hósdagur 10. januar 2008síða 42

42 Løgtingsvalið 19. januar 2008 Vit eiga at niðurraðfesta læruna av donskum í føroy­ska skúlanum. Vit eiga heldur at raðfesta enskt hægri. Tíðin er farin frá at danskt er ney­ðugt amboð hjá føroy­ingum, til tess at fáa samband við umheim­ in. Hví verða vit so enn í dag noy­dd at læra danskt á hægsta stigi? Tað er spill av góðum kreftum og ein avmarking fy­ri føroy­ingin! Enskt og Danskt býtast um Vit liva í dag í einum heimi, har mestsum alt samskifti fer fram á enskum. Almenna heims­ málið er enskt, tøknimálið er enskt og vinnumálið er enskt. Flestu lond í heiminum hava í dag enskt sum teirra sekundera mál. Men vit í Føroy­um fy­lgja ikki hesum rákinum. Vit læra enn í dag danskt á sama stigi sum føroy­skt, meðan enskt hevur lægri raðfest­ ing. Hetta er ein avmarking fy­ri før­ oy­ingin og fy­ri Føroy­ar sum tjóð. Í mínum ey­gum er tað eitt stórt spill av góðum kreftum, at hvørt barn og hvør unglingi, ið fer á miðnámsskúla, noy­ðist at læra danskt á hástigi (A­støði) og fáa gjølla vitan um danska mentan og danska bókmenta­ søgu. Vit kunnu saktans klára okkum í Danmark við at læra danskt á miðstigi (B­støði). Í dag er næstan ógjørligt hjá vanliga føroy­inginum við enskum á B­stigi, at samskifta um teknisk mál við onnur enskttalandi í heiminum. Orðatilfeingið strekkir ikki longri enn til vanligt prát um veður og vind. Og hetta er als ikki nøktandi, um vit skulu gerast ein virkin partur av alheiminum og taka lut í alheimsgerðini. Tí eiga vit at býta um raðfestingina av donskum og enskum í føroy­ska fólkaskúlanum og á miðnámsskúlunum. Enskt gevur okkum fleiri møguleikar Samstundis sum vit við donskum, á sama støði sum við enskum í dag, høvdu varðveitt eitt tætt tilknýti og góðar sam­ skiftismøguleikar við hini Skandinavisku londini, so høvdu vit við gjøllum kunnleika í enskum opnað nýggjar dy­r til umheimin. Við enskum á hægsta stigi, ber til hjá føroy­ingum at samskifta flótandi við allan heimin, meðan danskt bert gevur atgongd til eina promillu av øllum heiminum. Við enskum á hægsta stigi, opna vit eisini dy­rnar til allan heimin fy­ri víðari lesnaði. Og henda breiða vitanin, sum vit longu nú roy­na at fáa við serstudn­ ingsskipanum til lesandi uttanfy­ri Danmark, fer at koma føroy­ska samfelag­ num og serliga føroy­sku vinnuni sera væl við. Tað hevði givið eitt stórt fjøl­ broy­tni av vitan í føroy­ska samfelagnum og vinnulívinum. Um eg skal taka eitt dømi, um hvønn mun gjøllur kunnleiki í enskum ger fy­ri eitt land, so kann eg taka India. Indiski búskapurin boomar í dag. Ein stórur partur av allari outsourcing í heiminum í dag gongur til India. Orsøkin er miðvísa íløgan hjá India í útbúgving og gransk­ ing, og teirra gjølli kunnleiki í enskum. Før­ leikin í enskum er ein fortrey­t fy­ri vøkstrinum, ið fer fram har. Við enskum samskifta og handla teir við allan heimin í dag, uttan nakrar sum helst trupulleikar. Noyðast at fanga altjóða rákið Tí noy­ðast vit at fanga rákið í heiminum, og ikki altíð ganga øvugtan veg. Vit eiga at arbeiða okkum burturúr hesi leivdini frá gomlu kolonistøðuni, sum Føroy­ar eru í. Men mis­ skilji meg ikki. Talan er ikki um at avskaffa danskt, men heldur um at bróta niður nakrar avmarkingar hjá okkum føroy­ingum. Vit eiga at gera okkum sjálvum ta tænastu at skapa okkum so góðar møguleikar sum gjørligt. Tað gera vit bert við at læra enskt á hægsta stigi. Øll eru vit vitandi um at toskurin við Føroy­ar er illa fy­ri, Hjálti í Jakupsstovu stjóri á Fiskirannsóknar­ stovuni heldur at vit ikki hava duga nóg væl at vart toskastovnin, og gevið eg honum rætt í tí, flotin á landloy­ðini er alt ov stórur. Hvør er skild í at flotin er so stórur? Sjálvandi teir sum stýra og smíða lóðir, landleiðin skuldi bara verið til útróðraflotan, og smábátar, fy­ri opnar bátar­ nir skuldi verið frítt at fiska, tað hevði kanska verið við til at okkara báta­ by­ggjarar kundi varveitt tann Føroy­ska bátin. Línu­ flotin skuldi fungi rættindir at endurníggja seg til stór Fristulínuskip, og sjálvandi kvotur í Bartentshavinum, russiskum øki, við Ísland, Grønland, New Foundland og alla staðni har vit kunnu koma, vit hava onki skip sum kann roy­na á djúpum