fríggjadagur 25. januar 2008síða 14

Nr. 18 • 25. januar 2008 Ritstjórn: Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Vikuskifti 14 ”Eitt vesi við tiptari kummu. Hvørt rør, hvørt op, hvørt hol. Tipt. Steintipt” Soleiðis sær heimastýris­ (ó)mentanin út í eygu­ num á rithøvundanum Carl Jóhan Jensen í nýggja ritlinginum, Apuvit og Heimastýri RitlinguR Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Stutt fyri jól gav høvund­urin, Carl Jóhan Jensen, út ritlingin Apuvit og Heima­stýri. Um sama mund­i fylti høvund­urin fimti ár. Ásannand­i, at hann og Heimastýrislógin eru um sama ald­ur, hevði høvund­urin sett sær fyri, hátíðarhald­a hend­ingarnar við einum ritlingi á fimti síður. Politiskt onki Tær fimti síðurnar í Apuvit og heima­stýri umfata eina fagurfrøðiliga hugleiðing um list, nevnd­ ”Tíð og tiptar listir”, eina flaggd­agsrøðu í Vágunum men fyrst og rúgvumiklast nakrar held­ur speirekand­i eygleiðingar av, hvat tað vil siga, at vaksa upp og royna at búnast und­ir Heimastýristilstand­inum. Íblásturin til at skriva hesar eygleiðingar í ritroynd­arstíli við heitinum Apuvit og heima­stýri, hevur høvund­urin fingið frá nøkrum politiskum greinum, ið Jørgen Frantz Jacobsen skrivaði fyrst í tjúgunum um sína egnu tíð. - Greinarnar hjá Jørgen Frantz eru fyri tað fyrsta rættiliga góðar. Eisini hald­i eg, at hansara máti at greina samfelagið sæð í ljósinum av hend­ingum í hansara egna lívskeiði, er sera viðkomand­i. Eg havi so gjørt nakað í sama stíl, sæð í ljósinum av heimastýrinum, sigur Carl Jóhan og minnir á, at hesar hugleiðingar ikki skulu lesast sum ein frøðiligur tekstur. Sambært Carl Jóhan er Heimastýri eitt slag av tilstand­i, ið verður stýrd­ur av eini fatan av (heimastýris) heiminum, ið høvund­urin kallar Apuvit. Hend­an fatan ella hugburður kemur til sjónd­ar í einum logikki, ið breiðir yvir alt, sum onkursvegna er tvørligt ella hugstoytt, eftir teirri meginreglu, at alt er, sum tað alment verður sagt at vera (á prenti ella á d­onskum), antin tað er so ella ikki. Við síðuna av hesi fatan rekst eitt serbrigd­i av Heimastýrishugsan, sum eitur ”Læran um politiskt onki”. Hon kund­i eins væl itið ”Læran um politiskt hvørki”. Í báðum førum er hon úrslit av einum politikki, sum bæði vil alt møguligt, men samstund­is onki vil – also vil hann hvørki ella onki. Málið sum lagna Men hvussu kennist tað so fyri ein rithøvund­ at liva í hesum innantóma heimastýristilstand­inum? - Eg kann ikki svara fyri onnur, men sjálvur havi eg í vaksand­i mun kent heimastýrið sum eina and­liga og mentanarliga forðing. Í øllum førum síðani eg bleiv mentanarliga ella listarliga tilvitaður. Eg kenni meg stutt sagt avmarkaðan og havi støðugt eina trongd­ at spreingja hetta heimastýrishylkið av mær. Spurd­ur, hví hann so ikki bara sleppur sær av land­inum, sigur Carl Jóhan, at tað hevði lítið nyttað. - Føroyska málið er mín treyt fyri at virka sum høvund­ur. Tískil er málið eisini mín lagna, um tú vilt. Jú, eg kund­i sjálvand­i fari, men eg hevði í veruleikanum ongantíð sloppið burtur. Tú kanst ikki flýggja und­an lagnuni ... Í ritroynd­ini ”Tíð og tiptar listir” kemur høvund­urin eitt sind­ur nærri at, hvat tað er, sum ger tað so avmarkand­i at fáast við list í Føroyum. Fyrst og fremst er tað ein hugburður, sum altíð vil umbera. Ikki illkennast. Ikki róta upp. Skjótt sagt ein hugburður, ið vil eina list í and­ligum frígiri. Í føroyskari list er samtíðin annaðhvørt illa kend­ ella gjørd­ leys við teir partar av henni, ið kunnu ella