týsdagur 22. februar 2000síða 3

5 tíðindablaðið sosialurin Nr. 36 - 22. februar 2000 4 tíðindablaðið sosialurin Nr. 36 - 22. februar 2000 Eftir Duritu Brattaberg Høgni Mohr týddi úr donskum/norskum Eingin umhvørvisligur heildarpolitikkur Meðan onnur lond, sum Føroyar vanliga samanbera seg við, leggja umhvørvis- politiskar ætlanir fyri kom- andi øld, hevur verið trupult at staðfest, hvønn umhvørv- ispolitikk Føroyar hava. Umhvørvið tykist vera eitt ikki-evni, bæði hjá komm- unu- og landspolitikarum; beint áðrenn val og gerand- isdagar annars. Soleiðis er, hóast flestu floksstevnu- skráir í byrjanini vilja vera við, at flokkarnir hava til endamáls at umsita náttúru- tilfeingið á skynsaman hátt. Nøkur av teimum fáu skjølunum, ið seta um- hvørvisspurningar á dags- skránna, eru galdandi um- hvørvislóg og kunngerðir við heimild í umhvørvislóg- ini frá 1988. Og meðan lóg- in í flestu førum verður handhevjað við krøvum mótvegis tí almenna, priv- atum ella vinnulívi, verður at kalla onki gjørt til tess at upplýsa borgarar landsins um, hvussu teir á einfaldan hátt skulu bera seg um- hvørvisliga rætt at. Undanfarnu landsstýris- fólkini við umhvørvismál- um hava tíverri ikki gjørt stórvegis vart við seg í um- hvørvishøpi seinastu árini – kanska tí landsstýrisfólkini, ið verða vald tá ið sam- gonga verður skipað, býta ymisku málsøkini sínamill- um. Og tá kann meira enn so koma fyri, at onkur verð- ur landstýrismaður við um- hvørvis-, kommunu- og kenslumálum, ídnaðar- og landbúnaðarmálum ella olju- og umhvørvismálum. Og tí landsstýrismaðurin við umhvørvismálum ikki hevur nakað rættiligt um- hvørvismálaráð við ser- kunnaðum fólki aftan fyri seg, er eyðsæð, at umhvørv- isarbeiðið verður raðfest aftarlaga. Seinastu árini eru koll- veltandi bygnaðarbroyting- ar framdar í landsumsiting- ini. Nógv nýggj størv eru gjørd, men sigast kann, at umhvørvisspurningar standa aftarlaga í raðfest- ingini. Tað sæst nevniliga, at ætlaða umhvørvis- og landbúnaðardeildin í Lands- stýrinum kann gerast hitt seinasta, ið kemur í fasta legu, tí ongin veit nær deild- in verður stovnað. Avleið- ingin av hesum er, at til hendan dag er ongin stýris- deild, ið hevur fulltíðarstørv í umhvørvis- ella náttúru- fyrisiting í Føroyum sum heild. Tað er alneyðugt at skifta orð um, um rætt er at leggja umhvørvið undir landsstýrismannin í olju- málum uttan at hava havt eitt orðaskifti um tær tví- støður, ið kunnu koma mill- um hesi bæði økini. Torført er at bera eygað við landumfatandi ætlanir um at gera støðuna á um- hvørvisøkinum upp og gera raðfestingar og staðfesta endamál. Kanska er hetta orsøkin til, at arbeiðið hjá landsstýrinum í mestan mun er merkt av eldsløkking heldur enn fyribyrging. Umhvørvisvegleiðing og millumtjóðasáttmálar Stórt trot er á skikkaðari vegleiðing og ráðgeving í kommununum. Avmarkaða stødd landsins hevur við sær, at tað í ein ávísan mun ber til at miðsavna og eftir- laga umhvørvisarbeiðið, so- leiðis at hópur av meira tekniskum spurningum og uppgávum í sambandi við tilrættislegging kann verða loystur á sama hátt á ymsum støðum. Alneyðug tiltøk, ið t.d. hava samband við frá- rensluvatn, seyðahald og sankutaðing (komposter- ing), kundu verið fyriskipað meira skynsamt og í størri eindum, um álagt varð bygdunum at samstarva um felags loysnir. Føroyar hava sett mangar millumstjóðasáttmálar í gildi. Verða hesir nærlisnir, er greitt, at summir teirra ikki hava serliga stóran ítøkiligan týdning fyri um- hvørvisfyrisiting í gerand- isdegnum. Dømi eru: Wash- ington-avtalan um keyp og sølu av villum djórum og