fríggjadagur 4. januar 2008síða 13

13 tíðindi Nr. 3 - 4. januar 2008 Nettotilflytingin av føroyskum konufólki til Danmarkar er nógv størri enn av mannfólki. Árinini av hesum síggjast í Føroyum í dag, har fólkatalið er merkt av ójavnvág millum kynini. (Kelda: Hagstova Føroya) FAKTA Sambært hagtølunum, sum Norðuratlantsbólkurin hevur fingið til vega frá Danmark Statistik, búgva í alt 22.549 føroyingar, býttir yvir 3 ættarlið, í Danmark. Í 1. ættarliðunum er býtið millum kynini ógvuliga ójavnt, av 7.737 fólkum er ein meiriluti á 1.799 konufólk. Øll trý ættarliðini hava tó til felags, at aldursbólkarnir 25-39 ár og 7-16 eru størstir. Hetta er felags fyri bæði kyn. FAKTA 13 Meðan vinnan rópar eft­ir ófak­lærdari arbeiðs­megi, er veruligi t­rupulleik­in, at­ ongi s­t­ørv eru t­il t­ey vælút­búnu at­ k­oma heim aft­ur t­il. Het­t­a er bes­t­emt­ ik­k­i got­t­, um vit­ vilja vera part­ur av globalis­eringini, s­igur Jógvan Mørk­øre, s­amfelags­frøðingur fólkatrot Rigmor Dam Rigmor@sosialurin.fo Skeiklað fólkasamanseting og avoldaður vinnubygnað­ urin eru millum størstu avbjóðingarnar her á landi. Meðan fólkatalið hevur ver­ ið ræðandi støðugt seinastu mongu árini og 2000 kvinn­ ur í bestu árum eru í undir­ skoti í Føroyum, áttu allar ávaringarklokkur at ringt – bæði politiskt og hjá vinn­ uni sjálvari. Hetta heldur Jógvan Mørkøre, samfelagsfrøðing­ ur, sum er púra samdur við Jákup á Dul Jacobsen, før­ oyskum vinnulívsmanni í Íslandi, sum við Rás2 segði, at tað er ein ovurhondsstórur trupulleiki fyri Føroyar, at fólkatalið stendur í stað, og at so stórur ójavni er millum kynini í burðardyggum aldri. Jógvan Mørkøre heldur, at nú so nógv verður talað um útboð og eftirspurning av arbeiðsmegi, eiga vit fremst av øllum at gera okk­ um greitt, hvat tað er fyri eitt samfelag vit vilja hava. Í hansara hugaheimi er ikki nógvur ivi: Vit eiga at byggja upp eitt vitanarsam­ felag, sum skal virka í ein­ um globaliseraðum heimi. Men hetta samsvarar ikki serliga væl við, at tað júst eru tey vælútbúnu, sum ikki koma heim aftur eftir lokn­ an lestur. Skeivt fokus Jógvan Mørkøre sigur, at av tí at fiskivinnan hevur so ilt við at fáa fólk í ófaklærdu størvini, so verður bert foku­ serað uppá at fáa meira ófaklærda arbeiðsmegi til landið. ­ Í staðin áttu vinnan og tað almenna at fokusera upp á eina víðfevnda um­ skipan av vinnustrukturi­ num, so hon lagar seg til høgu útbúgvingarnar, sum føroyingar nema sær burtur í heimi, sigur Jógvan Mørk­ øre. Hann heldur lítið per­ spektiv vera í at útbyggja ein nýggjan undirklassa við ófaklærdum. ­ Við ófaklærdari arbeiðs­ megi fært tú onki vitanar­ samfelag, og tað er sum um, at vinnan bara fokuserar uppá at fáa ófaklærda ar­ beiðsmegi at átaka sær hesi bráfeingis størvini í fiski­ vinnuni, alt meðan tað ikki eru tey, sum leiða tjóðina inn í vitanarsamfelagið. Samfelagsfrøðingurin heldur tað vera løgið, at vit heldur innflyta slíka arbeiðs­ megi, í staðin fyri at útflyta arbeiðsplássini, eins og gjørt verður í øðrum