóti til hugburðin, ið stovnararnir, serliga fyrsti floksformaðurin, Jón Þorláksson, høvdu til vinnulív og marknaðarviðurskifti. Hugsjónar­ liga grundstøðið hjá flokkinum hevur altíð verið og er enn hug­ myndin um fræls marknaðar­ viðurskifti, t.e. at vinnulívið ikki skal vera í ríkishondum, tvørt­ urímóti leggur flokkurin dent á, at einstaklingsframtakið (undir sam­ felagligari ábyrgd eyðvitað) fær so rúmar ræsur sum gjørligt, tí, verður sagt, almenn stýring gagn­ ar ikki, hon tálmar vinnuligum framvøkstri og vælferðini sum heild. Myndugleikar eiga, øðrvísi sagt, ikki at hava forræði yvir ein­ staklinginum, hann greiðir sjálvur at velja. Hinvegin eigur tað almenna at seta karmar, sum tryggja at frælst val er møguligt á mongum økjum sum gjørligt. Sammett við aðrar borgarligar flokkar í Norðurlondum hevur flokkurin frá byrjan hildið seg í tí borðinum, sum hugsjónarliga er vindvart. Fleiri teirra, sum um­ boðaðu flokkin á tingi í tretivu­ num, eitt nú Ólafur Thors, Bjarni Benediktsson o.fl. vóru ung og róttøkin (summi so ung, at tey enn eru virkin í flokkinum heilt fram í 1980 árini t.d. Gunnar Thoroddsen). At Sjálfstæðisflokkurin soleiðis kundi vísa reinari lit hugsjónarliga enn samsvarandi flokkar aðra­ staðni var eingin tilvild. Í fyrsta lagi er Ísland í hesum árum eitt samfelag, sum til tað nýliga var farið gjøgnum ham­ skiftið frá bónda­ til nýtíðarligt ídnaðarsamfelag. Sjálfstæðis­ flokkurinn var tí ikki í sama mun sum brøðraflokkar í hinum norð­ urlondunum darvaður av atlitum til fast inngrógvin sjónarmið hjá eini yvirstætt, sum kanska hevði lyndi til at virða fortíðina og ser­ rættindi síni fram um samtíðina, øðrvísi krøv hennara og broyttu áherðslur. Í øðrum lagi verður flokkurin til í eini tíð, sum vinnuliga lá í hafti, hóast skjót og munagóð upp­ bygging var bráðneyðug á øllum samfelagsøkjum, skuldi íslendska fullveldið ikki fara fyri bakka. Sjálfstæðisflokkurin fór fyrstu ferð til val á kommunuvalinum í 1930 og fekk tá næstan hálvtrýss prosent av atkvøðunum í keyps­ støðunum. Á Altingsvalinum í 1931 fekk flokkurin 42,2 prosent av atkvøðunum og hevur alt síðani fingið millum 30 og 40 prosent av atkvøðum á Altingsvalum. Vánaligasta valið flokkurin hevur havt var í 1987, tá fekk hann 27,2 prosent av atkvøðunum. Við øðrum orðum hevur flokkurin havt eina óvanliga sterka støðu í íslendskum politikki hesi skjótt 80 árini hann hevur virka. Hetta hóast hann tey fyrstu árini, í tretivunum, fekk nógv færri ting­ menn, enn hann hevði atkvøður til. Orsøkin til tað var tann val­ skipan (ein fyrstvaldarskipan), ið tá var í Íslandi (á valinum í 1931 fekk flokkurin t.d. bert 12 ting­ menn, meðan Framsóknarflokk­ urinn, sum hevði dygga undirtøku á landsbygd, fekk 23 tingmenn, men bert sløk 25 prosent av atkvøðunum). Eftirkrígsárini Tað er ikki ov nógv sagt, at Sjálf­ stæðisflokkurinn í eftirkrígsáru­ num hevur havt eina støðu í íslendska samfelagnum sambæri­ liga við hana, ið Socialdemokrat­ arnir hava havt í Svøríki og Dan­ mark og Arbeiðaraflokkurin í Noregi. Kortini hevur Sjálfstæðis­ flokkurin ongantíð einsamallur havt meirilutan landspolitiskt, men nógvastaðni hevur hann tó valskeið eftir valskeið havt reinan meiriluta í býar­ og bygdarráðum, eitt nú í Reykjavík. Nú kann tað tykjast løgið, at ein flokkur so treytaleyst høgrasinn­ aður í sínum politisku áherðslum, kortini hevur evnað at fingið so góðan ljóðbotn í íslendska fólki­ num fyri stevnumiðum sínum. Samanbera vit við Norðurlondini (og Ísland er, tað svitast ikki, eitt norðurland, bæði í mentan og stjórnmálum), so hava flokkar, ið byggja á somu hugmyndaligu grund sum Sjálfstæðisflokkurin sjáldan ella ongantíð havt breiða undirtøku, ið hvussu er ikki í eftir­ krígsárunum. Hvussu ber tað so til, at flokk­ urin hevur havt so breiða undir­ tøku millum veljarnar so leingi? Ja, tað er ikki lætt at ætla um. Ein orsøk kann vera, at flokk­ urin øll árini hevur havt eina æðr í sær av sosialum medviti og ongantíð gjørt seg blindan (ella í øllum førum ikki starblindan) fyri teimum trupulleikum, ið vanligt lønarfólk hevur at dragast við. Eisini hevur flokkurin í málflutn­ ingi sínum, og ikki úrslitaleyst, roynt at hvørkisgera stættamunin Søgan hjá leiðandi st Sosialurin fer komandi vikurnar at royna at birta ljós um viðurskifti í eini greinarøð um íslendskan politikk og serliga tær síðurnar, sum horva ella part­ víst horva móti okkum føroyingum. Eitt eitt nú ES­ spurningurin, fiskivinnufyrisiting og umhvørvi. Greinirnar byggja ymiskt á viðtøl við oddafólk í teim­ um ymsu flokkunum og ymiskt verður roynt at gera grein fyri søguni, tí hugsjónarliga grundarlagnum og áherðslunum hjá flokkunum í valstríðnum, sum nú streingir á. Vit fara at leggja fyri við Sjálfstæðisflokkinum útlond