hósdagur 28. juni 2007síða 15

Nr. 122 - 28. juni 2007 15 nøvn Í kjalarvørrinum av fyrstu søluni av partabrøvum í Føroya Banka hevur rok tikið seg upp um, at parta­ brøvini eru seld ov bíliga. Hetta er burturvið, tí satt at siga hevur tað almenna fingið ov nógv fyri parta­ brøvini. Nú 6 mió. parta­ brøv eru seld, er staðfesti meirprísurin í hvussu so er 75 mió. kr., v.ø.o. hevur tað almenna fingið 75 mió. kr. meira enn tað etiskt hevur rætt til. Tað er tí upp á sítt pláss at spyrja, hvat tað almenna ger við henda eyka vinning, sum tað við síni monopolstøðu hevur okrað seg til. Kann tað almenna okra? Føroyska samfelagið fekk ein álvarsligan hvøkk av kreppuni. Fyri tey flestu var hesin hvøkkur menn­ andi hóast alt, men tíverri vóru nøkur, sum ikki komu væl burtur úr. Tey mistu hús og heim, rýmdu av landinum og mong teirra koma ongantíð aftur til Føroya. Her mistu tey alt og komu í óbótaliga skuld – í áliti á samfelag og myndugleikar. Landið tók bankan á seg, ikki fyri skattgjaldaran, men tí at tað tordi ikki annað, sum støðan var. Onki var meira náttúrligt hjá tí almenna enn at sleppa sær av við bankan, so títt og knapt hetta var møguligt. Tað var tað fyri langari tíð síðan. Spurningurin er so, hvønn prís tað almenna kann loyva sær at krevja. Uppgávan hjá tí almenna er ikki at reka virksemi við vinningi fyri eyga. Upp­ gávan er at loysa felags áhugamál, sum ikki kunnu verða loyst av tí privata, annaðhvørt tí vøran ella tænastan ikki kann verða seld (løgregla og verja t. d.), ella tí at veitingin hevur so stóran týdning fyri alt samfelagið og eigur at koma øllum í samfelag­ num til góðar (vatnveiting, elveiting, kloakkskipan, telefonveiting o.t.), og tí verður loyst sum eitt felags samfelagsligt átak. Kann eitt alment virk­ semi verða rikið betri og virknari í privatari kapp­ ing, eigur tað at verða einskilt. Verður tað ikki tað, oyðsla vit við skatta­ borgarans peningi, og borgarin má rinda meira enn neyðugt fyri vøruna ella tænastuna. Uppgávan hjá tí almenna er heldur ikki at selja felags ognirnar hjá borgarunum við vinningi. Tað hevði merkt tað sama sum, at kommunur kunnu spekulera, og at vit taka undir við tí “aktiva fíggjarpolitikki"” ið partvíst førdi landið á húsagang í áttati/níti árunum. Afturat hesum kemur etiski spurningurin: um felagsskapurin kann selja felagsognina til nøkur fá til hægri prís, enn ognin er fingin fyri. Hetta hevði svarað til, at kommunur ognartóku jørð til grundstykki og so seldu nøkrum fáum hesi grundstykki við góðum vinningi. Tey, sum ikki komu upp í part at fáa grundstykki, verða jú ikki betri fyri. Rætti prísurin fyri bankan Rætti prísurin fyri bankan kann í mesta lagi vera 1.764.000 kr. Upprunaliga setti landið (Fíggingargrunnurin) 2,685 mia. kr. í bankan, men hevur síðan fingið útlutað 921 mió., so netto hevur landskassin sett 1,764 mia. kr. í. (Tá er sæð burtur frá tí stóra vinningsbýti, ið bankin hevur goldið landskassa­ num umframt stór skatta­ gjøld, men hetta kann kanska sigast at hava verið við til at fíggja part av givnum skattalættum. Tá er eisini sæð burtur frá endur­ gjaldinum í sambandi við bankamálið, ið kanska var fyri annan tort og sviða.) Men tað eru hesar 1,764 mia., ið tey 10 mió. parta­ brøvini kunnu verða seld fyri. Hetta svarar rættiliga væl til miðal av lægsta (162) og hægsta (189) kursi, ið partabrøvini vórðu útbjóðað til. Løgtingið valdi at selja 6 mió. partabrøv fyri henda meðalkurs uppá 176, men útbjóðingarhátturin hevur gjørt, at higartil hevur landið fingið 75 mió. kr. meira inn enn ætlað. Trúliga varð ikki væntað, at vanligi føroyingurin fór at keypa partabrøv í stórum, og tí varð so lítið ætlað honum. Higartil kunnu vit sostatt staðfesta, at tað almenna hevur ikki roynt at okra sær eyka vinning av sølu av almennari ogn. Valdi leisturin at selja gjørdi, at landið hevur fingið eitt sindur ov nógv inn, men tað kundi sjálvsagt verið minni, fór maður ikki av húsi at fáa sær partabræv, áðrenn útselt var – nakað sum tá verkfall hóttir. Hvat skal gerast við eyka sølupeningin? Tað er rímuliga einfalt at taka støðu til, hvat tær 1.764.000 kr. skulu brúkast til, t.e. hvar tær skulu fara. Var yvirtøkan av banka­ num ein uppgáva, sum bert tað almenna kundi loysa, og er henda uppgáva loyst, eigur peningurin at verða nýttur til annað alment felagsligt átak, ið kemur øllum borgarum til góðar. Tað kann vera at gera flogvallarlíkindini í Føroyum altjóða kappingar­ før, og kanska eitt sindur afturat, ella tað kann vera at leggja 10 Gigabyte fipurkaðal inn