plantum, ið eru hótt, Hel- sinki-avtalan um nýtslu og verju av áum og vøtnum, sum fara um landamørk. Geneve-avtalan um luft- dálking millum lond og seinast avtalukarmurin um veðurlagsbroytingar. Arbeitt verður tó miðvíst fyri at halda fleiri sáttmálar, ið hava stóran týdning fyri umhvørvisfyrisitingina; t.d. MARPOL-sáttmálan og OSPAR-sáttmálan, sum fyri stuttum eru undirskrivaðir í sambandi við fyrireiking- arnar av kolvetnisvinnu í føroyskum havøki. Føroyar eru farnar upp í norðurlendsku umhvørvis- ætlanina 1996-2000. Grundarlagið undir norður- lenska umhvørvissamstarv- inum er almennu aðalregl- urnar fyri náttúru- og um- hvørvisvernd, ið eru viður- kendar bæði tjóðliga og al- tjóðliga; t.d. fyri burðar- dygga menning, umhvørv- istillagaða samfelagsmenn- ing við tí fyri eygað at sleppa undan umhvørvis- trupulleikum eins og økis- ábyrgd, ringrás-ætlanir og varsemi. Landsstýrið var umboðað á ST-ráðstevnuni í Rio í 1992, og avtalan er undir- skrivað. Tíverri er arbeiðið ikki byrjað í føroysku nær- samfeløgunum, tí ongin enn hevur kunnað um ætlanirnar við avtaluni, og hvat Local Agenda 21 snýr seg um. Local Agenda 21 (LA21) var borðin fram undir ST- ráðstevnuni um umhvørvi og menning í Rio de Janeiro. Luttakararnir sam- tyktu m.a. eina verkætlan fyri umhvørvis- og menn- ingararbeiði í 21. øld. Hon varð nevnd Agenda 21, og er eitt umfatandi skjal í 40 pørtum. Í 28. parti stendur nakað heilt nýtt. Her vendir ST sær á fyrsta sinni bein- leiðis til heimsins komm- unur og nærsamfeløg. Gjørt verður vart við, at nógvar av heimsumfatandi um- hvørvisavbjóðingunum, ið Agenda 21 viðger, eru stað- bundnað virksemið sum heild. Soleiðis spæla tey einstøku menniskjuni í nær- samfelagnum, vinnulív, fel- agsskapir og myndugleikar høvuðsleiklutir í arbeiðin- um at skapa burðardygga menning. Local Agenda 21 er smíðað til føroyska samfelagið! Local Agenda skal í fyrstu atløgu metast sum ein stað- bundin ætlan, ið skal stuðla upp undir eina burðardygga menning. Local Agenda er eftir mínum tykki júst tað, ið føroyska samfelagnum tørvar, men ikki neyðturvil- iga saman við tí, sum kommunur og nærsamfeløg annars gera. Local Agenda 21 fer í størsta mun at snúgva seg um: At staðfesta sambandið millum virksemi á staðnum og altjóða avleiðingar. At síggja menningina í langtíð- arhøpi, norður og suður- høpi og altjóða samhuga. Luttøka, ið elvir til nýskap- an og menning í nærsam- feløgunum, verður umráð- andi. Hesi avmarkaðu øki eiga at leggja størri dent á samanhangin millum um- hvørvisvernd, búskap og lívsvirði. Mest umráðandi um- hvørvisavbjóðingarnar krevja, at farið verður til verka, nú. Skulu vit taka burðardygga menning í álvara, er neyðugt at vit byrja við at gera okkurt við størstu avbjóðingarnar. Ser- liga umráðandi er at fara undir at: minka nýtsluna, menna burðardyggari flutn- ing og ferðslu, viðgera veð- urlagsspurningar, vera meira nágreinilig í jarðar- fyrisiting við serligum denti á lívfrøðiliga fjølgan, og menning av einum burðar- dyggum vinnupolitikki í nærsamfeløgunum. Føroyum tørvar eina virkna umhvørvisrørslu Einasta umhvørvisfelagið í landinum, Føroya Náttúru- og Umhvørvisfelag (FNU) hevur bert fáar virknar limir. Felagið var virkið í sjeyti- árunum, tá ið skipað varð fyri ráðstevnum um um- hvørvisspurningar og lut- tøku í umhvørvisorðaskift- um. Seinastu árini er lima- talið fallið, og virksemið er avmarkað til onkur lesara- brøv, ið finnast at umhvørv- ispolitikki landsins, serliga í sambandi við vatnorku- útbyggingina. FNU hevur ikki egna skrivstovu og fær ongan rakstrarstuðul. Landsstýrið