týsdagur 15. mai 2001síða 5

8 Nr. 91 - 15. mai 2001 Nr. 91 - 15. mai 2001 9 gult8 cyan8 magenta8 svart8 gult9 cyan9 magenta9 svart9 C M Y K Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Marjun Dalsgaard marjun@sosialurin.fo Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo John Johannessen john@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Útgevari/uppseting: Sp/f Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Oddagreinin í Fregnum hevur lagt tónan í kom- andi valstríði: "Velur tú Sambands- ella Javnað- arflokkin, sigur tú JA til danskar pengar. Velur tú sjálvstýrisflokkarnar, sigur tú NEI til danskar pengar." Somuleiðis verður hildið, at "Sambands- og Javn- aðarflokkurin eru garantar fyri donskum pengum og harvið donskum yvirvaldi". Men sambært Fregnum koma vit ikki í ta støðu, tí "Sjálvstýris- vongurin stendur til greiðan sigur, og vit stevna móti føroyskum sjálvræði." Vónandi stevnir føroyska tjóðin fram ímóti sjálvræði, tó ikki í blindum, sum lagt varð upp til í fullveldisætlanini hjá landsstýrisflokkunum, men hóvliga og við skynsemi! Javnaðarflokkurin legði upp til seinasta átakið ímóti størri sjálvræði í 97. Flokkurin heldur eisini, at danska peningaveitingin til Føroya eigur at minka í stigum. Tað er lítið vunnið, um føroy- ingar aftur rýma í túsundatali, tí búskaparliga grundarlagið varð rykt undan tjóðini í fáfongd! Flestu føroyingar munnu hava ásannað, at danska stjórnarvaldið letur ikki pening til føroyingar, tí teir eru so góðir við okkum, ella virða okkum sum tjóð. Støpan nú, og søgan, sum Fregnir hava gjørt sítt til at leggja fram, vísir, at danska stjórnarvaldið vil ikki missa føroyska økið. Orsøkin er helst prestisja og harafturat hava Føroyar framvegis ómetaliga stóran týdning í trygdarpolitiskum - ella hernaðarligum - høpi. Tó skulu vit ikki grunda okkara framtíð á, hvat danskir politikarar ella ein amtmaður gjørdu og hildu fyri fimmtifimm árum síðani, men á tað, sum vit halda vera best og rættast fyri føroysku tjóðina ídag og komandi. Tí er spurningurin ikki so einfaldur, sum Fregnir gera hann til. Føroyingar skilja eisini munin millum hvítt og svart. Teir duga somuleiðis at hugsa klárt. Harafturat má Fregnir eisini gera sær greitt, at sjálvstýrisvongurin er ikki ein homogen rørsla, líka lítið, sum flokkar eru ein homogen eind. Mangir fólkafloksveljarar eru líka lítið sjálvstýrissinnaðir sum sambandsmenn. Teir vilja tryggja kapitalinum valdið, og nøra at sær við privatiseringum ella útlisiteringum. Og munnu ikki mong javnaðarfólk vera eins góður partur í sjálvstýrisrørsluni, sum mong av teimum, sum fyrstuferð, ella av tilvild, valdu Tjóðveldisflokkin seinast í kappingini millum "Høgna ella Jóannes"! DAGSINS MEINING Sosialurin Sjálvræði – men ikki í blindum VIÐMERKINGAR Durita Djurholm Uppskotið um sjálvsstýri Føroya fólks er samtykt og harvið er avgjørt, at fólka- kirkjan skal undir føroyskt málsræði í seinasta lagi 1. januar 2002. Tá eitt økið verður yvir- tikið merkir tað, at vit í Føroyum taka ábyrgd av hesum øki. Tað er ikki neyðugt at yvirtikna málið verður skipað eftir donsk- um leisti, men tað er haraftur ímóti neyðugt, at yvirtøkur verða lagaðar til føroysk viðurskifti. Fólkakirkjan umskipast Nú fólkakirkjan verður yvirtikin, eiga vit at skipa eina føroyska kirkju, sum er óheft politiskt og fíggj- arliga. Fólkakirkjan eigur at verða fíggjað og skipað av teimum, sum ynskja at verða limir í kirkjuni og annars hava eitt hjarta fyri kirkjuni. Verandi ríkisgrundlóg inniheldur ásetingar, sum geva fólkakirkjuni eina serstøðu. Lógin tryggjar ”religionsfrihed, men ikke religionslighed”. Hetta merkir, at vit hava trúar- frælsi, men at kristnir trúarbólkar