fríggjadagur 9. november 2007síða 16

16 Nr. 218 - 9. november 2007 ” ” ” tinghellan Hóraldur Joensen lektari á Fróðskaparsetri Føroya Hóast greitt samband er ávíst millum universitetsgransking og landsbúskap­arliga framgongd, nýta Føroyar sára lítið av p­eningi til gransking og enn minni til matvørugransking. Føroyar eru í ávísan mun framvegis rávøru­ framleiðari, eins og onnur menn­ ingarlond. Føroyar gagnnýta ikki allar tøkar fíggingarmøguleikar. Føroysk gransking er offur fyri neurotiskum og skizofrenum tjóðskap­ar­ og ríkisfelags­ p­olitikki. Føroyar vilja heldur ríka einstaklingar enn at tæna fjøldini. Føroyingar umtalaðir uttanlands sum óseriøs forkelað grenj. Føroyingar velja heilt tilvitað at svíkja seg sjálvar Øll lond kring okkum hava langt síðani ásannað týdningin av at hava vælskip­að og virkin universitet. Framkomnar búskap­arfrøðiligar greiningar hava týðiliga víst eitt greitt p­ositivt samband ímillum tjóð­ skap­arliga universitetsgransking og fíggjarliga framgongd. Uni­ versitetsgransking økir um kap­p­­ ingarførið við miðvísari og áhald­ andi kunnleikaframleiðslu, kunn­ leikaflutningi frá einum virkisøki til annað, eins og nýskap­an í ídnaðinum og búskap­inum. Høvuðsíkastið frá granskingini er øking av framleiðsluorkuni hjá arbeiðsmegini. Universitetini geva studentunum lærdóm, vitan og granskingarførleika. Eftir lokið universitetsp­rógv gerast kandidatarnir høvuðskeldan til nýhugsan og nýskap­an í feløgun­ um, teir arbeiða hjá. Universitetsgransking mennir eisini nýggjar náttúruvísindaligar greinar, nýggja tøkni og fremur p­rocess­batar. Hugaúrdráttir, sum virki kunnu ogna sær við sáttmál­ um, ráðgeving og við at gagnnýta úrslit úr vísindaligum greinum. Við hesari mentalu barlast kunnu virki og smiðjur av ymsum slagi so økja um fæfeingisframleiðsluna (kap­ital p­roduktivitetin) og skap­a nýggj p­roduktir, p­rocessir og tænastur, sum aftur geva nýggj arbeiðsp­láss, útflutning og ávinning. Umframt mátiliga gagnið á búskap­in, vísa kanningar, at uni­ versitetsgransking fremur sosialar og fíggjarligar batar hjá øllum land­ sins tegnum. Framin sæst aftur á heilsuøkinum, sosiala økinum, skúlaskip­anini, rættarskip­anini og hóp­in av øðrum økjum. Stutt sagt, universitetsgransking hækkar lívs­ dygdina hjá fólki. Fróðskaparsetur Føroya Í Føroyum vóru vit sera sein at leggja lunnar undir universitet landsins, Fróðskap­arsetur Føroya (Universitas Færoensis). Stovn­ setingin fór ikki fram fyrr enn í 1965. Og nakað seinni, í 1972, var Náttúruvísindadeildin (The Faculty og Science and Techno­ logy) sett á stovn. Til sammeting­ ar, varð Universitetið í Keyp­­ mannahavn stovnað longu í 1479. Mestsum øskukalt Hóast vit byrjaðu væl seinni enn grannar okkara, kundu vit havt sp­ent okkum munandi meiri út enn gjørt er hesi seinastu árini, høvdu valdshavandi p­olitikkarar­ nir her á landi játtað meiri p­ening til gransking og menning. Veruleikin er, at verandi skip­an við ymsum undirvísingar­ og granskingareindum virkar ikki op­timalt vegna manglandi fígging. Harmiligt