mánadagur 8. oktober 2007síða 12

12 Nr. 194 - 8. oktober 2007 SJÓNARMIÐ Magnus Isaksen, sosialráðgevi á Psykiatriska Deplinum Í sambandi við Altjóða Psykiatridagin 10. oktob­ er verður her hugleitt um psykiatriska arbeiðið og viðgerð í Føroyum. Ikki fyrr enn í 1970 varð verulig psykiatrisk tænasta sett á stovn í Føroyum, sonevnda Stats­hospitalið, við Árna Olsen, yvirlækna, sum leiðara. Fyri ta tíð vóru fólk við umfatandi sinnisligari órógv við­ gjørd á sjúkrahúsum í Danmark. Bústovnar Viðgerðin tá var fyrst og fremst givin á deildu­ num á Statshospitali­ num, og bert í heilt lítlan mun vóru sosial­ psykiatrisk tilboð at finna. Karolina Petersen byrjaði sum tann fyrsta at útvega bústaðir til fólk við sinnistrupulleik­ um og fekk í lag vistar­ heimið við Toftavatn og vistarheimið í Havn. Sinnisbati, stovnað í 1982, setti á stovn tvey eftirviðgerðarstøð, Sólteig og Eysturstræti. Talan var um sjálvsogn­ arstovnar riknir við almennum pengum. Í 2001 var víst á, at í sambandi við at eitt álit um bústovnar til fólk við sinnisligum trupul­ leikum varð gjørt, at 77 fólk høvdu brúk fyri bútilboði. Av hesum búðu 40 liðugt viðgjørd á psykiatrisku deildu­ num á tí, sum nú eitur Psykiatriski Depilin. Restin búði hjá familj­ uni. So her mátti okkurt gerast. Uppgávan at útvega fólki við sinnis­ ligum trupulleikum bú­ pláss, varð fyrisitingar­ liga samanskipað í Stuð­ ulsfólkaskipanina fyri Vaksin og Deildina fyri Sinnisveik. Hesin stovn­ ur eitur nú Stuðulstæn­ astan, og er partur av Nærverkinum. Higartil eru 2 sambýli við starvs­ fólki alt samdøgrið sett á stovn í Sandavági. Her má sigast, at lokalsam­ felagið hevur verið sera positivt móti sambýlu­ num. M.a. hava fleiri av búfólkunum fingið arbeiði niðursetta tíð. Stuðulstænastan hevur eisini tikið yvir eitt sam­ býli á Bóndaheygi 3 í Tórshavn frá Landssjúk­ rahúsinum, har fólk við sinnisligum trupulleik­ um kunnu búgva til leigu. Eftir at Stuðul­ stænastan hevur yvir­ tikið sambýlið, hevur tað fingið navnið Sam­ býlið við Heyggjar. Nevnast kann í hesum sambandi, at suðuri í Vági var eitt tíðarskeið eitt sambýli, ið Vágs Býráð tók stig til. Almanna­ og Heilsu­ málaráðið er í ferð við at byggja sambýli í Tórshavn og ein økisdepil suðuri í Vági. Økispsykiatri Tosið um økispsykiatri tók seg upp í 1980un­ um. Í 1987 kom Sinnis­ bati við uppskoti um at desentralisera psykia­ trisku tænastuna í Føroyum. Her var bæði talan um bústaðir, økispsykiatri og arbeiðs­ tilboð. Í 1989 varð August Wang, yvirlækni settur sum økissálar­ lækni. Seinni vóru eisini hinir yvirlæknarnir tik­ nir við í hetta arbeiðið. Í 1991 var psykiatriætlan skrivað, har økispsykiatri var lyklaorðið. Ætlanin var, at fleiri fakbólkar skul­ du vera við í hesum arbeiði, ið skuldi vera tvørfakligt. Hendan ætlan varð ongantíð veruleiki, tí fíggjarliga kreppan kom fyrst í 1990unum. Hon hevði við sær, at allar nýhugs­ anir á hesum øki vórðu steðgaðar. Økispsykia­ triska virksemið hjá yvirlæknunum helt tó fram til seinast í 1990un­ um. Høvuðsorsøkin til, at tað varð steðgað tá, var at trupult var at fáa yvirlæknar. Teir megn­ aðu sostatt ikki bæði at servisera psykiatrisku deildirnar og at ferðast runt í landinum. Í hesum tíðum verður av álvara byrjað aftur við økispsykiatri. Sjúk­ rarøktarfrøðingar verða settir í starv á Psykia­ triska Deplinum, men skulu húsast saman við heimarøktini úti í økju­ num. Tær hava møgu­ leika at brúka aðrar fakbólkar á deplinum. Hesir