fríggjadagur 23. november 2007síða 10

10 tíðindi Nr. 228 - 23. november 2007 Leikurin Verkætlan Laramie er eitt dokudrama um eina hending, sum skakaði alt USA: Søgan um morðið á Matthew Shepard, sum varð bukaður og myrdur, tí hann var samkyndur. Leikurin verður frumsýndur í Müllers Pakkhúsi sunnukvøldið LeikList Lagt til rættis: Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Verkætlan Laramie er søgan um eina hatursbrotsgerð og eitt samfelag í sjálvsupp­ gerð. Ein ungur maður í lítla býnum Laramie, Wy­­ oming, USA, verður so illa bukaður, at hann doy­r av løstunum. Hendingin fær ikki einans avleiðingar fy­ri tann samky­nda Matthew Shepard og ungu dreingir­ nar, ið framdu illgerðina. Hvør einasti íbúgvi í Lara­ mie kemur í eina tvístøðu, har ikki slepst undan einari uppgerð við egið virðis­ grundarlag ­ við samleika, sjálvsuppfatan, trúgv og spurningin um fólkaræði. Hendingin skakaði alt USA. Søgan var í øllum teimum stóru amerikansku fjølmiðlunum og elvdi til eitt landsumfatandi kjak í USA um hatursbrotsgerðir. Søgan um morðið Eina nátt í oktober 1998 varð 21 ára gamla Matthew Shephard bukaður og bund­ in í eitt hegn uttan fy­ri býin Laramie í Wy­oming, USA. Matthew varð funnin á lívi, men var so illa viðfarin, at hann doy­ði á sjúkrahúsinum seks dagar seinni. Teir báðir brotsmenninir vórðu funnir og komu fy­ri rættin. Íbúgvarnir í Laramie eru skelkaðir av hendingini. Fleiri av teimum hava í fy­rstu atløgu ilt við at trúgva, at ein tílík brotsgerð kann fara fram í teirra lítla býi. Í fy­rstu atløgu halda tey­ flestu eisini, at tað sjálv­ sagt er onkur fremmandur, sum hevur framt hesa óvan­ liga grovu brotsgerð. Tað gerst tó skjótt greitt, at brotsmenninir eru tveir blaðungir menn úr Laramie, og at talan var um eina hatursbrotsgerð. Matthew Shepard bleiv bukaður og my­rdur, tí hann var sam­ ky­ndur. Hesar avdúkingar, at tað vóru tveir av teirra egnu, elva til pínufulla sjálvrann­ sakan. Sjálvrannsakan Tann veruleiki, at offrið er ein samky­ndur maður, setir fokus á tað at verða sam­ ky­ndur. Fólkið í Laramie er á einum máli um, at tað sjálvsagt er skeivt og ræðu­ ligt at fremja eina tílíka brotsgerð. Eingin hevur uppiborið slíka viðferð, men hetta, at Matthew Shep­ ard var samky­ndur, og at talan var um eina haturs­ brotsgerð avdúkar eisini, at nógvir av íbúgvunum í Lara­ mie hava eina støðu til tað at vera samky­ndur. Tey­ hava eina meining um, hvørt hetta er rætt ella skeivt. Av tí at kristindómur spælir ein stóran leiklut í Laramie, er tað fy­ri fleiri ein trúðarspurningur. Málið um morðið á Matt­ hew Shepard førir við sær, at fleiri av íbúgvunum fara at seta spurnartekin við teirra egnu virðir og livihátt. Er tað rætt ella skeivt at verða samky­ndur? Kann eg sum menniskja døma eitt annað menniskja? Kann eg y­virhøvur loy­va mær at hava eina meining um tað er rætt ella skeivt? Er homo­ seksualtitetur ein trúarspurn­ ingur? At brotsmenninir ikki vóru fremmandir, men tveir av teirra egnu førir til at íbúgvarnir seta spurnartekin við tað umhvørvið, ið teirra børn vaksa upp í. Katólski presturin í býnum heldur, at tey­ eiga at nýta hendingina til nakað konstruktivt ­ at lata brots­ menninar siga teirra søgu, so tey­ kunna læra av teim­ um, hvat ið tað var, sum gjørdi, at teir hesa náttina fóru út um alt mark. Sum leikur fer, sodnar ræðuliga hendingin hjá fólki. Hvør í sínum lagi hev­ ur