mánadagur 4. februar 2008síða 20

20 Nr. 24 - 4. februar 2008 tíðindi Samgonguskjal millum Tjóðveldi, Javnaðarflokkin og Miðflokkin Samhaldsfesti, sjálvstýri, møguleikar og menning Høvuðsendamál samgongunnar er at skipa Føroyar sum eitt sjálvbjargið og samhalds­ fast samfelag, har hvør einstakur hevur mest møguligt frælsi. Vit skulu vera veru­ ligur partur av altjóða samfelagnum, sum dregur fólk og íløgur til sín og harvið skapar burðardyggan vøkstur. Tí setir sam­ gongan sær hesi mál: • Sosialir reformar skulu tryggja teim­ um við størsta tørvinum javnbjóðis møguleikar fyri einum virknum lívi • Vinnupolitikkurin skal skapa ný­­ menning og vøkstur og taka burtur forðingar hjá vinnu, feløgum og ein­ staklingum fyri altjóða samstarvi • Búskaparligar langtíðarætlanir skulu skapa burðardyggan vøkstur og sum frá líður gera føroyska búskapin óheftan • Miðvísar íløgur verða gjørdar í út­ búgving, mentan og gransking • Stjórnarskipanin skal verða samtykt og mál verða skipað undir føroyskt ræði • Heilsupolitisk átøk skulu tryggja fólkaheilsuna • Orku­ og umhvørvispolitikkurin verður á altjóða samhaldsføstum støði • Átøk til økismenning og broytingar í kommunubygnaði skulu geva øllum økjum í landinum møguleika at mennast í rímiligari javnvág Til tess at tryggja støðugleika verða hesar meginreglur fylgdar í politiska starvinum: • Tjóðarsemjur verða gjørdar tvørtur um floksmørk um stórar samfelagsligar broytingar. • Avvarandi partar verða bodnir at verða við, tá ið stórar broytingar og samtyktir verða viðgjørdar • Rættartrygd og opinleiki skulu galda í allari fyrisiting • Tá ið stórar samfelagsíløgur verða gjørd­ ar, skulu tær hava greiða raðfesting og fígging á langtíðarætlan, ið røkkur í minsta lagi 10 ár fram Stórar avbjóðingar eru í føroyska búskapi­ num í løtuni. Millum annað er ójavnvág á handils­ og gjaldsjavna umframt trot á arbeiðsmegi og trý­st á kostnaðarstøði. Samgongan bindur seg til at reka ein ábyrgdarfullan fíggjar­ og búskaparpolitikk og fremja neyðugar bygnaðarbroytingar, har lagt verður upp fyri sveiggjum í bú­ skapinum og neyvt tamarhald er á øllum útreiðslum. Grundstøðið undir búskapinum er fram­ leiðsluvirðið í landinum. Politiska endamál­ ið við fíggjar­ og búskaparpolitikkinum er at geva øllum borgarum javnbjóðis møgu­ leikar, at vælferðin hjá føroyingum verður ment, at samfelagnum verður tryggjað eitt trygt støði fyri sjálvsmenning og búskapar­ ligum sjálvbjargni, at neyvt samsvar verður millum privat og alment fyritakssemi og íløgur, og at vinnuni verður tryggjað kapp­ ingarføri. Politisku átøkini, sum samgonguskjalið nevnir, eru øll bundin at fíggjar­ og búskap­ arstøðuni. Fíggjar- og búskaparmál Gjørdar verða yvirskipaðar broytingar í fíggjar­ og búskaparpolitikkinum, sum eisini fevna um kommunala búskapin. Miðað verður eftir jøvnum og haldførum vøkstri og langtíðarjavnvág í búskapinum. Lagt verður upp fyri sveiggjum, sum henda í búskapinum, bæði av innlendis og útlendis ávum. Málið er at skipa ein sjálvberandi og óheftan búskap við langtíðarætlanum, sum støðugt fyrireikar samfelagið til bygnaðar­ ligar broytingar innanhý­sis og til krøv í altjóða búskapinum og á altjóða marknaði­ num. Til tess at røkka málinum verða hesi stig tikin: Játtanarskipan landsins verður endur­ skoðað, langtíðarfíggjarætlanir verða gjørd­ ar fyri rakstur og løgur, fullfíggjað hag­ talsgrundarlag verður fingið til vega, tjóðar­ roknskapurin verður dagførdur sambært OECD­leisti, búskapargrunnur Føroya verður stovnaður, bindandi avtalur verða árliga gjørdar ímillum land og kommunur um íløgu­ og rakstrarkarm, felags fíggjar­ stý­ring og roknskaparreglur verða skipaðar fyri land og kommunur, altjóða skulu stovnar gera regluligar dygdarmetingar av føroyska búskapinum, og funktiónirnar fyri fíggjarstý­ring og tænastur hjá tí al­ menna verða samskipaðar. Skattur, avgjøld og útjavning Skattaskipanin er ov einstáttað, og skatta­ grundarlagið skal breiðkast. Progressivi­ teturin í skattinum er fallandi orsakað av, at parturin hjá kommununum av almenna búskapinum og tænastunum økist, sam­ stundis sum avgjaldsparturin økist í mun til skattapartin av landsins inntøkum. Tí skal skattaskipanin endurskoðast við tí endamáli, at heildin í skatta­ og avgjalds­ politikkinum verður meira progressiv, sjúkrakassa­ og kringvarpsgjaldið verða løgd inn í skattaskipanina, kapitalvinnings skattalógin verður endurskoðað til tess at steðga óætlaðum avleiðingum, og MVG­ lóggávan og trotabúgvalóggávan verða endurskoðaðar. Búskapargrunnur: Búskapargrunnur Føroya verður settur á stovn. Í grunnin fara møguligar oljuinn­ tøkur, inntøkur av einskiljingum og aðrar serinntøkur. Einskiljingar: Einskiljingar verða framdar, um mett verð­ ur, at tær eru til gagns fyri samfelagið og vinnubygnaðin. Sjálvstýrismál Til tess at menna samfelagið og víðka um virkisførleikarnar tekur samgongan hesi málsøki undir føroyskt ræði: • Flogferðslu og umsiting av loftrúminum • Fíggjarøkið og fíggjareftirlit • Ídnaðarhugverksrætt – patent o.a. • Útlendingaøkið og Marknaðeftirlit • Upphavsrætt • Fíggjarrætt • Mát og vekt • Sakførarastarvssemi • Sjórætt, loðs, uppmerking og vitaverk • Halgidagslóg • Revsirætt • Persóns­, húsfólka­ og arvarætt • Veðurtænastu ES og føroyskt málsræði Forðað skal verða fyri, at føroyskur uttan­ ríkispolitikkur endar undir ES valdi í sam­ bandi við, at í Danmark eru ætlanir um at taka fyrivarnini mótvegis ES av og seta í gildi ný­ggja ES stjórnarskipan. Málið er, at valdið verður flutt til Føroya og ikki til ES. Ríkisveiting Málsøkið Serumsorgan verður yvirtikið. Kostnaðurin er 117 milliónir. Upphædd av ríkisveitingini verður árliga sett til viks til tess at røkka hesum máli. Fíggjarlig viðurskifti Uppgerð verður gjørd við Danmark, sum til fulnar lý­sir øll fíggjarlig viðurskifti mill­ um Danmarkar og Føroya, eisini møguligar fíggjarligar fyrimunir, Danmark hevur havt Føroya vegna í NATO felagsskapinum. Stjórnarskipan Stjórnarskipanararbeiðið verður gjørt lið­ ugt, álit verður lagt fyri løgtingið, og síðan fer málið til fólkaatkvøðu í 2010. Uttanríkismál Virkað verður fyri føroyskum EFTA­lima­ skapi, fullum luti í teimum fý­ra frælsunum í ES, víðkaðum sendistovuvirksemi Føroya eisini við heiðurskonslum, at skipa fleiri sendistovur, at víðka samstarvið ímillum útnorðurlondini og hini londini kring Norðuratlantshav, at vera virknari í menn­ ingarsamstarvi, at fáa sjálvstøðugan lima­ skap í Norðurlandaráðnum og Ráðharraráð­ num, at gerast partur av UNESCO, UNCHR, WTO, og at kný­ta samstarv við OECD Førleikamenning av starvsfólki Til tess at førleikamenna starvsfólk til sendimannavirksemi verður samstarv skip­ að við norðurlendskar sendistovur kring heimin. Menningarsamstarv Vit hava skyldu at vísa samhaldsfesti við umheimin, tí verður menningarsamstarvið framhaldandi útbygt og ment, samstundis sum neyðhjálp framhaldandi verður latin. Útflutningsframi og tjóðarbranding Útflutningsmøguleikar verða mentir. Verk­ ætlan skal nágreina, hvussu vit samskipað fáa lý­st Føroyar og samskifti okkara við umheimin. Ný­ggir útflutningsmøguleikar innan eitt nú tøknilig framtøk, tónleik og skapandi list verða stuðlaðir. Harumframt verða skap­ andi list og ítróttur ný­tt sum marknaðar­ føringarátøk fyri aðrar vinnur. Rættartrygd borgarans Rættarstøða og rættartrygd hjá menning­ artarnaðum, sálarsjúkum, brekaðum, brúk­ ararum, sjúklingum, gomlum, børnum og ungum verður styrkt. Gransking Gransking er fyritreytin fyri bæði búskap­ arvøkstri og samfelagsmenning sum heild. Tí verður styrkt munandi um granskingina í breiðastu merking, eins og vinnan verður stimbrað til eisini at fara undir miðvísa gransking. At fáa til vega nøktandi hagtals­ grundarlag er ein partur av hesi ætlan. Tær eindir, sum í dag varða av gransk­ ingini, verða betur samskipaðar. Málið er at ný­ta líka stóran part av BTÚ til gransking, sum OECD­mælir til. Samgongan er sinnað at játta tann pening, ið krevst, til tess at Føroyar kunna verða virkin partur í granskingarhøpinum hjá ES. Mentan Tjóðarsamleikin er tað, sum kný­tir føroyska fólkið saman. Orsøkin til at vit byggja land er, at vit hava ein serstakan samleika. Men hann er undir trý­sti uttaneftir. Tí verða mun­ andi átøk gjørd til tess at stimbra og menna tjóðarsamleikan. Mentanararvur Samgongan stuðlar átøkum, sum hava til endamáls at varðveita og stuðla ta mentan, sum er serstøk føroysk, og sum einans vit varða av, t.d. føroyska bátin, búnan, dansin, rossið og annað. Málstevna Samgongan fer í mest møguligan mun at