týsdagur 18. september 2007síða 20

20 Nr. 180 - 18. september 2007 tíðindi analysa Bergtóra Hanusardóttir Ymisk sjónarmið hava ver­ ið frammi í orðaskiftinum, nú Føroyar sum eitt valdømi er komið so álvarsliga á breddan, at tað ikki longur bara kann skúgvast til viks. Summi gleðast um møgu­ leikan fyri einum komandi frílyntari og samstarvshug­ aðum fólki í Føroyum, með­ an onnur eru farin at skjóta við skørpum og siga, at eingin broyting kann vænt­ ast til tað betra, heldur ikki viðvíkjandi kvinnuligari umboðan á tingi, meðan onnur rógva upp undir, at skipanin við lokalpatriot­ ismuni átti at verðið styrkt heldur enn linkað. Henda nýggja royndin at gera Føroyar til eitt valdømi hevur glett meg almikið, ikki minst kvinnunar vegna. Eftir míni uppfatan kann hetta lógaruppskotið saman­ berast við javnstøðulógina, tá ið hon í 1994 endiliga og eftir mikið stríð í langsami­ liga tíð var samtykt á tingi. Tí eins og javnstøðulógin gav okkum møguleika at lúka mismun vegna kyn burtur úr samfelagnum, so er eitt valdømi (ella 2­3 stór) fortreytin fyri, at kvinnur kunnu vinna sær betri umboðan og eftir rími­ liga stuttari tíð eisini javn­ støðu á tí politiska palli­ num. Aðrir møguleikar eru, eitt nú at stillað verður upp í nummarrøð og at ivamál um kvinnulistar inni í flokk­ um verða beind av vegnum, men eitt valdømi er tað amboðið, sum eftir mínari meining virðiligast kann fáa hesa broytingina í lag. Kvotaskipanir vilja fólk flest ikki hoyra talan um, og við Útoyggjafelagnum so væl áleiðis í arbeiðnum at savna tann veruliga mis­ røkta útjaðaran meti eg, at eisini tey kunnu fáa nyttu burtur úr einum felags val­ dømi, serliga tá ið hugsað verður um, at tann kommu­ nali myndugleikin longu er munandi styrktur og ætlandi verður enn meiri sjálvstøð­ ugur ta komandi tíðina. Gaman í verða Føroyar hvørki bygdar ella broyttar eftir einum valskeiði, men eitt valdømi hevur tann fyrimunin fram um verandi skipan, at kvinnulig valevni í vanligari kapping umsíðir fáa møguleika at vinna sær ta umboðan, sum atkvøður­ nar tey seinastu mongu árini hava ynskt teimum. Sum stabbatilfarið niðan­ fyri vísir, so hevur tað avger­ andi týdning fyri kvinnuum­ boðanina í øllum sløgum av demokratiskt stýrdum lond­ um, at valskipanin er av tí lutfalsliga slagnum, at fleiri umboð vera vald fyri hvønn flokk í hvørjum valdømi sær, og tí eisini at valdømini í Føroyum verða so stór sum gjørligt. Í gáloysni ella tilvitað, í øll­ um førum er skipað soleiðis fyri, at tann patriarkalski samfelagsbygnaðurin í Før­ oyum er umskapaður til eitt nútíðar manssamfelag, og tað er hesin arvur sum ger, at forðingin í verandi val­ skipan er so óyvirkomilig hjá kvinnum. Men hví ikki broyta hesa lemjandi skipan og harvið lata hugburðs­ broytingina koma til sín rætt á tingi eins og hon so smátt er farin at gera aðra staðni í samfelagnum? Hjá mongum eru Føroyar helst lítið øðrvísi enn út­ oyggjar í mun til eitt nú Keypmannahavn, og tað ber rímiliga væl til at pakka kuffertini og flúgva av stað hiðani, eitt sum eisini tann ítøkiligi kvinnumangulin ber boð um. Hvussu hevði tað verið at gjørt okkum tað liviligari her, sum vit hoyra til og helst vilja búgva? At farið eitt sindur betur við bæði kvinnum, útjaðara og teim­ um, sum annars eru forsømd í øllum sementrokinum og peninga­ og tilfeingisspeku­ latiónini hesi seinastu nógvu árini? Vit fáa ikki gjørt alt í senn, men vit sleppa ikki undan, at her ­ í útoyggja­ landinum Føroyum ­ hevur hvørt menniskja og hvør krókur avgerandi týdning fyri heildina, og tað mugu fólk eisini merkja, skulu tey trívast og velja at búset­ ast her, verði tað seg í bygd ella bý. Við at lesa hesar gomlu men framvegis aktuellu stabbamyndirnar sæst, at tað er ikki einki í hesum, sum ført er fram. Tær útlendsku talvurnar stava frá eini drúgvari grein hjá Wilmu Rule, professara í stjórnmálafrøði við Uni­ versitetið í Nevada: Twenty­ three Democracies and Women´s Parlamentary Representation frá 1984, og tølini aftan fyri tær heim­ ligaru talvurnar síggjast á heimasíðuni hjá Kvinnufe­ lagnum, www.kvinnufelag. fo , Kvinnutíðindi 1989. 