átti at fata nytt- una av, at ein óheftur fel- agsskapur verður hildin virkin og heldur eygað við umhvørvisarbeiðið í Føroy- um. Vatnorka í brennideplinum Vatnorkumálið, ið dúgliga hevur verið kjakast um sein- astu árini, er eitt gott dømi um tørvin á einum skipað- um umhvørvispolitikki. Or- søk er at halda, og tað er nú einaferð soleiðis, at tað kundi verið sloppið undan summum miskiljingum, um umhvørvisspurningar høvdu verið raðfestir longur frammi politiskt og um landsstýrið hevði sakkunn- leika í umsitingini. Farið er av álvara undir vatnorkuútbyggingin í Eyst- uroynni. Tunnlar verða bor- aðir í fjallinum haðani vatn- ið frá størstu áunum og minstu løkunum í vestara parti av oynni stavar. Vatnið verður veitt í tunnlum til turbinur, ið vórðu bygdar í sambandi við fyrsta byggi- stig við Eiðisvatn. Seinasta hálva árið hevur orðadrátturin í mesta mun snúð seg um hesa útbygg- Til verka, nú! UMHVØRVI. Nú er tann stundin komin, at politikarar noyðast at taka um- hvørvið í ávara. Tað er ikki nøktandi at taka við millumtjóðasáttmálum, ið ongan veruligan týdning hava fyri Føroyar. Tørvur er á einum sjálvstøðugum umhvørvismálaráði. Men tørvur er eisini á eini virknari umhvørvisrørslu, heldur Durita Brattaberg, búfrøðingur Durita Brattaberg er útbúgvin búfrøðingur innanfyri náttúrufyrisiting. Hon er umhvørv- isverndarleiðari í Nordland Sýslu í Noreg. Savnsmynd Orðaskifti: ingina og um spurningin um útbyggjarin, alkommunala orkufelagið, SEV, hevur neyðugu loyvini til vatn- orkuútbyggingina. Sambært hundrað ára gamla lóg hev- ur SEV einkarrætt til vatn- gagnnýtslu. Lógin gevur felagnum loyvi at gagnnýta tað vatnið, tí tørvar. Sam- bært galdandi lóg ber til at fremja vatnorkuútbygging- ar uttan serloyvi ella grein- ing av avleiðingunum, og ongi umhvørviskrøv verða sett útbyggjaranum. Komið er eisini fram, at sambært umhvørvislógina er einasta, ið eftirlit kann havast við í sambandi við útbyggingina, at borievjan frá tunnlunum verður burturbeind sambært reglugerðina. Landsstýrismaðurin við umhvørvismálum hevur fingið mótmælisskriv frá búfólkunum í bygdunum, sum eru í útbyggingarøkin- um. Týdningarmiklir spurn- ingar hava verið settir í løg- tinginum, men svarini hava ikki verið nøktandi. Málið kann fáa stóran týdning sum fordømi, tí tað hevur víst, hvussu leiklutirnir eru býttir millum landsstýrismannin og alkommunala orkufelag- ið; og landsstýrismannin og Yvirfriðingarnevndina. Komið er nevniliga fram, at landsstýrið ikki hevur ábyrgdina av vatnorkuút- byggingini, men at hon er latin útbyggjaranum, SEV, upp í hendi. Eisini er komið fram, at kært kann ikki verða um góðkenningina hjá Yvirfriðingarnevndini. Soleiðis er landsstýrismað- urin við umhvørvismálum settur uttan fyri alla ávirkan. Tað tykist ikki, sum SEV hevur nakað umhvørvisand- lit (valla eru mong, ið spyrja eftir tí) og hevur tíverri heldur ikki avdúkað ítøki- ligar framtíðarætlanir við øðrvísi orkukeldum. Ruskrúgvur í vøkstri Búskaparvøksturin í Føroy- um hevur verið stórur sein- astu 20-30 árini. Búskapar- liga kreppan, ið byrjaði fyrst í nítiárunum, er nú hasað av, og tað gongur støðugt frammá. Hetta sæst aftur á rusknøgdunum á brenni- støðunum báðum, ið nú, vegna støddina, eru noyddar at skipa fyri øðrvísi rusk- skiljing Men tað eru bert partar av umhvørvistrupul- leikunum, ið fylgja við økt- um rusknøgdum, sum end- urnýtsla kann loysa. Mørk eru fyri, hvussu stórar partar av rusknøgdunum, ið tað er fíggjarliga ráðiligt og tekn- iskt møguligt at endurnýta. Somu avmarkingar eru galdandi fyri skerjingar av tí, ið