týsdagur 20. november 2007síða 15

Nr. 225 - 20. november 2007 15 ar Orðið ? komu sum sagt út í Frost­ rósuni í 1986, og skald­ søgan Skert flog í 1990. Nakrar av skitsunum komu í bók sum samantvinnaðar søgur í Loynigongjum í 1993, men tá vóru grundir­ nar longu lagdar til bæði Suðar dýpið, sum kom út í 1999 og Burtur, sum ikki var liðug til útgávu fyrr enn í 2006, so ikki kann sigast, at hetta hevur verið nakar produktivur máti at vera rithøvundur uppá. Bøkurnar snúgva seg fyrst og fremst um livað lív, um hendingar, tankar og kenslur hjá menniskjum í ymiskum tíðarskeiðum. Men tær hava allar eina fortíð við afturvendandi hugmyndum um ávís evni, sum síðani hava fingið hold og blóð inni í teimum karmum, sum vóru valdir til júst ta frásøgnina. Sjón­ arhornið hevur verið hjá tí kvinnuliga høvuðspersón­ inum uttan í Burtur, har tað skiftir millum høvuðs­ persónarnar Róa og Sólju. Málið royni eg at gera so neyvt í týdningi sum gjør­ ligt og setningarnar lættar og harmoniskar í ljóðlagn­ um, meðan innihaldið er nakað av tí, sum ein før­ oysk kvinna á sínari lívs­ leið hevur lisið og erfarið um heimin, síðan annar heimsbardagi hasaði av – og við skyldfólkunum afturat sær eisini eini tvey­ trý ættarlið aftur í tíðina. Í fyrstani var tíðin at skriva stutt og kundi verða avbrotin nær sum helst, so tað tíðarskeiðið hóskaði rímiliga væl til skitsur, stuttsøgur og ta ikki so longu debutbókina, meðan hinar báðar, og serliga Burtur, høvdu brúk fyri longri samanhangandi tíð­ arskeiðum, og hava tískil í fleiri umførum ligið heilt leingi uttan at vera rørdar. Aftan á slíkar steðgir mátti byrjast av nýggjum fyri at finna tráðin og tann rætta stemningin aftur, ofta við góðari hjálp frá ávísum tónleiki, men idéelt var tað ikki. Skiftini vóru mangan stressandi, men hóast tað við hvørt kendist tungt at fáa skaldsøgurnar lidnar, so hevur tað kortini verið teimum mær hevur dámað best at arbeitt við. Tað kann vera sunt at hava okkurt engagerandi og ólønt arbeiði afturat tí, ein livir av, men tað strekk­ ir ikki nóg væl, tá ið pro­ jektini verða størri enn eitt vist. Sum umstøðurnar eru hjá rithøvundum í okkara lítla landi, er neyvan nakar sum kann liva av at skriva uttan stuðul antin frá hjúna­ felaga ella samfelag, og tí er gott, at møguleikarnir fyri almennum stuðli í longri ella stytri tíð eru so nógv batnaðir. Men til tað luksus at kunna skriva í friði dag um dag í longri tíð krevst eisini, at vikarar finnast til eins borgarliga starv, og í so máta kann ikki sigast annað enn, at eg havi útbúgvið meg inn í ein krók, sum tað ikki uttan víðari slepst burtur úr, men har tað tíbetur eisini er áhugavert og hugaligt at arbeiða. Ein útsøgn eg eina ferð rendi meg í í onkrari bók­ mentagrein helt uppá, at postmodernisma og fem­ inisma vóru ósambarligir mótpolar, har annar parturin í grundini pettar sundur, meðan hin stríðist við at skilja og seta saman. Um hetta er rætt, so eru tey grundliggjandi virðini so ymisk, at heldur ikki evni, dýbd ella skrivingarlag kunnu væntast at vera líka hjá fólki við so ymiskari lívsáskoðan. Men sambært heims­ kenda bókmentafrøðingi­ num, Tzvetan Todorov, er tað meiri enn bara munir sum hesir, ið føra til, at so nógvir skaldsøguhøvundar av órøttum verða burtur­ sagdir í okkara tíð. Tann akademiskt defineraði kvaliteturin hevur yvir­ høvur nihilismu og ónd­ skap ella langliga og keð­ sama nalvaskoðan sum evni, ið saman við upp­ gjørdari málnýtslu og flottari kompositión skapa tann æstetiska karikaturin av lívinum, ið summi nútíðar menniskju tykist at tráa eftir heldur enn søgum um tað livaða lívið. Og, sigur Todorov, fara skald­ søgurnar framvegis at verða lisnar, sum hava tær einki við lívið at gera, men einans eru áhugaverdar sum tekstir í tann mun tær undirbyggja eitthvørt bók­ mentligt ástøði, so hava teorirnar skjótt dripið bókmentirnar. At kvinnur, eins og menn, saktans kunnu liva upp til slík bókmentakrøv innan sínar egnu kynsav­ markaðu karmar og fáa bøkur sínar týddar til nógv mál in no time, er tann franska bókin Insekt hjá Claire Castillon við 19 stuttum søgum um totalt avskeplað, ræðulig og miskunnarleys viðurskifti millum møður og døtur eitt dømi um, men hetta er helst eisini ein bók, sum livir upp til orðini hjá Virginiu Woolf um Kvinn­ una