fríggjadagur 8. juni 2001síða 6

10 Nr. 107 - 8. juni 2001 Nr. 107 - 8. juni 2001 11 gult10 cyan10 magenta10 svart10 gult11 cyan11 magenta11 svart11 Bergur Poulsen, stjóri á Havsbrún Í blaðútgávuni Fregnum 11. maj í ár, stóð ein áhugaverd grein um Næraberg og hansara royndir at fram- leiða svartkjaft til Surimi. Tað er skrivað um hetta evnið áður í øðrum bløðum, m.a. í Fiskimannablaðnum fyri nøkrum vikum síðan, har baksíðan gav lesarunum upplýsingar um hvussu svartkjaftur kundi »gagn- nýtast«. Eg kann ikki lata vera við at koma við við- merkingum til hetta evnið, og hetta at »gagnnýta« okkara tilfeingið á skilabesta hátt. Sagt verður, at um svartkjafturin verður landaður til íðnað er prísurin bert 55 oyru, og at »á Havsbrún verður svartkjafturin eisini góðskaður, men ikki nær so nógv sum umborð á Næraberg«. Fyri 18.000 tons selur Næraberg surimi og mjøl fyri 37 mio kr, meðan ein annar svartkjaftabátur bert selur fyri 10 mio kr. Um vit nýta sama hugsunarhátt sum í nevndu grein í Fregnum, verða 18.000 tons av svartkjafti á Havsbrún virkaði til uml 3.600 tons av mjøli og 900 tons av lýsi. Hetta verður víðari virkað til uml 7.200 tons av laksafóðuri (50% av laksafóðuri er fiskamjøl). Úr hesum fóðuri, verða ald uml. 7.000 tons av laksi fyri ein kiloprís uppá umleið 25 kr. Tað gevur eitt søluvirði uppá uml. 175 mio kr. Hetta ljóðar jú avbera vakurt, men er líka skilaleyst og villeiðandi tos sum tær 37 milliónirnar hjá Næraberg. Niðanfyri verður grundgivið fyri hví so er. Hvat merkir hugtakið virðisøking? Tá tað í greinini verður sagt, at Næraberg hevur fiskað fyri 37 mió kr, so er hetta ikki í sær sjálvum ein virðisøking. Tá tosað verður um tjóðarbúskap er virðisøking munurin ímillum framleiðslurvirði og nýtsluna av rávørum og hjálpievnum. Ella við øðrum orðum: Løn + vinningur – studning. Vit seta tí eitt roknistykkið upp fyri Næraberg fyrst. Vit vita ikki, hvussu stórur vinningurin er, men reiðarin á Næraberg sigur, at tað kanska er eitt lítið undirskot, og tískil kann virðisøkingin ikki verða størri enn 10 mió kr. (Ongin rokniskapur fyri ár 2000 fyriliggur enn, tíverri!). Vit kenna ikki støddina av dagstudninginum til Næraberg, sum tí ikki er tikin við, men hann ger ikki roknistykkið betri. Tó kann nevnast, at samlaði dagstudningurin til Næraberg í fjør lá um góðar 2 mió kr. Stutt kann sigast, at virðisøkingin fyri tey 18.000 tonsini helst liggur nakað væl undir 10 mió kr. Fyri tey sum ikki vita tað, so eru tað eisini nakrir før- oyskir bátar sum fiskað svartkjaft til ídnað, og tað finst eitt mjøl og fóðurvirkið í Føroyum sum framleiðir mjøl, lýsi, fóður og laks burturúr svartkjaftinum. Lat okkum tí hyggja at hesum roknistykkinum: Tey 18.000 tonsini sum hesin báturin fiskar, verða landaði á Havsbrún, og her verður fiskurin fyrst framleiddur til mjøl og lýsi. Roknistykkið er higartil sera einfalt. Prísurin uppá 63 oyru er miðalprísurin fyri kg fyri eitt føroyskt svartkjaftaskip, sum hevur landað á Havsbrún higartil í ár. Men Havsbrún framleiðir ikki bert fiskamjøl og lýsi, men