fer úr brennistøðunum og út í lofthavið. Verða rusknøgdirnar ikki avmark- aðar, fara trupulleikarnir av ruski framhaldandi at veksa. Tað ræður um at seta sær fyri at fremja arbeiðið at avmarka rusknøgdirnar. Í stuttum kann sigast, at størstu avbjóðingarnar við- víkjandi ruski í núverandi skipan, eru tørvurin á endur- nýtslu- og pantiskipanum og staðbundnum viðgerðar- hættum. Góðu royndirnar við eini sankutaðingarskipan, ið viðger lívrunnið rusk í Skúgvi, har eini 80 fólk búgva, eiga at vera fyri- mynd, soleiðis at fleiri sankutaðingarskipanir verða settar upp á øðrum støðum. Sostatt slepst und- an at flyta lívrunnið rusk langar teinar til tær báðar brennistøðirnar í Føroyum. Neyðugt er at leggja størri orku í upplýsing um verandi innsavning av umhvørvis- dálkandi ruski. Í hesum ruski eru evni, sum eru um- hvørvis- og heilsuskaðilig, og verður ikki rætt atborið, er vandi fyri, at tey kunnu elva til álvarsama umhvørv- isdálking og mansskaða. Summi av vandamiklastu evnunum verða sera spaku- liga niðurbrotin; onnur als ikki (tungmálmur). Tey savna seg í føðiketunum, og hetta hevur við sær, at tey kunnu hótta lívfrøðiliga margfeldið, føðiveitingina og heilsuna; eisini fyri kom- andi ættarlið. Endamál landsstýrisins eigur at vera at tryggja, at at kalla alt um- hvørvisskaðiligt rusk verður viðgjørt á fullgóðan hátt. Endurnýtsla neyðug Málið eigur at vera, at hitt sama fíggjarliga virksemið í landinum, mált í brutto- tjóðarframleiðslu, eigur at hava við sær munandi minni rusknøgdir. Hetta skal sostatt hava við sær, at vøksturin í rusknøgdunum verður munandi minni enn framleiðsluvøksturin í sam- felagnum. Tá ið málið verð- ur sett í lutfall við búskap- arliga vøksturin, stendur endamálið við og er leyst frá búskaparliga vøkstrin- um. Aðalreglan um, at dálk- arin skal gjalda, eigur at verða hildin. Og stórur dentur eigur at verða lagdur á meginregluna um var- semi; tí uppskotnu tiltøkini minka jú av álvara um hótt- anirnar móti vistfrøðisskip- anini. Landbúnaðurin Nógvar umhvørvisavbjóð- ingar, sum smáar ella mið- alstórar kommunur í Føroy- um meta tær, hava samband við landbúnaðin; serliga dálking frá seyðahaldi. Ser- stakliga bøndurnir hava tørv á stýring og upplýsing. Ein- ans evarska lítil partur av tøðunum frá landbúnaðin- um verður nýttur. Størsti parturin av teimum fer í áar- løkir og oman í mølirnar, har tey verða skolaði út í havið. Og bert ein lítil part- ur av súrhoyggjløginum verður nýttur. Hesin løgur er størsti syndarin, tá ið tal- an er um dálking í áarløk- unum – og soleiðis er hann ein hóttan móti áarfiskinum. Í staðin verða stórar nøgdir av handilstøði innfluttar. Umhvørvisliga, eins væl samfelagsbúskaparliga, er hetta ein ónáttúrliga vánalig loysn. Trupulleikin verður loyst- ur á einfaldan hátt: Við sankutaðingarskipanum, ið eisini skulu taka ímóti lív- runna ruskinum úr húsar- haldunum. Bøurin kann síð- ani á einfaldan hátt verða taðaður við tøðum úr sanku- taðingini, og innflutningur- in av handisstøðum harvið verða avmarkaður. Harumframt eru seyðaav- roð vorðin ein stórur trup- ulleiki fyri ruskstøðirnar seinastu árini. Orsøkin er, at meginparturin av seyð- inum verður flettur heima, og at parturin av avroð-un- um (vomb, garnar, høvd og skinn), ið verður nýttur, er í minking. Rusk frá fletting kundi verið brúkt skynsamt í biogassskipanum, sum kanska eisini kundu tikið ímóti ruski úr fiskiídnaðin- um. Eitt líkinda land til vistfrøðiligt seyðahald Nógv talar fyri, at Føroyar sum heild kundu havt vist- frøðiligt seyðahald. Megin- parturin av seyðinum gong- ur úti í