kunnu ætlast at ørkymla breiðsemjuna – tað allarheilagsta í føroyskum hugsanarlívi. Hóast glottar eru at hóma, sambært Carl Jóhan, má afturlatna heimastýrið opa seg mentanarliga, áðrenn nakað munagott kann hend­a á listarliga økinum. Eitt upptak má til. Ein úrtipping, so skolað kann verða ígjøgnum heimastýrisvesið. Heimastýri – ein tipt vesikumma Fagri nýggi krimiheimur Jón Hallur Stefánsson, Krosstre, (Kvind­en d­er forsvand­t), Gyld­end­al, 2008 Vald­imar og Marteinn eru tað nærmasta vit koma onkrum slagi av høvuðspersónum í nýggju íslend­sku krimisøguni, Krosstre – sum held­ur hugflogsleyst hevur fingið heitið Kvinden, der forsva­ndt á d­onskum. Vald­imar er kriminalpolitistur og Marteinn er sonur Bjørn, ið verður funnin illa viðfarin uttanfyri eini summarhús. Seinast, nakar sá Bjørn, var tá hann algoystur leyp avstað eina náttina, eftir at hava tikið ímóti einum telefonboðum. Marteinn er fyrst í tjúgunum og hevur frammanund­an ríkiligt av trupulleikum av pápanum, sum hevur eina elskarinnu á ald­ur við Marteinn. Elskarinna eitur Sunneva, og tað er hon, sum hvørvur. Sum lesarar vita vit alt ov væl, hvar hon er. Tað er ikki har, spenningurin liggur. Intensa d­ramaið stavar frá mátanum, høvund­urin Jón Hallur Stefánsson letur lesaran fylgja konu Bjørn, foreld­runum hjá Sunnevu, og Hall- grímur, vinmanninum hjá Martin. Øll hava tey onkur loynd­armál, sum avd­úka, at Bjørn ikki hevur so fá lík í skápinum. Krosstre er ikki bara enn eini krimi, men ein, ið tvíheld­ur um, at krimisøgur eiga at teljast millum fagurfrøðiligar bókmentir. Og tað kann hon nokk eisini – serliga tá hon móti end­anum prógvar, at reglurnar fyri eina krimi als ikki nýtast at vera til staðar fyri at gera eina krimi spennand­i ... Fyrsta­ bókin hjá íslendska­ krimi- høvunda­num, Jón Ha­llur Stefánsson, hevur fingið óva­nliga­ góð ummæli Frá bóndasoni til sjúkrasystir Axel Johannesen, Fra­ kongs- bondesøn til sygeplejerske, Queenswood­, 2007 Axel Johannesen, kongsbónd­asonur úr Vestmanna, var fyrsta, føroyska manfólk, ið tók útbúgving sum sjúkrasystir. Í end­urminningunum, Fra­ kongsbondesøn til sygeplejerske, greiðir hann frá, hvussu hann sum ungur d­roymd­i um at gerast sjómaður, eins og pápin og beiggjarnir. Hetta d­ámd­i mammu hansara tó so illa, at Axel í staðin vald­i at fara til Danmarkar at læra til d­iakon og seinni til sjúkrasystur. Í bókini lítur 82 ára gamli Axel aftur á eitt langt lív, har hann størsta partin av tíðini hevur arbeitt við teimum eld­ru, sjúku og brekaðu, m.a í 23 ár sum varaleiðari á einum røktarheimi á Sæland­i. Hesin parturin av bókini gevur eina mynd­ av einum emn- niskja, sum av fullum huga hevur vígt sítt lív til tey veikastu. Men minnini um Føroyar eru ongantíð langt burturi. Serliga í fyrra partinum av bókini gevur høvund­urin eina óvanliga livand­i mynd­ av lívinum á bygd­ fram til end­an av seinna verald­arbard­aga. Hóast Axel Johannesen ongantíð er fluttur heim aftur til Føroyar, rennur samband­ið við tað føroyska sum ein reyður tráður gjøgnum hansara lív og bókina. Gjøgnum hansara virkna leiklut í fleiri føroyingafeløgum, fær lesa- rin eitt neyvt innlit í lívið millum føroyngar í Danmark. Axel Joha­nnesen úr Vestma­nna­ hevur eina­ forkunnuga­ søgu a­t siga­ um lívið sum sjúkra­systir millum tey veika­stu í sa­mfela­gnum Rithøvundurin Ca­rl Jóha­n Jensen hátíða­rhelt sín fimti ára­ føðinga­rda­g við eini uppgerð við ja­vna­ldra­n, føroyska­ heima­stýrið, í ritlinginum ”Apuvit og Heima­stýri” Mynd: Jens K. Va­ng