góðskar vøruna víðari til fóður. Lat okkum tí hyggja at tí roknistykkinum eisini. Við eini 20% úrtøku av mjøli og 5% av lýsi, verða 18.000 tons av svartkjafti virkaði til umleið 3.600 tons av mjøli og umleið 900 tons av lýsi. Hetta verður framleitt til uml. 7.200 tons av laksafóðuri. Roknistykkið fyri hesa framleiðsluna sær nøkunlunda soleiðis út: Tøl kunnu altíð verða ivasom, og vinningurin er kapp- ingartreytaður, men tann sum hevur hug at kannað eftir, hvørs talmaterialið er rætt, kann altíð hyggja í roknskapin fyri ein av størru nóta/trolbátunum og Havsbrún í fjør og í ár, tá hann kemur. Um vit leggja omanfyristandandi roknskapir saman, verður úrslitið sum fylgjandi: Í omanfyristandandi uppseting eru ongir ringvirkningar (multiplikator-effekt) frá hesum vinnum tiknir við, av tí orsøk at tað ger uppsetingina alt ov fløkjasliga. Men eg tori at pástanda, at ringvirkningarnir frá 18.000 tonsum av svartkjafti, sum eru fiskaði umborð á einum føroyskum svartkjaftatrolara, framleiddur til fiskamjøl og lýsi, fyri síðan at verða framleiddur til laksafóður á Havsbrún eru ikki minni enn um Næraberg er í vinnu og framleiðir tað til surimi, heldur tvørturímóti. Men Havsbrún er eisini við í aling av laksi og við til at góðska laksin, so virðisøkingin er í verunleikanum væl meiri, enn tað sum er nevnt her í greinini. Seinni verða kanska stundir at greina hetta rokni- stykkið meiri, men var onki mjølvirki, var heldur ongin fóðurframleiðsla og kanska heldur ikki so nógv aling sum tað er í dag. Samanumtikið: Høvuðsendamálið við øllum vinnum er fyrst og fremst, at vinnan ber seg uttan studning og er kappingarfør. Bert við at gagnnýta møguleikarnar og virðisøkja rávøruna best møguligt er vinnan kappingarfør. 18.000 tons av svart- kjafti til eitt søluvirði uppá 37 mió kr er IKKI ein virðis- øking uppá 37 mió kr, men í besta fall ein virðisøking sum er minni enn 10 mill. kr. Hetta skal samanberast við virðisøkingina til alifóður, sum í løtuni er meiri enn 12 mill. kr! Í greinini verður eisini róð framundir, at royndirnar hjá Næraberg mugu havast í huga, tá føroysk svartkjaftavinna verður løgd til rættis framyvir. Tað skulu politikarnir í seinasta enda avgera, men tað er ONKI, hvørki fíggjarligt, ella samfelagsbúskaparligt argument fyri, at Næraberg skal hava nøkur framíhjárættindi í mun til restina av svartkjaftavinnuni, tað verið seg á sjógvi ella á landi. Heldur ikki um prísurin á surimi fer upp, tí vit skulu bert aftur til 1998, tá var prísurin á svartkjafti til íðnað umleið 1 krónu, ella 59% hægri enn hann er í dag. Um framíhjá- rættindi (exclusiv) verða givin til eina ávísa vinnu, so skal tann vinnan, sum í skjótt 40 ár hevur klárað seg, gjalda fyri nakað, sum kanska ikki loysir seg, og hetta er vánalig- ur búskapur og politikkur. Latum okkum ikki tosað um fuglarnir sum flúgva, men heldur um teir vit hava í hond- ini; fyrst í øllum førum. Næraberg skal fiska svartkjaft til surimi um tað er ein góð forrætning fyri P/F JFK-Seafood, men tann politiski myndugleikin má fyri alt í verðini ikki gera