fríggjadagur 17. august 2007síða 18

Nr. 158 - 17. august 2007 - Vælkomin, tí nógv, kanska fólk flest, hava verið í døpurhuga av málstøðuni. Tey hava følt seg býtt og sett uttanfyri, tí tey dugdu ikki longur ”ordiligt føroyskt.” Tað vanliga málið, móðurmálið, var ikki ”nóg føroyskt.” Hvat var tað so? - Neyðugt, tí eingin hevur higartil dittað sær, at róð upp móti reinsingarrákinum, sum hevur at kalla verið einaráðandi á “parnassinum” tey seinastu 40-50 árini. Vanlig fólk við vanligum, natúrligum máli, hava lítlan og ongan stuðul havt í hesi reinsingartíð Rolf Guttesen Høvuðsparturin av bókini eru stuttir kapitlar. Stykkini eru eina, hálvaaðru til tvær síður, og viðgera við góðum dømum og argumentum nógv ymist, sum útvarpið hevur sagt ella bløðini hava skrivað. Hvørt stykki er læruríkt, og væl sett saman. Her kann man læra nakað um skrivikynstur, stilistikk, og um musikalitet í málinum. Men eisini um grammatikk, orðatýdning, nuancur, nyttuna av fremmandorðum og vandan við íslandificering. Stuðul frá Regin Eikhólm, Óla Breckmann, Eivind Weyhe og Óla Petersen Regin Eikhólm hevur lagt til rættis. Fremst er eitt fororð, sum Óli Breckmann hevur skrivað. Eivind Weyhe hevur ein upplýsandi tekst á bakpermuni.. Óli Petersen hevur nýggjar tekningar, sum spæla væl saman við tann andré-ska humorin. Henda stuðlandi teggjan skapar breidd. Eingin politiskur flokkur kann taka patent uppá málið. Hetta verði sagt nettup tí, at ein klárur tendensur hevur verið tann vegin, at ”tjóðskaparfólk” hava tikið patent uppá at vera málreinsarar, røktarar og ”rættir føroyingar,” soleiðis sum Svenning Tausen segði frá í Dimmu herfyri. Tað principiella í sakini André hevur skrivað eitt stutt fororð. Og harnæst koma tvær greinar, ið eru nakað longri enn hinar. Serliga tann seinna, ”Tann skeiva málrøktarkósin,” er prin- cipiell og góð. Hon samanfatar tað mesta av tí, sum skrivað verður í smákapitlunum í bókini annars. André ger vart við, at føroyska málreinsingin í flestu førum hevur politiskar røtur. Hann citerar norðmannin Sigurd Hoel, sum einaferð skrivaði um fólkini, sum royndu at gera nýnorskt einaráðandi í Norge: ”En kan si, at denne hæren også lider av en stor felles neurose: den vil ha denne samme dansketiden fortrengt, ikke bare fra vor bevidsthet, men også fra selve historien…” Út við øllum, ið líkist donsk- um, inn við uppafturgrivnum, heimagjørdum ella læntum orðum. Ikki man vera skeivt at siga, at hesi orð kundu verið skrivaði í Føroyum, eisini í dag? Danofobiin hevur verið stýrandi Tað er áhugavert at leggja til merkis, at orðaskiftið um málslig ting fyrr mest var um stavseting, sigur høvundurin síðu 22. Hann heldur tó fram og sigur, at ein støðugt harðnandi málreinsing hevur verið gjøgnumførd. ”Tey reinsihugaðu hava ikki sjálvi vitað, hvussu djúpt tey skuldu skera. Ein óklár danofobi, ein ræðsla fyri donskum, ella tí, sum hevur verið hildið at vera danskt, hevur leingi stýrt føroyskum málfólkum. Hetta national­ istiskt gjøgnumsúrgaða følilsið hevur mangan kámað útsýnið og skert ta sakliugu metingina..” Kann man seta nakað mark? Og skal man venda øllum tí felagsgermanska bakið, bara tí danskt eisini er partur av hesum? Nei, sjálvandi ikki ”Tann aktiva málreinsingin bleiv sett í system, tá Føroya Fróðskaparfelag fór undir at útgeva tekstir á einum undar­ ligum, syntetiskum máli, sum tey nógvu høvdu ilt við at for­ standa… Málreinsingin vil: a) beina fyri orðum, sum ”líkjast donskum”, og b) seta nýgjørd føroysk ella íslendsk orð inn í staðin. So ber til at spyrja, um hetta er neyðugt, um hetta er beint…” André hevur tað støðu, at ikki bert royna málreinsarar, at skifta orðatilfarið út, men at teir eisini eru lagstir á syntaksin ella setningslæruna. Hvussu eru vanligir føroyskir setningar uppbygdir? Við góðum dømum vísir André, hvussu hetta sær út bæði í talumáli og