Guðs fríu náttúru bróðurpartin av árinum. Eindirnar av innfluttum fóðuri eru sera fáar, og nýtslan av heilivági er lítil, samanborin við hana í grannalondunum. Størsta avbjóðingin hevði verið at bøtt um handfaringina av tøðunum frá seyði, sum verður fóðraður í seyðahúsi um veturin. Somuleiðis at forða fyri nýtslu av handils- tøðum á bønum og í størri mun at laga nýtsluna av heilivági eftir tørvinum hjá hvørjum einstøkum dýri. Til tess at náa málinum, noyðist landbúnaðurin sjálvur, og ikki minst land- búnaðarmyndugleikarnir, at hava eina tilvitaða hugsan um vistfrøðiligan landbún- að, og leggja orku í at venda gongdini hin rætta vegin. Farið eigur at verða undir landbúnaðarráðgeving, ið fatar um fígging, vistfrøði og byggifrøði. Mentunarlandslagið At verja og umsita forn- minni og mentunarum- hvørvi snýr seg um at røkja mentunararvin. Fornminn- ini eru saman við náttúru- tilfeinginum høvuðslutirnir í umhvørvis- og tilfeingis- umsitingini sum heild. Tey eru týdningarmikið vitanar- og nýtslutilfeingi, og partur av grundarlagnum undir lívsvirði fólksins. Standfesti og søguligur samhangur í náttúrliga umhvørvinum veita trygd og samleika eins og mentunararvurin um- boðar stórar upplivingar- møguleikar og fagurfrøðilig virðir. Varðveita vit mentunar- landslagið, so endurvinna og tryggja vit okkum mista vitan. Hetta kann stuðla upp undir at loysa nýggjar trup- ulleikar og at taka av av- bjóðingum í arbeiðinum at menna eitt vistfrøðiliga burðardygt samfelag. Umráðandi er, at marg- feldið í fornminnum og mentunarumhvørvinum verður umsitið sum nýtslu- tilfeingi og sum grundarlag undir uppliving og menning av náttúruumhvørvi. Harumframt eru mentun- arlandslagið og hin óspilta náttúran av størstu ágóðun- um fyri ferðamannalandið, Føroyar. Ferðavinna verður hildin at gerast sera týdningarmik- il fyri Føroyar. Landið verð- ur m.a. marknaðarført sum grønt við óspiltari náttúru, og kanningar benda á, at tað júst er hetta, ið útlendingar ætla sær at uppliva. Men náttúran er viðkvom, og mark er fyri, hvussu mong kunnu ferðast í henni. Sleppast kann bert undan skaðum, um ætlanir verða lagdar. Oljuvinna Umhvørvisliga avbjóðingin í 21.øld verður oljuvinnan. Um stutta tíð verður farið undir at bora eftir olju í før- oyskum øki. Avbjóðingarn- ar, ið hava samband við oljuvinnuna, eru størri og fløktari enn tær, Føroyar higartil hava tikið av. Til tess at taka av hesi avbjóð- ingini, er ein grundleggj- andi hugburðsbroyting neyðug, serstakliga millum politikarar. Glottar eru kortini. Ein treyt fyri, at farast kann undir royndarboringar er, at heilsuviðurskiftini, um- hvørvið, trygdin og tilbúgv- ingin skulu vera í lagi, áðr- enn skjøtul verður settur á. Tjóðarlig umhvørvisvernd Avbjóðingarnar og tráanin í umhvørvispolitikkinum eiga at gerast sjónligari. Hetta ber til at gera við at seta sær umhvørvispolitisk mál. Økismyndugleikar eiga at fáa ábyrgd, tá ið um- hvørvispolitikkurin verður framdur. Við grønum skatt- um og øðrum umhvørvis- politiskum stigum, eiga karmarnir at verða gjørdir, soleiðis at umhvørvisfyrilit verður ein náttúrligur partur av búskapinum. Almenn- ingurin eigur at sleppa fram at umhvørviskunning, og ymsu økini eiga at verða væl umboðað í arbeiðinum at verja umhvørvið. – Tað kundi verið sloppið undan summum miskiljingum, um umhvørvisspurningar høvdu verið raðfestir longur frammi politiskt og um landsstýrið hevði sakkunnleika í umsitingini, sigur Durita Brattaberg, ið heldur at umhvørvisliga arbeiði landsstýrisins í mestan mun er merkt av eldsløkking heldur enn fyribyrging. Savnsmynd