tað dáragerð, at geva hesari vinnuni nøkur framíhjárættind útfrá teimum tunnu og villeiðandi argumentunum, sum stóðu at lesa í greinini í Fregnir tann 11. maj og sum eisini hava verið at sæð aðrastaðni í teimum føroysku bløðunum. Tað hava vit ov góðar politikarar til. Greinin í Fregnir tann 11. maj endar við at siga, at: »Tosa vit um fullveldi og sjálvberandi búskap, mugu vit eisini tosa um maksimala virðisøking og maksimalt avkast til búskapin« Tað er rætt. Vit hava brúk fyri góðum og gløggum vinnulívsfólki við dirvi og árræði. Men tíðin eig- ur at verða farin frá at nýta villeiðandi »argumentir«. Fyrsta treytin fyri at taka røttu avgerðirnar í hesum sam- bandi er, at vit gera okkum greitt hvat maksimal virðis- øking og maksimalt avkast til búskapin merkir. Fyrr enn hetta er fullkomiliga greitt fyri bæði vinnulívsfólki og politikarum, verður als onki fullveldi. Tað hjálpir ikki at vit góðska okkum út á bláman, um hetta ikki loysir seg, tí at allur meirvinningurin fer útaftur í rakstrar- og kapital- útreiðslum. Vit royndu hetta í áttatiárunum, og øll kenna úrslitið. Vónandi hevur omanfyristandandi grein lýst málið eitt sindur betri enn gjørt er frammanundan, og kann verða ein íblástur til eitt meiri fjøltáttað orðaskifti um gagn- nýtslu av okkara tilfeingi. Eitt skal í øllum førum sláast fast: Allur svartkjafturin, sum verður landaður til íðna á Havsbrún í Fuglafirði, verður væl og virðilig gagnnýttur allur sum hann er. Onki fer burtur. Næraberg og gagnnýtsla av svartkjafti Talva 1 NÆRABERG Nøgd 18.000 tons Viðm. Søluvirði 37 mió kr. Rakstrarútreiðslur 13 mió kr. mettar útreiðslur Nettosøla 24 mió kr. Hýra incl. yvirmanna- partar 42% av netto 10 mió kr. Kapitalútreiðslur 14 mió kr. ivaleyst væl meiri Vinningur 0 mió kr. smb. reiðaran Dagstudningur 0 mió kr. Løn + Vinningur 10 mió kr. ivaleyst minni enn hetta Talva 2 NÓTABÁTUR Nøgd 18.000 tons Viðm. Søluvirði (18.000 x 0,63)11,34 mió kr. Rakstrarútreiðslur 4,00 mió kr. mettar útreiðslur Nettosøla 7,34 mió kr. Hýra incl. yvirmanna- partar 26 % av brutto 2,95 mió kr. Kapitalútreiðslur 2,59 mió kr. Vinningur 1,80 mió kr. Dagstudningur 0 mió kr. Løn + Vinningur 4,75mió kr. MJØLFRAMLEIÐSLA Rávørunøgd 18.000 tons Løn (18.000 tons x 150 kr/tons) 2,70 mió kr Vinningur (18.000 tons x 70 kr/tons) 1,26 mió kr Løn + Vinningur 3,96 mió kr FÓÐURFRAMLEIÐSLA Nøgd 7.200 tons Løn (7.200 tons x 200 kr/tons ) 1,44 mió kr Vinningur (18.000 tons x 300 kr/tons) 2,16 mió kr Løn + Vinningur 3,60 mió kr Vinnugrein Virðisøking Viðmerking. • Nótabátur 4,75 mió kr • Mjølframleiðsla 3,96 mió kr • Fóðurframleiðsla 3,60 mió kr Íalt 12,31 mió kr Gólvsølan 28 bátar seldu knøpp 10 tons um gólvsøluna hjá Fiskamarknaðinum mikudagin Syslu- Skipanavn Reiðskapur kilo nummar FD 18 Sirið lína 242 FD 123 Riddarin snella 112 FD 256 Aðnasker snella 125 FD 316 Annfríð snella 70 FD 424 Morning star snella 215 FD 428 Margit j lína 141 FD 571 Durita lína 484 FD 67 Huldusteinur lína 330 FD 780 Bakkafossur snella 71 FD 783 Glúpur lína 487 FD 855 Lómur m/b snella 422 FD 981 