skriftmáli. Men málreinsarar venda øllum við og lúka neyðug og góð orð burtur. Málreinsingin er farin yvir gevind Niðurstøðan er, at málreinsingin er farin yvir gevind. ”Málið skal ikki misbrúkast til at dragsa Føroyar burtur frá Danmark og nærri Íslandi. Føroyar skulu vera, har tær altíð hava verið: mitt í Norðurlondum. Føroyskt skal ikki minkast til bara at vera suðuríslendskt” (31). Sum øll onnur mál hevur føroyskt fingið ávirkan uttanífrá, ikki bara úr donskum, men úr eingilskum, hollendskum, fronskum, ja, enntá arabiskum. Tað spillir ikki málið. ”Tað at røkja málið er í grundini nakað heilt annað enn at tøssa runt í tí málsliga urtagarðinum og skrykkja sakleys blomstur upp, sum onkur fanaticus hevur útpeikað sum ikki verandi av røttu málrasuni” Ber til at gera øll fakmál ”føroysk” ? Føroyska málið er sprottið úr tí veruleika og gerandisdegi, sum fólk í Føroyum hava livað við í eini 1200 ár ella kanska nakað longri. Hesin gerandisdagur var dagligt arbeiði heima og úti, í bø og haga og á sjógvi. Hetta málið er grundstøðið í føroyskum. Hetta er eitt gott og fullfíggjað (komplett) mál, tí alt, sum sigast skal um hendan gerandisdag, kann sigast klárt, týðiliga og við ótalligum nuancum og variatiónum. Hetta er eisini tað málið, sum í dag gevur tilfar til flestu meta- forar í føroyskum (Donsk- Føroysk orðabók sigur: metafor - myndborin, men tað sigur mær einki.. Politikens fremmedordbog sigur: Et udtryk, som beskriver noget med ord, der ellers bruges om noget andet. Fx ”et hjerte af sten”). Nakrir vanligir metaforar, sum enn hoyrast dagliga, eru: - At velta upp úr nýggjum - At leggja á annan bógv - Sum ketta upp úr høvdatrog – Ongul í reyv – Koma aftur sum av torvheiðum – Tungur er tigandi róður. Og fleiri hundrað aftrat. Metaforarnir siga nakað ”í yvirførdum týdningi.” Tað sum eyðkennir hetta málið er, at har eru næstan eingi orð, sum hava eitt abstrakt innihald. Men í sjálvum metaforinum liggur fyrsta, lítla abstraktiónin. Seinastu 130 árini ella so er fiskivinnan komin aftrat við sínum gerandisdegi, sum hevur gjørt nýggj orð og hugtøk, skapað ein nýggjan lívsstíl og eisini ein nýggjan hugsingarhátt. Tíðin hevur broytt tankaverðina hjá fólki, nýggir politiskir og religiøsir tankar fylgdu við. Tankar og orð skulu helst fylgjast. Skalt tú fortelja um tínar tankar, mást tú hava orð. Seinastu 50 árini er so nógv broytt og nýtt komið aftrat, ídnaður, flakavirkir, samferðsla, undirvísing, handil og service. Hetta hevur ført við sær, at brúk er bæði fyri nýggjum gerandis- og fakorðum. Neyðugt er at kunna tosa um annað enn seyð og ull, neyt og mjølk, merkur og gyllin. Kirkjan yvirtók eitt gott latínskt fakmál Eg haldi, at bert eitt fakmál, sum ikki beinleiðis hevur við gerandisdagin at gera, hevur útviklað seg í Føroyum. Tað er kirkjumálið ella tað kristna fakmálið. Í hesum máli eru nógvar abstraktiónir og nógv andalig tala. Men í næstan øllum førum er fak-terminologiin tikin úr gomlu katólsku kirkjuni, sum brúkti latín sum høvuðsmál. Tí hoyra vit um apostlar, epistlar, evangelium, krønika, advent, páskir, messa, halleluja, brøv, einglar, djevlar, munkar, nonnur, profetar, biblia, tempul, tabernakul, testamenti, sálmar, prestar, próstar, bispar, kirkju, kór, altar, kross, kristin, konfirmantar og - Amen. Hetta - at kirkjan fyrr var katólsk og brúkti latín - hava einfoldigir trúbótasinnaðir og tjóðskaparligir propagandistar gjørt til gjøldurs. Tað er órímiligt. Tað vísindaliga málið var eisini latín, og tað er einki komiskt í tí. Latín hevði bara ta støðu, sum eingilskt hevur í dag, sum eitt lingua franca, ella tað málið, sum Rolf Guttesen: Vælkomin og neyðug André Niclasen: Føroya mál á manna munni - móðurmálið og málrøkt Lagt til rættis: Regin Eikhólm og André Niclasen Tekningar: Óli Petersen Prent vm: Føroyaprent Læribókaforlagið 2007 Síðutal: 272 18