fakbólkar koma sostatt at arbeiða bæði á deplinum og úti í økjunum. Onnur tilboð Heilt frá byrjan av vóru aðrir fakbólkar enn læknar og røktarfólk í starvi innan psykiatrisku tænastuna, og tilboðini hava eisini verið fleiri. Men trupulleikin hevur verið samskipan. Tá so nýggj psykiatriætlan varð gjørd í 2002, bleiv hugtakið heildarpsykia­ tri sett í miðdepilin. Hetta merkir, at viðgerð­ in skal virka sum partur av eini heild og merkir eisini, at ymisku fak­ bólkarnir og samstarvs­ partarnir mugu arbeiða tætt saman og samskipa arbeiðið. Málið er, at sjúklingurin kemur í fokus, og at hann sjálv­ ur setir orð á tað, sum hann hevur brúk fyri. Somuleiðis at avvarð­ andi fáa ein virknan leiklut. Umframt tey tilboð, sum Psykiatriski Depil­ in hevur, hevur Stuðuls­ tænastan eisini eina kafé í Løkjatúni 1 á Argjum. Kaféin virkar sum til­ haldsstað fyri fólk við sinnistrupulleikum, har tey saman við stuðlum kunnu skipa fyri ymisk­ um tiltøkum. Arbeitt verður við at skipa líkn­ andi tilhaldsstøð kring alt landið. Harumframt hevur Stuðulstænastan eitt stuðulstoymi, sum fer út í heimini hjá brúk­ arunum og veitir sosial­ pedagogiskan stuðul. ALV verkstaðið í Havn hevur fleiri fólk við sinnisligum trupul­ leikum bæði í arbeiðs­ roynd og í vardum arb­ eiði. ALV hevur eisini ætlanir um at fremja eina størri verkætlan í Eysturoynni, har psyki­ atrisku brúkararnir vón­ andi eisini kunnu fáa arbeiði. Somuleiðis hava fleiri fingið gleði av ALV skúlanum við Áir, har møguleiki m.a. er at uppfríska sín kunn­ leika og at taka 9. flokk fólkaskúlans. Sjúkrahúspsykiatri Síðani psykiatrisku deildirnar vóru bygdar umleið 1970 er lítið gjørt fyri at halda tær viðlíka. Tey seinastu árini hevur ein upphædd verið sett á fíggjarlógina til renovering av Lands­ sjúkrahúsinum. Túrurin er nú komin til Psykia­ trisku deildirnar. Ein arbeiðsbólkur hevur gjørt tilmæli til lands­ stýrismannin, ið nú skal viðgera hetta í politisku skipanini. Tað er ongin ivi um, at um psykatri­ ska virksemið í Føroy­ um skal liva upp til støðið í grannalondu­ num, verður talan um stórar íløgur. Somuleiðis er greitt, at um talan skal verða um eina vælvirkandi og ration­ ella heildarpsykiatri, eru hesar íløgur neyðugar. Psykiatrilóg Tann lóggávan, sum psykiatriin verður skip­ að eftir, stavar heilt frá 1938. Tað hevur leingi verið tosað um, um vit skulu tillaga donsku lógina ella gera eina serstaka føroyska lóg. Nú verður tað so til tað, at danska lógin verður tillagað. Tað er eingin ivi um, at hetta verður stórt fram­ stig, serliga fyri rættar­ trygdina hjá sjúklingu­ num. Tað skal sigast, at í praksis hevur í stóran mun verið roynt at liva upp til nútíðarkrøv á hesum øki á Psykiatri­ ska Deplinum, men nú sær út til, at lóggáva eisini verður dagførd. Hetta er bert at fegnast um. Niðurstøða Sum skilst eru stórar avbjóðingar fyri framm­ an, bæði fakliga við at samskipa tey tilboð, sum eru í og uttan fyri psykiatriska økið, og eisini politiskt við at fáa játtanir til at nútíðargera virksemið á Psykiatriska Deplinum og til at bygg­ ja út við bústovnum, veristøðum o.t. Sum er, tykjast jaligir vindar at blása bæði millum tey, ið varða av psykiatriini og í tí polit­ iska umhvørvinum. Um hetta heldur fram, hava vit um nøkur ár vón­ andi eina dagførda psykiatri, sum vit kunnu vera stolt av At enda vil eg nevna, at tann vælvild, ið víst hevur verið psykiatriska økinum, m.a. hevur gjørt, at til hevur borið at fara