Másin snella 96 FD1038 Strúkur lína 31 KG 125 Bjarnaberg lína 349 KG 129 Brattaberg lína 680 KG 193 Fliðan snella 221 KG 23 Nancy lína 97 KG 243 Gudrun gørn 70 KG 423 Jaspissteinur snella 232 KG 430 Báran lína 770 KG 47 Havsbrún lína 1.017 KG 512 Neshamar snella 309 KG 63 Pollur lína 366 KG 79 Nevið Reyða lína 809 TG 300 Líðarbrøður v/H. Joensen snella 941 TG 797 Norðfarið snella 510 TN 198 Kvívíks Elsba lína 274 VA 366 West freezer lína 444 Gólvuppboðssølan FISKIVINNUTÍÐINDI Vorunavn kilo Brosma 0 35 Brosma 2 91 Brosma 3&4 2 Hýsa 1 1.648 Hýsa 2 1.426 Hýsa 3 1.116 Hýsa 4 429 Havtaska 0 99 Hvítingur 0 123 Kalvi 1 142 Kalvi 2 58 Kalvi 3 25 Kalvi 4 21 Kalvi 5 1 Kongafiskur 0 100 Longa 0 13 Longa 1 103 Longa 2 66 Reyðsprøka 0 16 Skøta 161 Steinbítur 135 Toskur 1 166 Toskur 2 536 Toskur 3 1.147 Toskur 4 1.076 Toskur 5 658 Upsi 0 77 Upsi 2 26 Upsi 3 193 Upsi 4 215 Upsi 5 11 Lógin um vinnuligan fiski- skap gongur beinleiðis móti tilmælum frá ICES, eisini í sínum grundsetn- ingi. Lógin ásetir eitt veiðuúttak uppá 33 prosent av fiskastovninum og hetta heldur ICES vera óforsvar- ligt at hava sum fasta skip- an. ICES kann ganga við til at so nógv verða tikin ávís ár, men ikki sum fasta skip- an. Men altjóða havrann- sóknarstovnurin er bara ráðgevandi og tí er tað mangan ein spurningur um gambling, tá politikkarar taka støðu til hvussu nógv skal veiðast av einum ávís- um stovni. Eitt dømi um hetta er íslendska toskakvotan fyri komandi ár. ICES mælir til at veitt verða ikki meira enn 164.000 tons fyri at stovnurin skal koma fyri seg aftur. Hetta eru eini 60.000 tons lægri enn veið- an í ár og íslendingar hava eina lóg sum sigur, at kvot- an kann ikki lækkast so nógv eftir einum ári, at tað fær alt ov álvarsligar av- leiðingar fyri fyri vinnuna. Tí mæla íslendsku fiski- frøðingarnir til at íslendska toskakvotan verður 190.000 tons, ella næstan 30.000 tons meira enn ICES. Leikluturin hjá politikk- arunum er ofta at vága, tí meira veitt verður av einum stovni, sum er illa fyri, seinni veksur hann aftur. Men politikkararnir vága ikki uttan nakað grundar- lag. Tí tað er ikki bara minkað veiðutrýst, sum kann menna ein stovn. Tað eru fleiri aðrir lutir sum gera seg galdandi og tann mest avgerandi er gróðurin í sjónum. Hesin kann skunda undir nógv skjótari enn mannaskapt tiltøk. 11. juni verður ein skipan sett í verk, har øll positión- in hjá øllum grønlendskum skipum verður skrásett yvir fylgisvein. Sambært grønlenska út- varpinum, so kostar útgerð- in, sum verður sett umborð á minni skip 20.000 krónur og á størri skip 30.000 krónur. Rakstaraútreiðsl- urnar eru roknaðar til 5000 krónur árliga, veit ísl- endska vevsíðan InterSea- food at siga. Skipanin økir um trygd- ina og gevur eisini mynd- ugleikunum betri møgu- leikar at fylgja við fiski- skapinum. ICES heldur, at hýsustovn- urin undir Føroyum ikki er nóg væl fyri. Gýtingarstovnurin er 39.000 tons og tað eru 1000 tons undir, hvat ICES metir er forsvarligt fyri at stovn- urin kann mennast og mest kann fáast burtur úr hon- um. Veiðutrýstið er