hósdagur 17. februar 2000síða 8

HØGNI MOHR Trollemmarnir í Vági lata dyr upp. Fyritøkan, Injector Door, ið byggir á kollveltandi uppfinnilsi hjá Helga Larsen, flogverkfrøð- ingi, veksur alsamt. Virksemið, ið at byrja við einans var tengt at familjuni, er nú vorðið so stórt, at 16 fólk eru í starvi. Og smiðirnir, sveisararnir, og teir fýra lærlingarnir, ið framleiða orku- sparandi og løttu lemmarnar, vænta ikki arbeiðsloysi. Útflutn- ingurin hjá fyritøkuni veksur við fúkandi ferð. Fyritøkan, ið at byrja við strídd- ist við at fáa føroyskar trolarar at leggja gomlu lemmarnar upp á land og fáa sær nýggjar hátøkni- ligar lemmar úr Vági, útflutti í fjør meginpartin av framleiðsluni. Ser- liga norðmenn er óðir eftir upp- finnilsinum hjá Helga. Samstarva við norðmenn Eftirspurningurin uttan úr heimi setir stór krøv til kundarøkt og samskipan. Á skrivstovuni situr Lars Larsen, stjóri, umgirdur av borðum, telduskíggjum og prent- arum, og tekur sær av hesum ar- beiði. Enn megnar fyritøkan at nøkta tørvin á nýggja lemminum. Men nú drúgvar royndir hava prógvað, at lemmurin er rætta loysnin, væntar leiðslan, at eftirspurning- urin fer at veksa. Og tað krevur nýggj átøk. Tí hevur stjórin á In- jector Door gjørt samstarvsavtalu við norska felagið, Triplex. Av- talan hevur við sær, at norðmenn sleppa at gera lemmar upp á lisens í Kili. Í eystur og vestur Søluliðini hjá fyritøkuni eru góð. P/F Vónin selur í Føroyum, Ís- landi og Grønlandi, meðan Triplex fer at marknaðarføra lemmarnar í Russlandi, Nýsælandi, USA og Suðuramerika har norska felagið er sera virkið. Í Noreg hevur marknaðarføring- in verið serstøk. Nógvir føroy- ingar sigla við norskum skipum, og har yviri riggar munn til munn hátturin sera væl. Næsti stóri marknaður fer eisini at spretta úr Noreg. Triplex, ið hevur 65 sølu- fólk kring allan heim, hevur góð sambond í Russlandi, og Injector Door hevur eisini valt at fara eyst- ureftir. Fyritøkan í Vági ætlar sær upp á 30 milliónir krónur í um- setningi um árið. Dýrt patent Og umsetningurin skal veksa; tí tað kostar at fáa og eiga eitt patent. Higartil stendur sjálvt patentið Helga Larsen í einari millión. Har- umframt skal hann gjalda einar 200.000 krónur um árið fyri patentrættin. Larsen-brøðurnir fingu 35 % av menningarútreiðslunum úr Grunninum til Ídnaðarfremjandi Endamál. Pengar vórðu eisini lántir úr øðrum grunnum við góð- um treytum. Ta milliónina eru vágbingarnir farnir undir at rinda aftur. Vanligt er, at tað tekur eini 5 – 6 ár at fáa patent, men Helga eydnaðist at fáa patent upp á in- Á gloppi til heimsmarknaðin ÚTFLUTNINGUR. Lemmavirkið í Vági spílar seg út. Í samstarvi við m.a. norðmenn ætla vágbingar sær at stíga út í heim. Kollveltandi patentið hjá flogverkfrøðinginum skal av álvara at roynast á útlendskum leiðum Navn • Helgi Larsen Føddur • 1958 í Vági Útbúgving • Flogverkfrøðingur 1965 – 1975 • Skúlagongd í Vági 1975 – 1982 • Arbeiddi fyrifallandi arbeiði 1982 – 1986 • Dekkari og sjálvlesandi svenskur studentur um- borð á nótaskipinum Nýborg 1986 – 1991 • Las flogverkfrøði á Skandinavisk Flyteknisk Akademi í Gøteborg í Svøríki 1991 – 1995 • Tilrættisleggjari á Atlantsflogi í Vágum Frá 1996 • Uppfinnari og ígongdsetari »Eg eri áhugaður í flogførum - ikki flúgving...