hava ikki somu treytir, við tað at fólkakirkj- an hevur eina grundlógar- tryggjaða serstøðu. Nú nýggj grundlóg verður smíðað, eigur ser- støðan hjá fólkakirkjuni at verða tikin burtur. Er tað ikki ódemokratiskt at geva einum kristnum trúðarbólki serstøðu fram um onnur kristin trúðarsamfeløg ? Fólkakirkjan fíggjast av kirkjufólki Landsstýrið metir, at tað fer at kosta eini 15 mió. kr. at yvirtaka fólkakirkjuna. Hóast kirkjufólk rinda kirkjuskatt, fíggjar hetta minni enn helmingin av virkseminum hjá kirkjuni. Sum støðan er í dag, rinda allir føroyskir skatt- gjaldarar, kirkjufólk sum ikki kirkjufólk, til fólka- kirkjuna, við tað at 3 mio kr. eru avsettar á fíggjar- lógini fyri 2001 til Føroya Kirkjugrunn. Harafturat rinda danskir skattgjaldarar (danski statskassin) 12-13 mió. kr. til prestalønir, bispalønina, rakstur av prestagørðum og Føroya Stiftsstjórn. Fólki, sum ikki eru limir í fólkakirkjuni, nýtist ikki at rinda kirkjuskatt, men tey rinda óbeinleiðis til fólkakirkjuna yvir skattin, við tað at skattgjaldarans peningur verður nýttur til fólkakirkjuna. Hetta gjald verður størri, um fólka- kirkjan verður yvirtikin og skipað, sum hon er ídag. Hví skulu ikki-kirkjufólk rinda fyri fólkakirkjuna? Nógv av teimum, sum standa uttan fyri fólkakirkj- una, eru limir í fríkirkjum og vilja heldur stuðla hes- um fíggjarliga. Um fólkakirkjan í Føroy- um skal rindast yvir kirkju- skattin, eigur kirkjuskatt- urin at verða ásettur, so- leiðis at hann fíggjar fólka- kirkjuna. Í oddagrein í Trúboðan- um 3. mai í ár mælir Tom Skaale, aðalskrivari, til, at fólkakirkjan verður loyst frá politiska valdinum, og at fólkakirkjan sjálv fíggjar virksemi sítt. Tað eru sostatt eisini røddir innan fólkakirkjuna, sum ynskja eina frælsa og fíggjarliga sjálvberandi kirkju. Kirkjan røkir landsumsiting Kirkjan røkir nakrar lands- uppgávur sum t.d. at føra kirkjubøkur. Slíkar lands- uppgávur eiga at verða lagdar yvir í landsum- sitingina, soleiðis at kirkju- fólk einans rinda fyri kirkjuvirksemi, - og ikki fyri almennar umsitingar- uppgávur. Fólka-/statskirkjur aðra staðni Við árskiftið 2000 bleiv svenska kirkjan loyst frá statinum. Kirkjan verður fíggjað av kirkjulimunum sum kirkjuskattur. Kirkju- sóknini skipa og áseta kirkjuskattirnar, sum í flestu førum eru 1-2%. Fólk uttan fyri kirkjuna rinda eitt serligt gjald fyri jarðarferð (begravnings- afgift). Staturin í Svøríki hjálpir tó statskirkjuni til at halda kirkjubygningar við- líka, sum hava eitt ment- unarligt virði, tí tað kann vera sera kostnaðarmikið at varðveita gamlar bygning- ar. Í Finlandi er kirkju- skatturin 1%, sum er 0,70% hægri enn í flestu kommun- um í Føroyum. Í Danmark rindar staturin 40% av prestalønunum og 100% av lønunum hjá biskoppunum. Europaráðið hevur biðið Danmark hava eftirlit við, hvussu serstøðan hjá fólka- kirkjuni verður umsitin. Ole Espersen, fyrrv. um- boðsmaður fyri mannarætt- indi og núverandi profess- ari í fólkarætti og manna- rættindum á Københavns Universiteti sigur í grein í Kristiligt Dagblad hin 10. apríl 2001, at ” Hvis den danske folkekirkes sær- status bliver bragt for den europæiske menneske- rettighedsdomstol, risikerer Danmark at blive dømt”. Grundgevingin fyri hesum er, at statsstuðulin til eitt ávíst trúarsamfelag er í stríð við millumtjóða sátt- málarnar í EU, sum tryggja trúarfrælsi. Átrúnaðarligt frælsi Vit hava frælsi til at trúgva tað, vit vilja, og at skipa okkum í samkomur og felagsskapir. Slíkir felags- skapir verða fíggjaðir av fólki, sum føla ábyrgd og brenna fyri sakini. Al- mennur stuðul verður ikki latin fríkirkjum o.t., - og hetta er gott og rætt. Nú føroysk grundlóg verður smíðað, eigur fólka- kirkjan ikki