vatni, eg veit at tað finnist lønandi vinna á hesum økjum, allir fongurin skuldi verið førdir heim til landið at virka, tá kundi man tosa um ogn Føroy­a fólks. Ein stórur vandi er svartkjaftaveiðan við Føroy­ar, har skuldi og má setast eitt mark fy­ri hvar tey­ skipini skullu fiska, tað kann gerðast við at nokta teimum at fiska inn á landgrunnin sum teir gerða í dag, við tí resultati at 100 tals tons av toski, hýsu og upsa vera dripin í meski­ num av teimum stóru svartkjaftatrolinum, vakni aðrenn ovseint verur, minnist til svartkjafturin er føði hjá fleiri fiskasløgum, og sjálvandi í sinum jakstran eftir føði koma hesi fiskasløg í svartkjafta­ felluna, mítt boð er minu­ mum 300 favnar helst 400 favna dýbið so okkurt verur eftir til komandi ættarlið, vel miðflokkin og vit vilja gerða okkara til at fiskiríkidømi kann halda á fram og vera ogn Føroy­a fólks. Gott val. Toskastovnurin á Landgrunninum Miðflokkurin H Sigmund AndreASen Val Ein grundleggjandi trupulleiki í fólkaskúlanum í dag er, at alt ov nógvir næmingar ikki læra at lesa. Hesum vil Javnaðar­ flokkurin koma til lívs. 4. flokkur er markið Tá næmingar by­rja í fjórða flokki væntar skúlaskip­ anin, at næmingurin megnar at lesa og skilja lættar tekstir. Tá gongur skúlaskipanin útfrá, at næmingar klára at loy­sa lesisty­kkir í rokning, klára at lesa og svara skrivtlig­ um søguspurningum, klára at fremja mannagongdir í náttúr og tøkni osv. Alt ov nógvir næmingar megna ikki hesa uppgávur og koma tískil at dragna á øllum økjum. Meiri lesing í 1. , 2. og 3. flokki Lesingin eigur at fáa nógv størri pláss í y­ngru flokk­ unum. Her aftrat eiga lærar­ ar í føroy­ska fólkaskúla­ num at fáa betri møgu­ leikar at hjálpa næmingum, sum læra á ørvísi hátt enn fjøldin. Her til er at siga, at ov langt er millum lærarin og serkunnleikan í dag. Serkunnlekin Vit mugu fáa serkunnleik­ an nógv tættari knýttan at teimum y­ngru flokkunum. Megna vit hetta, er møgu­ leikin at fremja eina góða undirvísing nógv størri. Teir fáu næmingarnir, sum tá krevja serhjálp eftir triðja flokk, verða so fáir í tali, at teir koma at fáa góða og væl tilrættislagda undirvísing innan skúlans gátt. At lesa er lykilin valevni hjá Javnaðarflokkinum Jónleif JohAnneSen Val Í seinastuni hava vit sæð hagtøl fy­ri, hvussu ky­ns­ býtið millum ky­nini vísir, at serliga útbúnar kvinnur ikki koma aftur til Føroy­a eftir loknan lesnað. Tað eru óivað fleiri viðurskifti, ið gera seg galdandi; men eg skal serliga nevna tvey­ viður­ skifti, ið vit kunnu gera nakað við. Fy­rst mugu vit skapa eitt samfelag, ið er spennandi og áhugavert hjá útbúnum fólki at virka og liva í. Hetta gera vit við at rað­ festa okkara útbúgvingar­ kervi soleiðis, at m.a. hægri útbúgvingar kunnu takast í Føroy­um á einum føroy­skum universiteti. Uppskriftin er ikki serliga torfør – vit kunnu bert hy­ggja at, hvussu Ísland hevur skipað sítt gransk­ ingar­ og undirvísingar­ umhvørvi – og har eru óivað fleiri viðurskifti, vit kunnu læra av. Vit mugu ásanna, at um vit skulu fasthalda mest møguligt av vitanartilfeinginum her í Føroy­um, so skal umhvørvi vera til tess. Og her er ikki spurning­ urin hvat tað kostar, – vit hava snøgt sagt ikki ráð til at lata vera. Eitt annað, sum vit kanska sjáldan geva okkum far um, er, at korini hjá støkum uppihaldarum í Føroy­um eru sera vánalig. Og sum tíðirnar eru í samfelagnum í dag, so eru lutfalsliga nógv ung fólk stakir uppihaldarar eitt ávíst tíðarskeið. Tey­, sum kenna til lestrarlívið í t.d. Danmark, vita fulvæl, at stórur partur av teimum ungu føroy­ingunum, sum fly­ta til Danmarkar fy­ri at fáa sær hægri útbúgvingar, eru stakir uppihaldarar og nógv av hesum fara av landinum, – kanska ikki í fy­rstu sy­ftu fy­ri at lesa, – men tí livikorini eru so vánalig í Føroy­um, sammett við Danmark. Tí er eisini umráðandi, at vit ikki bara raðfesta sjálv­ ar útbúgvingarstovnarnar; men eisini geva okkum far um, at tey­ ungu mugu hava fíggjarligan møguleika fy­ri at lesa; eisini ungar stakar mammur við smáum børnum. Hvussa fáa vit trivna og fólkavøkstur? Fólkaflokkurin Kitty mAy ellefSen Val Danskt – Ein farin tíð Tjóðveldi www.tjodveldi.fo/rogvi rógvi nybo Val 9 Nr. 7 - 10. januar 2008