eisini omanfyri tað sum er forsvarligt, skal fáast sum mest burturúr hýsustovn- inum. ICES mælir til, at bann verður sett fyri at veiða hýsu í komandi ári. Samstundis verður mælt til, at ein ætlan verður gjørd, sum tekur hædd fyri, at hýsa eisini verður veidd í veiðu eftir øðrum sløgum og at hetta minkar um stovnin. Av tí at hýsa verður fisk- að í blandaðum fiskiskapi eftir toski og upsa, má stig takast til at minka sum mest um hýsuveiðuna í tílíkum fiskiskapi. -Hóast hýsa ferðast víða, so finnast hýsuleiðir, har hon stendur so tøtt, at ein heilur árgangur kann koma undan bara av eini leið. Tí er tað týdningamik- ið at friða hesar hýsuleiðir, sigur Hjalti í Jákupstovu, leiðari á Fiskirannsóknar- stovuni. Fiskilógin gongur í móti ICES Fiskifrøðingar eru ikki samdir, um talan er um ein ella tveir stovnar av konga- fiski í Irmingarhavinum. Irmingarhavið er undir av millumtjóða felagsskapin- um NEAFC og í hesum fel- agsskapi eru eisini russar. Russar eru ikki samdir við øðrum londum, sum veiða kongafisk í Irmingarhavin- um. Fiskifrøðingar vestanfyri eru vísir í at talan er um tvey sløg av kongafiski í Irmingarhavinum. Tað eina slagið heldur til á djypri vatni og djúp-havskonga- fiskurin undir Føroyum, Ís- landi og Eysturgrønlandi er av hesum sama stovni. Hesin kongafiskur er størri enn tann sum gongur ovari í sjónum og sum verður roknaður fyri at vera ein stovnur fyri seg. – Tað kann vera torført at skilja stovnarnar at, tí alt eftir hitanum í sjónum, so kunnu báðir stovnar blanda seg saman, sigur Jákup Reinert, fiskifrøðingur. – Ein kanning av upsa- stovnunum í Irmingarhav- inum verður gjørd í summ- ar og úrslitið av hesi fyri- liggur eftir ólavsøku, sigur Jákup Reinert, fiskifrøð- ingur. Stóri toskurin í sjálvstøð- uga stovninum á Føroya- banka hevur tað gott. Ella fiskifrøðingar halda ikki, at tað stendur illa til við stovninum. Tað ber ikki neyvt til at meta um stovnin í løtuni, men stovnurin er eftir øllum at døma um miðal ella gott tað. Hetta sæst av teimum landingum, sum eru av Føroyabanka og av teimum yvirlitstroling- um, sum Magnus Heinason hevur gjørt. Fiskiskapurin á Føroya- banka verður stýrdur á tann hátt, at trolarar sleppa ikki longur upp á 200 metra dýpi og línubátarnir hava fingið 30 fiskidagar í part omanfyri 200 metrar. – Toskurin ferðast víða á Føroyabanka heilt niður á 500 metra dýpi, sigur Ják- up Reinert, fiskifrøðingur. Fiskirannsóknarstovan er ikki so væl nøgd við, at loyvt er at royna á Føroya- banka og á landgrunninum á sama túri. Hetta oyðilegg- ur tey annars sera góðu søguligu veiðuhagtøl, sum vit eiga av Føroyabanka. ICES mælir til at upp- gerðin av veiðuhagtølum á Føroyabanka verður fingin í rætt lag, tí at toskastovn- arnir á landgrunninum og á Føroyabanka eru so ymisk- ir, tí verður tað ógjørligt í framtíðini at gera stovns- metingar av Føroyabanka. Hýsan illa fyri Ósemja um kongafiskin í Irmingarhavinum Ringt at meta um bankatoskin Grønlendingar fáa fylgisveinaeftirlit Jørgin Niclasen, fiskimálaráðharri Jákup Reinert, fiskifrøðingur C M Y K 11 10