sína hugsan um hending­ ina, og við leiklok eru íbúgvarnir vorðnir nøkur onnur menniskju, enn tá ið leikurin by­rjaði. Fyrsta dokudrama í Føroyum Stutt eftir hendingina fór sjón­ leikarabólkurin The Tec­tonic­ Theater Company­ undir leiðslu av Moisés Kaufmann til Laramie. Leikararnir fóru undir at gera samrøður við íbúgvarnar í býnum. Tey­ vendu regluliga aftur til Laramie í tvey­ ár og gjørdu meira enn 200 samrøður til samans. Sjónleikurin by­ggir á hesar samrøðurnar. Av tí at alt tilfarið í leikinum er skjalfest­ ar heimildir og ikki fiktión, er leikurin eitt dokudrama, ein heimildarleikur. Hetta er fy­rstu ferð eitt dokudrama verður spælt í Føroy­um. Lóg uppkallað Hendingin í Laramie skak­ aði ikki einans lokalsamfe­ lagið Laramie, men sendi rembingar gjøgnum alt USA. Í september í ár, nýggju ár eftir morðið, sam­ ty­kti amerikanska senatið, at eisini minnilutabólkarnir, tey­ samky­ndu og tey­ brek­ aðu, verða fevnd av lóggáv­ uni, sum skal verja móti hat­ ursbrotsgerðum. Lógar­ broy­tingin er uppkallað eftir Matthew Shepard og verður á mannamunni nevnd “The Matthew Shepp­ ard ac­t”. Leiklistin kann lýsa, hvussu vit menniskju ávirka hvønn annan og hvussu karmarnir í samfelagnum ávirka okkum og viðurskift­ ini okkara millum. Og Verk­ ætlan Laramie kann lutvíst síggjast sum ein spegils­ my­nd av tí kjaki, sum sein­ asta hálvtannað árið er farið fram í Føroy­um. Norðurlendsk verkætlan Úr Danmark kemur leik­ stjórin Solveig Weinkouff og roy­ndi ljóssniðgevin Lars Refshauge. Pallsniðgev­ ingini stendur svenska Filippa Berglund fy­ri. Ikki færri enn 54 leiklutir eru í leikinum. Hetta krevur nógv av leikarunum og tí er eitt sterkt og fjølbroy­tt lið av sjónleikarum savnað. Úr Føroy­um eru tað roy­ndu y­rkissjónleikararnir Egi Dam og Birita Mohr, umframt Gunnvá Zac­harias­ sen frá leikbólkinum Tvazz, og Hjálmar E. Dam, ið sum hin einasti, ikki er y­rkisleik­ ari. Marita Dalsgaard, sum býr í Danmark, er eisini við í leikinum, samstundis sum hon er leiðari av verkætlan­ ini. Laksurin slapp út Um vikuskiftið var illveður nógvastaðni á norsku vesturstrondini, og tað fekk millum annað avleiðingar fy­ri eina alistøð hjá felagnum Brilliant Fiskeoppdrett við Bømlo. Í tí nógva vindinum mánanáttina stóð so nógv á nótini, at hon skrædn­ aði, og stór hol kom á. Úrslitið varð, at 115.000 laksar sluppu til rýmingar. My­ndugleikarnir bera ótta fy­ri, at tann rýmdi laksurin kann smitta annan laks, tí laksur hjá Brilliant Fiskeoppdrett hevur havt sjúkuna PD. Ísurin óvanliga nær landi Hesa tíðina á árinum heldur íslendska vaktartænastan regluliga ey­ga við, hvussu havísurin norðan fy­ri Ísland háttar sær. Í gjár var eitt kanningarflogfar hjá tænastuni norðanfy­ri og kannaði umstøðurnar, og vísti tað seg, at havísurin er óvanliga nær landi. Í støðum var ísurin bara 18 fjórðingar úr landi. Tað óróhgvar kortini ikki tær vanligu siglingarleiðirnar. Veðurmenninir siga eisini frá vindi ey­staneftir, og tí fer ísurin helst frá landi aftur. Havísurin er bara 18 fjórðingar norðan fyri Ísland (Mynd: Vísir) FAKTA Leikhús Skift setur upp sjónleikin Verkætlan Laramie, ið verður frumsýndur í Müllers Pakkhúsi tann 25. november. Leikurin gongur hvørt kvøld kl. 19.30 til og við 12. dec. Samkyndur maður myrdur Verkætlan Laramie kann lutvíst síggjast sum ein spegilsmynd av tí kjaki, sum seinasta hálvtannað árið er farið fram í Føroyum