í gongd við at eftirútbúgva fólk. Hetta hevur havt alstóran týdn­ ing fyri fakliga umhvør­ við og fyri trivnaðin hjá starvsfólki í psykiatriini. Eftirútbúgvingin verður fyriskipað í samstarvi við “Psykiatrien i Århus Amt”. Ein bólkur við meira enn 20 er lið­ ugur, og tey næstu byrja eftirútbúgving nú til heystar. Psykiatri í Føroyum á einum vegamóti Grýtan í Tórshavnar kommunu kókar ikki eins hart, og grýtan í Kirkjubøar­Velbastaðar kommunu gjørdi á sinni, tá tú sat sum formaður har. Skal eg siga mína mein­ ing um støðuna tá, og tað, tú ikki kunnaði um í tíni tíð, so turrkókaði tú grýt­ una uttan at koma á mál. Nú veit eg ikki, hvussu nógv skil tú hevur fyri búskapi. Men eitt kann eg vissa teg um, og tað er, at vit, sum her stýra, kenna okkara ábyrgd og skyldur. Vit eiga øll at frøast um, at vit eru partur av eini kommunu, sum vil nakað, ið hon eisini megnar. Eg fái meg ikki at trúgva, at tú av fullum hjarta meinar tað, tú skrivar, nú Tórshavnar kommuna hevur útbygt alt tað fyri Vestan, sum tú í tíni formanstíð ikki megnaði, og vit nú skulu víðari við hinum partinum av kommununi. Tú hevur uttan iva lagt merki til, at vit hava útbygt fyrrverandi Kirkjubøar­Velbastaðar kommunu nógv meira, enn avtalað varð í samanleggingarskjalinum. Eitt kann eg vissa teg um, Anfinn Brekkstein, og tað er, at vit helma ikki í, fyrr enn vit hava eina væl útbygda kommunu við nøgdum borgarum, ið síggja eina bjarta framtíð. Góði Anfinn Brekkstein borgarstjóri í Tórshavnar kommunu Heðin Mortensen Skattalættarnir seinastu árini eru útskeldaðir, men ímyndi tykkum lættarnar fyri uttan. Skattalættar hava stóra rúmd í politiska orðaskifti­ num. Tykist nú, sum allir flokkar, uttan Fólkaflokk­ urin, renna undan skatta­ lættunum. Allir hava verið við til skattalættarnar sein­ astu 12 árini.Tað eiga flokk­ arnir at verða stoltir av. Síðan skattatrýstið topp­ aði í 1994 er skatturin mest sum á hvørjum ári lækkað­ ur. Fyri at samanbera, hava vit frá fíggjarmálaráðnum fingið samanbering av hvat fólk skuldu goldið í skatti í dag, um eingin skattalætti var komin síðan 1994. Við óbroyttum skattatrýs­ ti hevði eitt verkafólk við 40 tíma viku skula goldið 30.260 kr meira í skatti, enn tey gera í dag. Starvs­ mannaløn og hondverkarar høvdu goldið 36.587 kr meira í skatti. Lág og með­ alinntøkur høvdu havt uml. kr. 3.000 minni at liva fyri um mánaðin. Ein má spyr­ ja, hevði bót verið á borðið um hetta skattatrýst fram­ vegis var galdandi? Nei, skattalættarnir eiga vit øll at vera stolt av. Nú skuldi ein trú, at lands­ kassin hevði fingið nógv minni inn. Nei, hesa tíðina eru inntøkur landskassans meir enn tvífaldaðar. Skattalætti gevur meira vælferð Taka vit bert seinastu 4 árini, har samgongan hevur lækkað skattin við eini upphædd, sum svarar til 240 mió. kr. Eru inntøkur landskassans minkaðar?. Nei, tvørturímóti. Seinastu 4 árini eru inntøkur lands­ kassans vaksnar við 1.000.000 mió. Kr. Við at nýta 240 mió til skattalætta, hava vit fingið 1 milliard í meira vælferð. Endamálið við skatta­ lættum er, at tað skal loysa seg at arbeiða. Fólk skulu fáa “loyvi” til at brúka eitt sindur meir av sínum egnu pengum. Vit skulu fáa búskapin at vaksa. Vøkstur gevur vælferð. Skattalætti einsamallur, kann ikki geva fullan vøkstur. Uttan skatta­ lættan bremsa vit tí fram­ burði vit hava. Fólkaflokk­ urin vil, at vøksturin skal halda fram. Kr. 30.260 meir til verkafólkið formaður Fólkafloksins Jørgen niclasen