fiski­ vinnutjóðum kring heimin. Útbúgva til útlandið Jógvan Mørkøre vísir á, at har er ein stórur bólkur av vælútbúnum útisetum, sum ikki koma heim aftur, tí her snøgt sagt ikki er arbeiði til teirra. Tí heldur hann tíðina vera búna til, at vit endur­ skoða allan vinnupolitikkin, og at lítið høpi er í at tosa um gransking og menning og at fyrireika okkum til vitanarsamfelagið, um vit ikki taka hesa avbjóðing í størri álvara. Hann vísir á, at talan er um ein rættiliga kompleksan trupulleika, og at neyðugt er, at onkur veruliga fer inn við pengum og orku, vilja vit hava eitt veruligt vitanar­ og granskingarumhvørvi í Føroyum. ­ Í mun til altjóða gransk­ ingarumhvørvi er føroysk vinna alt ov smøl at bera einari veruligari gransking. Tí útbúgva vit í løtuni fólk út úr landinum. Samstundis fylgir bygnaðurin á arbeiðs­ marknaðinum og í vinnuni als ikki við í veruleikanum, tí fólk koma ikki heim aftur at arbeiða á flakavirkjum, sigur Jógvan Mørkøre. Opinleiki báðar vegir Hann tekur soleiðis til, at tað er lítið perspektiv í at útflyta børnini og at innflyta fremmanda arbeiðsmegi, sum enn ikki sleppur at bú­ seta seg í landinum og kanska á tann hátt kann vera við til at byggja land. ­ Hóast vit sjálvandi skulu vera opin fyri tí fremmanda, tolsemi og alt hatta har, so er tað sam­ stundis í ósamsvar við veru­ leikan her á landi. Tí við opinleikanum liggur eisini ein hugburður um, at vit skulu eggja ungdóminum at nema sær útbúgving, sigur Jógvan Mørkøre. ­ Og tað eru hesi, sum skulu lyfta okkum inn í beinhørðu vitanargrundaðu kappingina í globalu fram­ tíðini, staðfestir Jógvan Mørkøre. Kvinnurnar mangla Í mun til spurningin um stóra undirskotið á kvinn­ um, sigur hann, at hetta bert undirstrikar trupulleikan, tí tað eru kvinnurnar, sum standa fyri reproduktiónini, og traditionelt átaka sær tær alt fleiri røktaruppgávurnar í modernaða samfelagnum. ­ Støðuga fólkatalið og konufólkatrotið er ein upp­ gáva, sum eigur at verða loyst av tí privata og tí al­ menna í felag. Tí hvussu fáa vit talið av kvinnum í burðardygga aldrinum upp, og hvussu fáa vit tey vælút­ búnu fólkini heim aftur eftir loknan lestur? Talva yvir talið á kvinnum og monnum í vinnuførum aldri (Kelda: Hagstova Føroya) Soleiðis eru føroysku útisetarnir í Danmark útbúnir (Kelda: Norðuratlantsbólkurin) Útbúgva fólkið av landinum gongd til arbeiðsmegi. Men vit eru í tí óhepnu støðu, at onki arbeiðsloysi er, sam­ stundis sum fólkatalið er støðugt. Hetta rakar bæði vinnuna og almenna sektor­ in, har ilt er at finna skikk­ aða arbeiðsmegi ­ bæði fak­ lærda og ófaklærda. ­ Trupulleikin er kanska, at landið er ikki nóg attrak­ tivt hjá fólki at flyta heim aftur til. Og eftir øllum at døma er hetta serliga gald­ andi fyri kvinnurnar, sigur Marita Rasmussen. Universitet sum skjótast Føroya Arbeiðsgevarafelag hevur skrivað tvey álit um gransking og útbúgvging. Har er ongin ivi um, at hetta er mest týðandi satsingin fyri framtíðina. Bæði um landið skal standa seg í altjóða kappingini, og fyri