í hvørt hús í Føroyum. Á sama hátt sum við SEV og Telefonverki­ num, eru hetta stórar íløgur, ið felagsgagnligt koma øllum samfelagnum til góðar. Samstundis eru slíkar íløgur neyðugar í okkara alheimsgerð. (At leggja henda pening í ein búskapargrunn er í roynd og veru tað minst gagnliga fyri samfelagið og er ein háð ímóti Føroya fólki. Ongin framburður liggur í niðurgrivnum pengum. Ella sum danir siga, den, der gemmer til natten, gemmer til katten.) Vit eiga at fegnast um, at Føroya Banki nú er vorðin einskildur og kann menn­ ast og vaksa í altjóða kapp­ ing. Heldur enn at steðga við einskiljingunum eigur enn størri ferð at verða sett á aðrar einskiljingar, ið liggja á láni. Skal Løgtingið partú brúka kreftir upp á hesa søluna, sum nú er farin fram, hevði tað sømt seg betur at hugt eftir, um tað ber til at brúka eyka sølu­ peningin til at endurrinda teimum, sum veruliga komu illa fyri, okkurt av teirra tapum. Eftir at danska fíggjar­ eftirlitið hevði dømt øll føroysk virði niður í sand og øsku, kendu føroyskir myndugleikar seg kroystar at yvirtaka Bankan og seta tann pening í, sum tørvaði eftir virðismetingini hjá fíggjareftirlitinum. Hús á bygd áttu eftir hesari meting ikki at verða sett í hægri virði (prís) enn 300.000 og í Havn ikki hægri enn 500.000 kr. At tey – bygd fyri 1,2 mió. kr. og meira – stóðu sum trygd fyri lánum upp á 7­ 800 tús. kr., minkaði so nógv um aktivini í banka­ num, at hann – á pappíri­ num í hvussu so er – var insolventur. Ræðumyndirnar um, hvat fór at henda, um Bankin bara var lýstur konkurs, gjørdu, at Bankin varð yvirtikin og ikki fekk somu lagnu sum Fossbankin. Tað vísti seg, at nakað nógv var gjørt av við niður­ skrivingunum av virðunum í føroyska samfelagnum, og landið fekk rættiliga skjótt síni innskot væl og virðiliga aftur. Men at fáa bankan einskildan, t.e. at fáa hann aftur til fólkið, hevur víst seg at verið ein tungur burður. Ikki fyrr enn á ólavsøku 2000 var politiska skipanin komin so langt, at løg­ maður helt seg til at boða frá, at landsstýrið fór at seta kanning í verk at fyri­ reika møguliga einskiljing av almennum fyritøkum. Einskiljingarálitið kom árið eftir, men ikki fyrr enn nú er bankin einskildur eftir leisti, sum Løgtingið hevur samtykt, men nú illa vil kennast við. Tað tyktist alt umráðandi at bíða við einskiljingini, til vit høvdu fingið ein virðisbrævamarknað, sjálvt um hetta bara seinkaði einskiljingini. Uppskot vóru annars um at bjóða øllum føroyingum helvtina av partapeninginum til keyps fyri helvtar prís, og núsitandi løgmaður skeyt fyri nøkrum árum síðan upp at geva øllum føroy­ ingum part av partapeningi­ num – fyri onki hugsi eg. Hann fekk ikki undirtøku tá, og nú er sjálvsagt ov seint. Tungi og drúgvi vegurin skuldi partú veljast, og nógv kjak hevur nú staðist av, um skattgjaldarin nú fekk nóg nógv burtur úr søluni. Hvat gera vit við tað, sum vit fingu ov nógv fyri bankan? Kjartan Kristiansen Politikarar gera ein vørr av og á fyri at gera seg sjón­ ligar, og fyri at látast klókir. Øll eru vit greið yvir, at fíggjarligt fyrilit eigur at verða víst frá politikarum, tí teir umsita okkara pengar, og við tí fylgir ábyrgd. Nýggi fíggjarmála­ ráðharrin Magni Laksafoss sigur okkum í tíðindasend­ ingini í útvarpinum 27. juni, at undirsjóartunnil til Sandoynna eigur at bíða til einaferð, tá fíggjarligu tíðirnar verða verri?, meðan vit í dag eiga at nýta góðu fíggjarstøðuna til sosialar ábøtur! Øll skilja, at sosialu ábøturnar altíð eru neyðugt at bøta um, men tað má roknast fyri sokallað "oppertunt"­ løtuvinnings­ kent­ tá framstandandi politikari trýnur fram, og setir kostnaðin og týdning­ in av einum undirsjóar­ tunnli til Sandoynna, sum fíggjarlig forðan fyri neyðugum ábótum á sosialu viðurskifti landsins. Sama vísti annar sambandsmaður/ javnaðarmaður Heðin Mortensen á. Vit í Sandoynni og við framtíðini fyri ferðasam­ bandinum til Suðuroynna kunnu als ikki vera við til at viðgera tunnilin á tílíkum grundarlagi. Undirsjóartunnilin er stutt sagt ein fortreyt fyri framhaldandi lívsmøgu­ leikum í Sandoynni, og í framhaldi harav tað sama fyri Suðuroynna. Ein politikkari við ábyrgd fyri samfelagnum hevur skildu at taka hetta øki við sum ein part av føroyum, og tí eigur raðfestingin av samferðslu­ íløgum ikki at verða tengd at øðrum málsøkjum í landinum, tí við minni ella ongum fólki og virksemi í Sandoynni og Suðuroynni gerst landi fátækari til umsiting av føroyum bæði samferðsluliga og sosialt! Ongan undirsjóartunnil til Sandoynna, Magni? eyðun Viderø