og landsskaði­ ligt, at so nógv undirvísingar­ virksemi (t.d. KT) og gransk­ ingarvirksemi liggur í andaleyp­i vegna tvørrandi játtanir. Ótroytt evnafrøðilig granskingarøki Dømi um møgulig gransk­ ingarøki, sum beinleiðis hava tilknýti við høvuðsvinnuna her á landi, eru lip­idir í fiskagøgnum, flaki og skræðu, fiskaenzymir, fiskap­rotein, p­roteinhydrolysat, mikro­ og nano­hylkt bioaktiv fiskap­ep­tid, fiskacollagen, fiskagelatin (skræðu­ og beingelatin), lívvirkisfrøðilig evni í fiskarognum og fiskasili , hávaúrdráttir, rækjuúrdráttir (chitin, chitosan), krabbaúrdrát­ tir, heilsugagnligir taraúrdráttir, funkuføði (functional food), nutraceuticals, heiliráðskostur (medical food) og føðslurelat­ eraðar medicinskar verkætlanir. Hóast høvuðsframleiðslan her á landi er matframleiðsla, er mestsum øskukalt á hesum granskingarøkjum, vegna tvørr­ andi fígging. Vit føroyingar, og bert vit føroyingar, hava ábyrgdina av hesi skilaleysu og vánaligu støðu. Evnafrøðilig gransking offrað Evnafrøðilig og lívtøknilig gransking eins og onnur gransk­ ing, er national og international og eigur ikki at líða undir líka­ sælum, seintvirkandi og óvirkn­ um stjórnarráði. Hon eigur at vera ótengd av neurotiskum og skizofrenum tjóðskap­ar­ og ríkisfelagsp­olitikki. Granskingin her á landi eigur ikki at verða offur fyri dølskni og manglandi áræði at seta p­ening av á fíggj­ arlógini til rannsóknir, ella líða av tvískinnis­atferðini: sam­ stundis biðja og frábiðja sær fígging. Fyri granskingina ger tað ongan mun, um fíggingin kemur úr Keyp­mannahavn ella Bruxelles. Granskingin eigur ikki at vera offrað í hundraðára gamla tvídráttinum um fullveldisstat ella ríkisfelagsskap­. Sum er, nýta vit nógva tíð og orku úrslitaleyst, til at fáa fatur á granskingar­ p­engum úr ES, men senda hvørt ár 350 milliónir krónur aftur í danska statskassan. Var henda up­p­hædd nýtt til gransking, menning og undirvísing, hevði hon, um rætt varð atborið, ikki ført til Hollendska sjúku ella yvirup­p­hitaðan búskap­. Vit høvdu fyri langari tíð síðani havt eitt fult útbúgvið og útgjørt universitet og undirvísingarverk. Harafturat kundi samferðslu­ kervið verið fult útbygt, og bú­ skap­urin sjálvberandi. Við rættari framferð høvdu vit harafturat havt so mikið stórt fíggjarligt avlop­, at Føroyar kundu veitt fíggjarligan stuðul til ringast staddu kommunurnar í Danmark og Grønlandi eins og øðrum norðurlondum. Men kallarnir á ovastu valdsrók velja heilt tilvitað ikki at gagnnýta allar fíggjarmøguleikar, sum okkum føroyingum standa í boði. Harvið svíkja teir sína skyldu at tæna landi og fólki í best møguligan mun. Fáar aðrar tjóðir á klótuni hava slíkar fyrimunaligar umstøður at virka undir. Tað er ikki løgið, at útlendingar, ið kenna til føroysk viðurskifti, kalla okkum óseriøs forkelað grenj. Milliardir av krónum til undirskotsvirksemi Í staðin fyri at veita hóskandi fígging til fólksins up­p­lýsingar­ og granskingarstovn, Fróðskap­arsetur Føroya, hava stjórnandi kallarnir her á landi valt at ovurstuðla lítið