at fáa øðrvísi treytir enn onnur trúðar- samfeløg. Eg haldi ikki, at Føroyar verða minni kristn- ar av hesum. Í USA er eingin statskirkja, men fólk ganga kanska meiri í kirkju har enn hjá okkum. Gudstrúgvin og trúðar- samfeløg eru persónlig viðurskifti, sum ikki eiga at verða fíggjað og skipað av tí almenna, men trúðar- frælsi má verða tryggjað í grundlógini. Fólkakirkjan somu treytir sum fríkirkjur VIÐMERKINGAR Jóannes Eidesgaard Heldur enn at gera sjálvs- avgerðarrættin til ein retoriskan spurning, sum heldur lív í einum enda- leysum orðadrátti, so stend- ur tað sitandi samgongu og landsstýrið púra frítt at gera brúk av sjálvsavgerðarrætt- inum her og nú. Er tað tykkara ynski at fremja loysingina, so er tað hvørki Føroya Løgting ella Fólka- tingið, sum vil forða tykk- um. Tit eiga meirilutan á Løgtingi og hava fingið tilsøgnina frá øllum Fólka- tinginum. Hvat er tað, sum sitandi samgonga og sitandi lands- stýrið ræðist? Ongantíð fyrr hevur loysingin ligið so greið, sum beint nú. Men tað er sum um, at landsstýrið við ljós og lykt leitar eftir undanførslum, so teir sleppa undan at fremja loysingina, sum teir annars til alla aðra tíðir siga er teirra hægsta ynski. Ræðast teir nú málið? 20. apríl samtykti ein meiriluti á Løgtingi at farast skuldi undir eina miðvísa fullveldisætlan, meðan upprunaliga ætlanin frá 1998 var jú, at full- veldið skuldi fremjast í hesum valskeiðnum. So hetta er eisini í tráð við samgonguskjalið hjá sit- andi samgongu. So Løg- tingið kann ikki verða ein forðan, tí samgongan eigur jú meirilutan á tingi. Seinasta ónsdag fingu vit greiðu boðini frá einum samdum Fólkatingi, at er tað loysingina, føroyingar ynskja, so vil sami breiði meiriluti stuðla ætlanini. Viðtøkan, sum varð gjørd í samband við spurnarorða- skiftið sigur m.a.: "Folke- tinget tilkendegiver, at det er den færøske befolkning, der afgør Færøernes frem- tidige tilknytningsforhold til Danmark. Det gælder såvel et ønske om at etablere en suveræn stat som et ønske om at udvikle samarbejdet inden for rigsfællesskabet." So Fólkatingið kann heldur ikki verða ein forðan. Stjórnin hevur haraftrat manga ferðir sagt, at ynskja føroyingar loysing, so fáa vit loysingina. So stjórnin er heldur ikki ein forðan. Tá menn í landsstýrinum hava havt so ilt við at kunna góðtaka tað, sum grund- lógin sigur um loysingina, m.a. at henda skal góð- kennast av stjórnini og einum meiriluta á Fólka- tingi, so er hetta bert at síggja sum tann reini for- malitetur, tí breiði meiri- lutin á Fólkatingi og stjórnin hava givið teirra tilsøgn. Har liggur so eingin forðan. So vegurin liggur greið- ur, um vilji er at fremja málið. Men í staðin fyri at vera maður fyri sítt orð og taka loysingina, so rennur landsstýrið nú undan sínum egna politiska ynski - rennur undan málinum. Í staðin fyri at fara til arbeiðis, so uppfinnur man ymiskar retoriskar undan- førslur. Og sjálvandi fáa øll onnur enn teir sjálvir skyldina fyri, at einki hendur. Er tað ikki Javnaðar- flokkurin og andstøðan, so er tað danska stjórnin ella Fólkatingið, meðan veru- leikin er, at tað stendur landsstýrinum frítt at fremja loysingina. Er tað dirvið sum bilar monnum? Eftir er bara at fáa Føroya fólk at taka undir við ætlanini. Sambært lands- stýrismaðurin í sjálvstýris- málum so er tað als eingin trupulleiki. Setið nú ætlanina í verk, so vit kunnu koma víðari burturúr hesi naggatódnini, føroyskur politikkur er komin í! Treytin við fýra ára skiftistíð kann neyvan verða nøkur forðing. Við stórum yvirskoti í Lands- bankans likviditeti og við at selja almennu ognirnar, so er búskaparligi parturin sambært tykkum sjálvum als eingin trupulleiki. Tykkara ivi og drálan fær okkum onnur