at venda óhepnu gongdini viðvíkjandi fólkatalinum og kynsbýtinum. ­ Vit mugu fáa eitt ordiligt universitet sum skjótast. Og so skal peningur setast av til eitt nú ph.d. gransking, so vit fáa eitt ordiligt gransk­ ingarumhvørvi, sigur Marita Rasmussen. Í hesum sambandi heldur hon tað vera alneyðugt, at føroying­ ar kunnu nema sær í øllum førum partar av hægri út­ búgvingum her á landi. – Vegurin fram er útbúna fólkið. Vit rokna við, at tey fáa sær eina útbúgving, men í løtuni er vandin, at tey koma ikki heim aftur eftir loknan lestur, millum annað tí tey kunnu ikki menna seg víðari her heima, sigur Marita Rasmussen. Vinnan medábyrgd Sambært nýsetta stjóranum í Vinnuhúsinum hevur vinn­ an eisini ábyrgd av at bjóða seg fram í sambandi við granskingarverkætlanir og at hava starvsvenjingarpláss til tey lesandi. ­ Vinnan eigur eisini at vera meira aktiv í rekruter­ ingini av arbeiðsmegi til Føroyar. Í løtuni hendir tað, at størv verða lýst leys, men at ongin søkir tey, og tí lækka krøvini eisini. Fyri­ tøkurnar skulu tí gera nógv meira fyri at marknaðarføra seg og at skapa spennandi umhvørvi og avbjóðingar til fólk við útbúgving, greið­ ir Marita Rasmussen frá. Livandi lestrar­ umhvørvi Hon sigur, at eitt livandi lestrarumhvørvi við næm­ ingum og lærarum, bæði úr Føroyum og útlandinum, hevur nógv annað gott við sær fyri landið. ­ Í býum við lesandi ung­ dómi er eisini grundarlag fyri einum livandi umhvørvi við nógvum nýggjum ar­ beiðsplássum og tilboðum av ymsum slag, sigur Marita Rasmussen, sum heldur tað vera eina politiska avbjóð­ ing at skapa fortreytirnar fyri einum sonnum vitanar­ samfelag, har lærdi ung­ dómurin trívist og velur at búseta seg við maka og børnum. Og hon vísir á, at tørvur er á einum kjaki í fólkinum um hetta. Síðani skulu peng­ ar og orka raðfestast polit­ iskt. Og vit mugu gera okk­ um greitt hvørjar útbúgving­ ar og hvørji granskingarstørv vit vilja hava. Og síðani eisini eitt gott grundstykki og høli til virksemið. Er ikki ein útreiðsla At verandi karmar um lestrarumhvørvið í Føroyum er so vánaligir, heldur hon lítið um. ­ Ongin ivi er um, at vit eiga at hava virðiligar karm­ ar. Og hetta er ikki ein spurningurin um at brúka meira pengar, men at brúka teir øðrvísi. Vit hava raðfest vegakervið, brúgvar og tunl­ ar og tað hevur havt avger­ andi týdning fyri vinnuna. Men nú mugu vit raðfesta granskingina, sigur hon, og endar við hesum orðum: ­ Tað átti at verið ein fyri­ munur, at ungdómurin nem­ ir sær útbúgving. Men beint nú beri eg ótta fyri, at vit eru um at enda við brain­ drain av ringasta slag, eins og í Hetlandi, har lítil vón er eftir. nú! Jógvan Mørkøre heldur, at tíðin er búgvin til at endurskoða allan vinnu­ strukturin. – Vit eiga at byggja upp eitt vitanarsam­ felag, sum skal virka í einum globaliseraðum heimi, sigur hann – Tað átti at verið ein fyrimunur, at ungdómurin nemir sær útbúgving. Men tað ikki tænir landinum, kemur lærda fólkið ikki heim aftur, sigur Marita Rasmussen, stjóri í Vinnuhúsinum