1. mynd Umframt sjálvar valskip­ anirnar og kvinnuumboð­ anina á tingi í hesum 23 londunum, sum øll vóru demokratiskt skipað, kann­ aði Wilma Rule ymsar fak­ torar, sum hon helt kundu gjørt mun viðvíkjandi kvinnuligum valbæri, eitt nú: hvussu nógvar kvinnur vóru fíggjarliga aktivar hvussu nógvar høvdu hægri útbúgvingar hvussu nógvir katolikkar vóru hvussu nógvir høgravendir politikkarar og hvussu stórt arbeiðsloysi var í teimum einstøku londunum Av øllum faktorunum vóru tað einans valskipanirnar, ið gjørdu veruligan mun, og tað vísti seg, at tær lut­ falsligu valskipanirnar við fleiri tinglimum valdum í hvørjum valdømi sær høvdu størri umboðan av kvinnum enn tær ikki­lutfalsligu, har bara ein limur verður valdur í hvørjum valdømi. 2. mynd Hesi 14 londini av teimum 23 høvdu lutfalsliga val­ skipan. Av teimum vóru Norðurlond best fyri og síðani tey sunnaru londini í Europa. 3. mynd Í tí niðasta endanum lógu stór og framkomin lond sum Frakland, Kanada, USA, Stóra Bretland og Australia, ið øll brúktu ikki­lutfalsliga umboðan og høvdu millum onga og heilt fáar kvinnur í sínum lóg­ gávutingum. Men hví var skilið so út av lagi ringt hjá teimum, har kvinnurørslan annars var bæði gomul og sterk? Hví líktust tey Føroyum, og hví líktust Føroyar og Ísland ikki hinum norðurlondu­ num? Rímiligt svar fáa vit við at hyggja nærri at prosent­ partinum hjá teimum norð­ urlendsku tingkvinnunum tey árini og síðani okkara egnu. 4. mynd Frá 1982­84 høvdu nøkur lóggávuting ment seg, tó serliga í Íslandi, sum nú hevði fingið sín Kvennalista til altingsvalið og harvið eina kvinnuumboðan, ið var farin frá 5 heilt upp í 15 %, meðan Føroyar stóðu í stað aftan fyri bæði Grøn­ land og Áland. 5. mynd Í kommunustýrunum er Áland tó á hædd við hini skandinavisku londini, og Grønland sæst fylgjast framá saman við Íslandi, meðan Føroyar enn eru aftast og sum blástar fyri kvinnur. 6. mynd Hyggja vit at umstøðunum í Føroyum í árunum 1974­ 88, so stilla støðugt fleiri kvinnur upp til løgtingsval­ ini. Atkvøðurnar samsvara tó ikki við uppstillingina, og tað sum verri er, kvinn­ urnar verða heldur ikki valdar sambært sínum egnu atkvøðum. Fylgja vit niðurstøðuni hjá Wilmu Rule og teirri vitan, vit hava um tað før­ oyska manssamfelagið, so er tað bara í Suðurstreymoyar og Norðuroya valdømi við hvør sínum stórplássi og fleiri valevnum enn stórum bygdum at teir stóru flokk­ arnir hava møguleika at fáa meiri enn eitt fólk valt – og harvið eina kvinnu ­, meðan øll hini valdømini hava umleið líka nógvar javn­ stórar bygdir sum tað eru fólk á listunum, og tískil eisini kunnu hugsast at hava nógv minni hug at lata kvinnum pláss ella møgu­ leika burtur av. 7. mynd Talvurnar frá býráðsvalu­ num í Havn í tíðini 1968­88 vísa, at har var støðan einki mætari, hóast tað longu í 1956 hevði eydnast Kvinnu­ felagnum at fáa eitt umboð valt á einum kvinnulista, og at felagið síðani, sum henda myndin vísir, royndi tað sama aftur bæði í 1980 og 1984 uttan tó at fáa pláss í býráðnum, men kortini við tí ávirkan, sum hóttanin frá enn einum kvinnulista í 1988 tykist hava havt á flokkarnar. 8. mynd Aftan á tað minniligu ferð­ ina hjá føroyskum kvinnum við Smyrli yviri í Oslo á tí norðurlendsku kvinnuráð­ stevnuni Nordisk Forum 88 vóru kvinnulistar til bygda­ ráðsvalini um alt landi tað heystið. Hetta vísir greitt, at tað hvørki trýtur sam­ felagssinni ella vilji hjá kvinnum, tá ið tað snýr seg um at taka við ábyrgd og ávirkan í samfelagnum, og at forðingin er av øðrum slag. 9. mynd Í tí samlaðu bygdaráðs­ myndini fyltu kvinnurnar kortini lítið, og høvdu eingir kvinnulistar verið, so høvdu kvinnurnar í Eystur­ oynni, Norðurstreymoy, Vágum og Suðuroynni verið líka so ósjónligar sum í Norðuroyggjum og Sand­ oynni, meðan kvinnuum­ boðanin í Suðurstreymoy, har eingin kvinnulisti var ta ferðina, als ikki hevði ment seg í mun til restina av land­ inum síðani seinasta val. Samanumtikið kann sigast, at meðan heimurin annars í stóran mun er farin at royna valskipanir, sum tryggja kvinnum javnbjóðis um­ boðan, so halda vit fram­ vegis fast við eina valskipan, sum heldur helminginum av okkara fólki burtur frá valdi og ávirkan. Í grein síni staðfestir Wilma Rule, at kvinnur í londum við lutfalsligum valskipanum væntandi 1. mynd Prosent av kvinnum í 23 vesturlendskum parlamentum í 1982 2. mynd Lutfalslig umboðan, tvs fleiri tinglimir valdir í hvørjum valdømi / í hvørjum flokki Føroyar afturúrsiglt mans­ samfelag – ella eitt valdømi?