« Helgi Larsen, uppfinnari Helgi Larsen fekk á vári í 1996 patent upp á eitt prinsipp, ið verður nevnt injector- prinsippið. Hugskotið er, at tá ið trolað verður, streymar sjógvur gjøgnum kanalir á lemminum. Kanalirnar hava størri op har sjógvurin kemur inn, men minni op har sjógvurin streymar út. Tá ið tóva verður, kemur undirtrýst í við aftara opið. Hetta hjálpir lemmunum fram, og stabiliserar teir somikið, at teir liggja púra stúttir undir troling. Myndaviðger: Elisabeth Ovenberg Uppfinningin… Myndaevni: úr Móðurmálsorðabókini og lýsingartilfari hjá Injector Door Uppfinnarin… Mynd: Jens Kristian Vang jector-prinsippið eftir einans trim- um árum. Galdandi 20 ár Patentið er galdandi frá tí degi, umsóknin er stemplað. Fyribils stemplið tryggjar, at ongin annar nápar patentið í menningartíðini. Leiðslan í Injector Door veit ikki um, at nakar hevur eftirgjørt lemmarnar. Íslendingar hava gjørt lemmar, ið líkjast teimum í Vági, men hesir hava ongan injector, ið er sjálvur kjarnin í uppfinningini. Tað er Helgi sjálvur, ið eigur lemmapatentið. Injector Door leigar tað frá Helga. Hvussu nógv rindað verður í leigu er ikki alment. Spurd um, hvussu nógv ein fær í patentpengum, tá ið onnur fyri- tøka framleiðis upp á lisens, er leiðslan minni hugað at úttala seg. Men Sosialurin skilir, at upphavs- rætturin vanliga gevur ímillum 4 – 10 prosent av sølukostnaðinum. Patentið eigur Helgi Larsen til 2016. Vørumenning Annars taka vágbingarnir tað púra róligt. Teir siga seg vera sera varn- ar, so tað slepst undan kollsigling. Loysunarorðini eru neyv góðsku- stýring fram um nøgd. Sambært Lars Larsen fer fyri- tøkan nú at royna at styrkja seg bæði fíggjarliga og í menningar- høpi. Longu nú leggja teir seinastu hond á royndirnar við spildur- nýggjum lemmum til flótitrol. Stórur tørvur er á lemmum til hesa troling. Seinni er ætlanin at fara undir at gera risastórar seismikk-lemm- ar. Teir verða stoyptir úr sera løtt- um og sterkum tilfari; sonevndum kompositti. Hendan framleiðsla verður neyvan í Føroyum. Lógvatak millum jarnsmíð og flogtøkni Fyribils royna flogvitugi uppfinn- arin og felagar at spíla seg út við stállemmum. Og tað krevur sítt. Lemmaframleiðslan á gamla Polarfrost í Vági er heldur spjødd. Goymslan er undir opnum himli. Teldustýrd tilskering, valsing og samanseting eru í einum rúmi, meðan sveisað verður í einum øðr- um rúmi. Her hittast hátøknilig flogverk- frøði og grovsmíð. Smiðirnir hava vant seg við, at uppfinnarin tosar í millimetrum, hóast arbeitt verður við stórum og grefligum stál- stykkjum. Og sameiningin millum jarnsmíð og hátøkni riggar. Lemmarnir eru sterkir og góðir. Sjálvt undir Grønlandi, har vanligt er at tóva úti við kantarnar eftir harðari hellu, hava teir hildið og roynst væl. Lata nýggjar dyr upp í summar Stórt virksemi og vánalig hølis- viðurskifti, hava við sær tørv á nýggjum hølum. Tí skal ein fram- leiðsluhøll upp at standa skjótast Stríggið at fáa fígging HØGNI MOHR Nýklaktur flogverkfrøðingur hevði Helgi Larsen longu gjørt fyrsta lemmamodellið. Seinni, á Ólavsvøku í 1996, fóru Helgi og bróðurin, Lars, í svimjihylin í Vági at royna hugskotið. Handa- megi varð nýtt at meta góðskuna á lemmunum. Teir høvdu eisini modell av vanligum lemmum við sær. Samanberingarnar bendu á, at Injector-lemmarnir vóru munin lættari at toga, eins og teir spílaðu betur. Alla orku í ætlanina Helgi fór alt fyri eitt undir at betra modellið og gera royndir í brunn- inum í Fuglafirði og á royndar- støðini Difta í Danmørk. Eisini Idealisma og bjartskygni