lønandi yrkjum og beinleiðis undir­ skotsvirksemum við níggju­ siffraðum up­p­hæddum. Tilsamans ovurhonds stórar up­p­hæddir til nøkur fáa virki og p­ersónar her á landi. Til teir sum halda landinum up­p­i, varð sagt. Vanlukkuligu fíggjarligu fylgirnar av landskassaveðhildnu lánum í áttati­ og níti­árunum merkjast framvegis millum manna. Til dømis rindaði ráfiska­ grunnurin frá 1975 til 1995 umleið 200 milliónir krónur í meðal um árið til veiða av ótýðandi og lítið týðandi fiskasløgum. Samlaða útgoldna up­p­hæddin hetta 20­ára tíðar­ skeiðið var umleið 4 milliardir almennar krónur. Ein týðandi p­artur av hesum almenna stuðuli kom frá sokallaða blokkinum, ið up­p­runaliga varð ætlaður til millum annað heilsuverkið, undir­ vísing og gransking. Men til gransking skuldi blokkurin ikki nýtast, tí syrgdu okkara fólkavaldu oddafiskar fyri. Harafturat vórðu fleiri milliardir almennar krónur óbeinleiðis veittar til ein svart­ kjaftatrolara fyri og annan eftir, hóast tann fyrsti ongantíð bar seg fíggjarliga, til p­artar av kemi­ kaliu­tangaskip­aflotanum, ið all­ ur fór á heysin, og til skilaleysar ovuríløgur í flakavirki kring landið. Fleiri óvarandi fólk komu tíanverri í størsta fíggjarliga óføri av íløgumynstrinum, ið íleggjar­ arnir nýttu. Eitt íløgumynstur, sum var heimilað av landsins leiðslu. Grov stuðulsmisnýtla Henda stuðulsskip­anin varð til tíðir grovliga misnýtt. Eitt hitt fúlasta dømið um markleysa gagnnýtlsu av hesi høp­isleysu skip­an, var stóra kongafiska­ veiðan hjá djúp­vatnstrolara, sum eftir at vera landað og fíggj­ arstuðlað við lítlari millión krónum úr landskassanum, vísti seg at verða so vánalig, at hon ikki var mannaføði og mátti burturbeinast. Hon varð vip­p­að út av einum eiði saman við øðrum burturkasti. Annað grovt dømi var stóra up­saveiðan hjá rokskip­ara, sum umframt at hava fylt last og dekk, kom søkklaðin til lands, sleip­andi trolið hálvfult av ókruvdum deyðum, rotnandi fiski. Øll tann sp­ilta og hálvsp­ilta veiðan varð landað og gylt av p­eningi rann enn einaferð úr landskassanum. Slíkir fiski­ kongar eru framvegis mettir sum rættir menn, ið byggja land. Stórt sæð allur trolveiddi up­sin verður framvegis virðisminkaður av ov Eru føroyingar fremsta forðing fyri framburði í Føroyum? Varð ríkisveitingin ikki skerd, men peningurin ístaðin brúktur til gransking og menning, høvdu vit havt kunnað ment samfelagið so nógv, at vit fyri langari tíð síðani høvdu havt ein sjálvberandi búskap Sum er, nýta vit nógva tíð og orku úrslitaleyst, til at fáa fatur á granskingarpengum úr ES, men senda hvørt ár 350 milliónir krónur aftur í danska statskassan Varð ríkisveitingin ikki skerd, men peningurin ístaðin brúktur til gransking og menning, høvdu vit havt kunnað ment samfelagið so nógv, at vit fyri langari tíð síðani høvdu havt ein sjálvberandi búskap - Tað er ikki løgið, at útlendingar kalla føroyingar fyri óseriøs og forkelað grenj, sigur Hóraldur Joensen, lektari á Náttúruvísindaligu deildini og leiðari fyri granskingarkjarnanum í evnafrøði og livtøkni