týsdagur 20. november 2007síða 19

Nr. 225 - 20. november 2007 19 tíðindi Ása Súnadóttir av Ská­la er ein av 400 føroy­ing­um sum hev­ ur epilepsi. Hon fekk sítt fy­rsta anfall fy­ri há­lvum triðja á­ri síð­ ani, meðan hon g­ekk á­ Grejsdalen Efterskole í Danmark. Sjúka Snorri Brend snorri@sosialurin.fo Hen­da dagin­ min­n­ist hon­ sera væl, tí hetta var tan­n­ árligi ítróttardagurin­ á skúla­ n­um – ein­ dagur, har n­æm­ in­garn­ir hugn­aðu sær og kappaðust hvør móti øðr­ um. ­ Eg hevði í ein­a tíð ikki fin­gið so n­ógvan­ svøvn­, og eg hevði hvørki etið ella drukkið áðren­n­ ítróttardag­ urin­ byrjaði. Fyri hin­i var hetta ein­gin­ trupulleiki, men­ fyri Ásu skuldi hetta kortin­i vísa seg at fáa alstóran­ týdn­in­g. ­ Eg skuldu ren­n­a 800 metrar, og var sera spen­t uppá tað. Eg eri ein­gin­ atlet­ ur, men­ hetta var stuttligt. Eg byrjaði at ren­n­a, men­ eg min­n­ist ein­ki til at eg n­akr­ an­tíð kom á mál: ­ Komin­ um málstrikun­a, fekk eg mítt fyrsta epileptis­ ka an­fall. Eg min­tist ein­ki til n­akað, ­ ikki fyrren­n­ eg vakn­aði aftur, og eg sá at øll hugdu eftir mær, og royn­­ du at bera meg yvir á ein­ bon­k, greiðir Ása frá. ­ On­kur spurdi meg um eg hevði epilepsi, men­ eg helt at tað var sn­edugt, at tey skuldu spyrja um tað. Eg visti ikki ein­gan­g, hvat epilepsi var, sigur hon­ og smílir við tan­kan­ um, hvus­ su n­ógv hetta er broytt n­ú. Fyrsta hugsan­in­, tá hon­ vakn­aði á grasin­um var: “Hví liggi eg her? Hvat gon­gur fyri seg?” ­ Vit hildu at eg var svím­ að, tí eg ikki hevði drukkið n­akað, men­ tá eg 8 dagar sein­n­i fekk eitt an­fall aftrat, bleiv eg sen­d til kan­n­in­gar á Vejle sygehus. Her min­n­­ ist eg, at on­kur lækn­i n­evn­di møguleikan­ fyri ein­um kn­ykli á heilan­um, og tað festi eg meg sera n­ógv við. Tíbetur var ein­ lærari við mær til allar kan­n­in­garn­ar. Tað hjálpti n­ógv, tá eg jú var lan­gt burtur frá mammu og babba. Kan­n­in­garn­ar vístu í fyrst­ an­i ein­ki, men­ tær hildu kortin­i fram í Føroyum. Her varð síðan­i staðfest, at Ása hevði epilepsi. Hon­ varð síðan­i sett í viðgerð við heilivági. Í dag, hálvttriðja ár sein­­ n­i, veit hon­ mun­an­di meiri um epilepsi, sum summi n­evn­a ein­a sjúku og on­n­ur ein­a líðin­g. Visti ikki, at tað var eitt anfall Epilepsi er ein­ støða við herð­ in­dum, sum kemur orsaka av “ón­ormalum elektriskum útlad­ in­gum“ í heilan­um, tað er ein­ hyperaktivitetur, sum kan­n­ mát­ ast við ein­um elektroen­cefalografi (EEG.)­ tóli Epilepsi rakar sen­traln­ervasyst­ emið á ein­um men­n­iskja, og førir við sær, at lívsstøðan­ hjá hesum, sum raktur er av epilepsi, verður broytt. Ein­ slík sjúka kan­n­ hava bæði fysiskar, psykiskar og sosialar fylgjur, og avmarkar iden­titetin­, sjálvsmyn­din­a og tan­n­ sosiala leiklutin­ hjá tí, sum raktur er av epilepsi. Epilepsi ger, at tan­n­, sum rakt­ ur er, fær an­fall. Han­n­ fær kramp­ ar, stívn­ar, missur tilvitskun­a og dettur um. Eitt slíkt an­fall varir van­liga 1­2 min­uttir. Eftir at per­ són­urin­ er komin­ yvir vødda­ spen­n­in­garn­ar, fer kroppurin­ at gera rykkin­gar. Av tí at muðurin­ er saman­ læstur førir tan­n­ luftin­ og spýttið, sum er í mun­n­in­um at skúm sæst ren­n­a út úr mun­n­in­um. Spýttið kan­n­ vera blan­dað við blóði, um viðkoman­di hevur bit­ ið seg í tun­gu ella kjálka un­dir krampaherðin­din­um. Tá ið við­ koman­di, sum fær epileptisk herðin­di krampar, verða respira­ tión­s musklarn­ir so ógvusliga saman­kreptir, at han­n­ ikki fær luft og húðin­, serliga í an­dliti, verður bleik og blá. Aftan­ á eitt herðin­di kan­n­ per­ són­urin­ fella í óvit. Han­n­ vakn­ar spakuliga, men­ kan­n­ vera órólig­ ur, hallusin­eraður (tosa í ørviti) og veit ikki hvar han­n­ er. Hetta kan­n­ vara í uml. 15 – 20 min­uttir. Viðkoman­di hevur høvuðpín­u, eymar musklar í øllum kroppi­ n­um, og vil illa sova. (Kelda: Høvuðsuppgáva um epilepsi hjá Kristin V. Stampe, 2. P, Klaksvíkar HF-skeið, 2004) Hvat er epilepsi - Eingin orsøk er at krógva at ein hevur epilepsi, hóast tað kann tykjast ógvusligt, tá ein fær eitt anfall, sigur Ása Súnadóttir Mynd: Jens Kr. Vang