sum tann neyðars Ormin við arnaveingjum, ið mansmentanin gjøgnum tíðirnar hevur sett á prent í ymisku bókum sínum. Í Nordisk Litteratur 2006 skrivar íslendingurin Jón Yngvi Jóhannsson nakað soleiðis, at rithøvundar fara illa við fakinum og við hvørjum øðrum, og at mangt hevði verið øðrvísi, um høvundar og ummælar­ ar av bókmentum høvdu slept sínum gomlu vanum at klikkja og sora í sínum viðgerðum, men heldur høvdu lagt seg eftir tí eggj­ andi mátanum hjá teimum, sum í løtuni skriva um tónlist. Kritikkur verður ikki munaminni av, at hann verður hóvliga framførdur, og tað skuldi heldur ikki verið beinleiðis skammiligt at virt sín næsta. Men fakta er tó, at stríðið er allastað­ ni, bæði opið og dult, í løtuni kanska týðiligast í tí svenska rokinum millum bólkar av høvundum, har eitt nú tann kendi krimi­ søguhøvundurin Liza Marklund hevur verið hunddálkað, nakað tað sama sum fyrr er hent t.d. Hanne Vibeke Holst í Dan­ mark og fleiri okkara her. Eitt syndarligt skil, tí mark er fyri, hvat fólk tola av ágangi uttan at melda pass og gevast, hóast lítil rími­ ligheit hevur verið í tí, sum fram er farið. Men nú aftur til Sigrid Undset og Virginiu Woolf, sum báðar vóru føddar í 1882, sama ár sum Stefan­ ia, omma mín í Gundadali. Í mun til hesar slóðbrót­ andi, men tíðliga útslitnu og niðurbrotnu høvundar­ nar bleiv Stefania ein gom­ ul kona, hvørs minni eg hevði havt ognað Skert flog, um eg altso hevði torað, tí tað at tora ella at hætta sær hevur eisini ver­ ið stórmál hjá mongum høvundi her á landi, mann­ ligum sum kvinnuligum. Samfelagið er lítið, trongt og fult av øvund og døm­ andi slatri, og uttan mun til, um tú roynir at stýra varliga uttan um líktorn og sker, so kemur at vísa seg í heilum okkurt nervandi burturúr. A Room of One´s Own gav okkum myndina av systur Shakespeare, av henni sum hevði somu listarligu gávur sum beigg­ in, sum eisini rýmdi til London 17 ára gomul at royna seg við eitt sjónleik­ arhús har í býnum, men longu árið eftir tók seg sjálva og sítt ófødda barn av døgum, soleiðis at tey nú liggja grivin har, sum bussarnir steðga uttan fyri vertshúsið Elephant and Castle. Men, sigur hon, skapa vit kvinnur okkum ein frælsan, sjálvstøðugan hugsunarhátt og umstøður til í frið og náðum at orða henda hugsunarhátt og ný­ vunnað frælsi, so fær systir Shakespeare aftur kjøt og blóð, og at gera hetta, sjál­ vt í einsemi og fátækra­ dømi, tað er tíðina vert. Trupulleikin er bara, at so einfalt er tað ikki í dagsins veruleika og var tað neyvan heldur fyrst í 20. øld. Tabuevnini, hvørji tey so eru, fáa av óskiljandi orsøkum framvegis øði í grindina fyri so gott sum hvørja bók, ið ein kvinnu­ ligur rithøvundur letur úr hondum, og ein ynski­ dreymur kundi tí verið, at tað fanst eitt solidariskt bókmentaligt forum við fleiri herðum at bera, tá ið á stóð, og við fleiri mein­ ingum at dúva uppá til tað ymiska, sum hoyrir yrki­ num til, frá vegleiðing og kjakforum til útgávu og fíggjarligt yvirlit, soleiðis at framtíðar bókaútgáva sum heild, eins og barns­ burður ­ ella sum føroyskar bøkur í mínum barnaárum ­, í prinsippinum kundi verðið ein gleðilig hending, júst tí at eingin, hvørki barn ella bók er líka, men egin hvør á sín hátt, við sínum egna ískoyti til heildina. PS. Tað var í sambandi við henda fyrilesturin, at samrøðan tann 16. nov. í Mentanartíðindum Svf´s kom í lag og sum eg trúði, at sendingin fór at snúgva seg um. Soleiðis var tó ikki. Tey innleiðandi merkistun­ gu orðini og tann glíðandi ferðingin av niðrandi setn­ ingum upp undir øsina, ikki bara um meg, men eisini um aðrar og í hesum sam­ bandi púra ósekar rithøv­ undar, vóru lýsandi dømi, sum leiðsla Svf´s kundi hugt nærri at, ynskir hon at kunna seg við sín egna hugburð um skaldskap, skrivaðan av kvinnum. ” Tí Hvør eigur Orðið? kundi eg spurt eins og Rithøvundafelagið á hátíðardegnum herfyri. Ella kanska heldur: Hvussu kann nakar ávísur eiga orðið ella áseta øðrum reglur fyri evni, sjónarhorn og stíl? Tað skuldi ikki kunnað borið til - men kortini vísa summi seg at eiga tað meiri enn onnur, og sum vit longu vistu, eisini her í Føroyum ” Tað kann vera sunt at hava okkurt engagerandi og ólønt arbeiði afturat tí, ein livir av, men tað strekk- ir ikki nóg væl, tá ið projektini verða størri enn eitt vist