eru allastaðni í Føroyum, uttan tá ið talan er um fígging. Tískil noyddust íbirtararnir til lemmaframleiðsluna at veðhalda við øllum ognum hevði Helgi samstarv við tekniska Skúla og Skipasmiðjuna í Havn. Bróðurin, Lars, fór alt fyri eitt undir at søkja um patent og stuðul til frumsnið og royndir. Báðir beiggjarnir kastaðu alt annað frá sær og løgdu alla orku í at fremja ætlanina. Teir satsaðu 100 %. Flestu royndirnar í byrjanartíð- ini gjørdi Helgi Larsen sjálvur. Larsen í minniluta Hugskot og uppskot eru sambært leiðsluni ov stór til at hava tey í einari familjufyritøku. Síðani fyrstu veruligu royndirnar umborð á føroyskum skipum, er nógv hent við ætlanini. Íløgumenn eru kom- nir upp í leikin, og Injector Door er ikki longur ein familjufyritøka. Millum aðrar hava Mortan Johannesen og Páll Petersen sett rættiliga fitt av peningi í ætlanina. Tilsamans eru 10 íleggjarar. Í nevndini fyri partafelagið eru 5 fólk, og Larsen-familjan er í minniluta. Stigtakararnir báðir hava verið illa sperdir fíggjarliga, men ein glotti hómast, nú gongd av álvara er komin á søluna. Verandi í Vági Íløgur frá øðrum hava kanska tryggjað, at íbirtararnir ikki valdu at fara av landinum við ætlanini. - Tað hevur verið ómetaliga tor- ført at fingið fígging, og minst líka torført at fingið stuðul. Tað tykist sum idealisma og bjartskygni eru allastaðni uttan tá ið talan er um fígging. Føroya Banki hevur fíggj- að eitt sindur undir vanligum treytum, og vit veðhalda sjálvir við øllum, vit eiga. Tað sigur alt, at helvtin av fíggingini er donsk. Hetta vísir, at tað haltar i Føroyum, tá ið talað verður um nýggjar vinnumøguleika. Men vit eru patriotar. Hóast vit í løtum hava verið í vónleysari støðu, hava vit valt at vera ver- andi í Vági. Okkara meginøki er her suðuri. Eru umstøðurnar ikki nóg góðar, ja so broyta vit tær, sigur Lars Larsen, stjóri. Undangongan hevur verið strevmikil hjá brøðrunum báð- um, og mangir lemjandi ósigir hava verið á knortlutu leiðini. - Vit hava verið púrasta fyri ongum, tá ið svartast sá út, men hava kortini valt at hildið fram, sigur Lars ikki sørt sinnisrørdur. Lars Larsen, stjóri á Injector Door í Vági, saknar fíggjarligt vágafýsni, tá ið farið verður undir spildurnýggja vinnu. Mynd: Heri Mortensen gjørligt. Leiðslan í fyritøkuni heldur seg nú hava funnið ta røttu høllina. Talan verður um eina nýggja høll, ið er einar 1200 fer- metrar til støddar. Hon skal standa á ídnaðarøkinum yviri á Oyrunum í Vági. Her er ætlanin at farast skal undir rættiliga hópfram- Patentvardu lemmarnir hjá Helga Larsen í Vági lata dyrnar upp fyri útflutningi. Mynd: Jens Kristian Vang Framleiðsla í 1999 • 63 pør Umsetningur í 1999 • Uml. 10 milliónir krónur Útflutningspartur • 70 prosent í 1999 Heimamarknaður • 40 prosent av flotanum Kostnaður fyri lemmaparið • 22.000 – 320.000 Støddir • Úr 1,07 m2 í 16,86 m2 Haldføri • Í Føroyum o.u. 18 mánaðar, í Grønlandi 5–10 mánaðar Orkusparing • Millum 10 og 25 prosent Fyrimunir annars • Munandi minni í vavi og lættari at skjóta – spíla betur enn vanligir lemmar leiðslu. - Nýggja høllin verður ein sigur fyri bjartskygnið, sigur Lars Larsen, stjóri, ið vónar, at dyrnar í nýggju lemmahøllini verða latnar upp í summar. Asbjørn hjá Kristiani stendur fyri saman- heftingini á lemma- virkinum í Vági. Í fjør vóru væl yvir hundrað lemmar gjørdir í Vági Injector-lemmar í tølum Mynd: Jens Kristian Vang