at spyrja, um alt hetta í seinasta enda bert er ein sjónleikur? Tit vilja hava loysing, loysingin liggur greið, men her hendir einki annað enn orðadráttur og skuldset- ingar. Er hetta tað vilja- loysið, sum eftirtíðan eftir øllum at døma man fara at skíra tykkara tørvandi avreksverk. Tykkara vitjunnartíð er nú, loysingin hevur ongan- tíð ligið greiðari, avgerðin er tykkara. Vit onnur kunnu bert siga, at vit halda avgerðina vera skeiva. Men hesum eru tit ikki samdir við okkum í - ella eru tit kanska samdir innast inni? Tað kann væl ikki hugsast, at landsstýrið ræðist eina fólkaatkvøðu um loysingina - ræðist fólksins dóm? Um tað er so, at landsstýrið ræðist fólksins vilja, so er tíðin búgvin til at útskriva løg- tingsval, so vit kunnu fáa eina arbeiðsføra samgongu. Hví brúkar landsstýrið ikki sjálvsavgerðarrættin? Helgi Abrahamsen Seinasta leygardag hevði Tjóðveldisflokkurin eina grein í Dimmalætting, sum kallaðist "Tað ber til". Endamálið við greinini var at billa Føroya fólki inn, at fullveldisætlanin bú- skaparliga hongur saman. Ein talva var eisini saman við greinini, og hon skuldi líkasum undirbyggja pá- standirnar sum stóðu í sjálvari greinini. Føroyskur búskapar- grunnur við donskum pengum Sambært greinini og talvuni, byggir øll tillaging- arætlanin hjá landsstýrin- um á ein búskapargrunn. Fyrstu ferð hesin grunnur varð nevndur, var tá lands- stýrið endaliga fekk stað- fest, at dreymurin um 15 — 20 ára skiftistíð úr danska statskassanum ikki gjørdist veruleiki. Tá varð sagt, at landsstýrið nú fór at skipa sína "egnu tryggu skiftis- tíð". Men nú vísir rokniarkið hjá Tjóðveldisflokkinum, at um grunninum skal verða lív laga, so má hann fáa blokkstuðul úr Danmark, annars verður hann tómur longu í 2003. - Soleiðis royndist "okk- ara egna trygga skiftistíð" tá til stykkis kom. Brúka somu pengar tvær ferðir Einastu føroysku pengarnir í búskapargrunninum er sjálvt stovnsfæið. Í fleiri ár hevur lands- kassin undir verandi heimastýrisskipan havt yvirskot, og hetta yvirskot- ið er sett inn í Lands- bankan. Nú er so ætlanin hjá fullveldislandsstýrinum at taka eina milliard úr Landsbankanum, og seta hana í búskapargrunnin. Hesin peningur skal síðani flytast yviraftur í lands- kassan til alment forbrúk (700 mió. krónur fyrsta árið, og síðani skal upp- hæddin minka við 50 mió. krónum fyri hvørt eftir- fylgjandi árið). Men tað løgna er, at tað sæst ongastaðni á útreiðslu- síðuni á talvuni hjá Tjóðveldisflokkinum, at 1 mia. krónur verða tiknar úr Landsbankanum í 2001. Men tá peningurin kemur innaftur í landskassan, verður hann kortini rokn- aður sum inntøka. Tað vil siga, at somu krónur koma tvær ferðir inn í landskassan, uttan at tær nakrantíð verða tiknar út ímillum. Við at taka 1 milliard út, og síðani seta hana inn- aftur, verður landskassin á pappírinum 1 milliard krónur ríkari. Ein freistast til at spyrja, hví landsstýrið so ikki ger hetta sama kynstrið fleiri ferðir, fyri harvið at gerast uppaftur ríkari. Krógva veruleikan Nú veit eg, at ein roknskap- ur kann setast upp á nógvar ymiskar mátar, og tá tað er ein búskaparfrøðingur, sum hevur gjørt hasa talvuna, loyvi eg mær at ganga út frá, at hon er innanfyri allar galdandi reglur. Eg ivist tó onga løtu í, at endamálið hjá Tjóðveldis- flokkinum við at nýta talv- una í fjølmiðlunum, er at krógva veruleikan fyri Føroya fólki. Føroyingurin má ikki sleppa at síggja, at sjálvt um vit skuldu fingið blokkstuðul úr Danmark heilt fram til 2012, so hevði loysingarætlanin kortini ikki hingið saman. Føroy- ingurin má ikki síggja, at ein milliard hvørvur "í allari stillheit". Hvussu verður so støðan við einans 4 ára skiftistíð? Dugir Tjóðveldisflokkurin gand ?