leygardagur 16. juni 2001síða 11

gult cyan magenta svart 21 gult cyan magenta svart C M Y K 20 8 Sosialurin Nr. 108- 9. juni 2001 Føroyingar, grønlend- ingar og íslendingar eru farnir undir eitt samstarv, sum hevur til endamáls at tal- gilda (digitalisera) øll bløð og tíðarrit, sum komu út í hesum trimum lond um fram til uml. 1910/1920. Verkætlanin hevur heitið VESTNORD og verður stuðlað av NORDINFO, ið er stovnur undir Norð- urlandaráðnum. TALGILDING Arnbjørn Ó. Dalsgarð Bókavørður Seinastu árini hava bóka- søvn kring allan heim sýnt ein alsamt vaksandi áhuga fyri talgilding av savnstil- fari, tað veri seg prentlutu- m, fotomyndum, handrit- um o. m. ø. Orsøkirnar eru fleiri. Í mongum førum verður talgilt fyri at varð- veita tilfar, ið er serliga viðbrekið og í vanda fyri at farast. Ein onnur orsøk – kanska tann týdningar- mesta – er at talgilda fyri at bøta um atgongd ina til nógv umbiðið tilfar. Ein útgáva í talgildum formi ger, at brúkarin kann lesa ella síggja tilfarið, óheftur av staðnum, har bókasavn- ið er, meðan bókasavnið hinvegin fær vart uppruna- tilfarið uppaftur betur móti sliti av ov nógvum brúki. Fleiri royndir eru gjørdar seinastu árini at talgilda savnstilfar, og nógv digital søvn eru longu nú at finna á Internetinum. Eitt nú kann ein og hvør leita sær inn á heimasíðuna hjá SEPIA (Safeguarding Eur- opean Photographic Ima- ges for Access)11SEPIA (Safeguarding European Photographic Images for Access) http://www.knaw.nl/ecpa/se pia/index.html, ið er ein verkætlan, sum hevur til endamáls at talgilda stór myndasøvn á evropisku bókasøvnunum. Haðani ber til at leita sær víðari út á tey ymsu bókasøvnini fyri at síggja arbeiðið, sum tey hvør í sínum lagi hava gjørt. Eisini finnast fleiri tal- gild bløð og tíðarrit á Int- ernetinum. Oftast er talan um eldri tilfar, sum hevur stórt søguligt virði, men einstøk nýggjari tíðarrit eru eisini at finna. Tvey dømi um talgildað gomul tíðarrit eru Internet Library of Early Journals22 Inter- net Library of Early Joun- als http://www.bodley.ox.ac.uk /ilej/, ið er eitt samstarv millum lærdu háskúlarnar í Birmingham, Leeds, Man- chester og Oxford og Spe- cial Editions of Canadian Newspapers33 Special Editions of Canadian Newspapers http://www.nlc- bnc.ca/newspapers/, ið er savn av talgildum serprent- um av eldri kanadiskum tíðarritum, sum kana diska tjóðbókasavnið hevur stað- ið fyri. Eisini skal eg her nevna evropisku verkætl- anina DIEPER (Digitised European Periodicals)44 DIEPER (Digitised Euro- pean Periodicals) http://www.sub.uni- goettingen.de/gdz/dieper, ið hevur sum endamál at finna eitt felags støði fyri talgilding av tíðarritum og skráseting av hesum tilfari. Føroyskar royndir Í flestu londum hava bóka- søvn og brúkarar higartil klárað seg við mikrofilm- aðum útgávum av tíðinda- bløðum ella ljósritaðum út- gávum av tíðarritum, sum síðani eru innbundin. Fel- ags fyri serstakliga tíðinda- bløðini er, at brúkarin noyðist at leita sær inn á bókasavnið fyri at fáa at gongd til bløðini, og í Før- oyum er tað bara eitt bóka- savn, ið hevur øll tey før- oysku bløðini og tíðarritini, og tað er Føroya landsbók- asavn. Sostatt noyðast eitt nú avbygdafólk úr Suðuroy ella Fugloy at leita sær til Havnar, skulu tey kaga í gomul føroysk tíðindabløð, og skal hetta gerast í upp- latingartíðini hjá Føroya landsbókasavni, t.v.s. ikki um kvøldarnar eftir kl. 20 Eitt risalop inn í framtíðina Arnbjørn Ó. Dalsgarð, bókavørður á Landsbóka- savninum, er føroyska um- boðið í norðurlendsku verkætlanini Norðurlendska verkætlanin hevur til endamáls at talgilda – ella digitalisera – gomul bløð og tíðarrit. Tað fer tá at bera til at lesa tey á internetinum, eins og vit í dag lesa Sosialin og Dimmalætting. Tá ætlanin er liðug – og um farið verður víðari við ætlanini í Føroyum – so fer kanska um nøkur ár at bera til at lesa hvørt einasta eitt føroyskt tíðarrit, sum út er komið, á internetinum… Myndir: Jens Kristian Vang Sosialurin Nr. 108- 9. juni 2001 9 og ikki í viku skiftinum. Seinastu árini hevur nýggja tøknin otað seg al- samt nærri og nærri, eisini her á okkara leiðum, og møguleikarnir fyri at tal- gilda savnstilfar eru mun- andi bøttir so hvørt tøknin er blivin meira framkomin og bíligari. Kortini hevur Føroya landsbókasavn valt at bíða við at seta nakað størri arbeiði í verk, tí enn krev- ur tað rættiliga fitt av pengum og starvsfólki at gera nakað muna dygt á hesum øki. Treyðugt so. Vit hava gjørt royndir í smáum, og eitt av hesum tiltøkum er talgilding av bíbliuhandritinum hjá Vic- tori Danielsen, sum varð latið Føroya landsbóka- savni í varðveitslu í fjør. Handritið er uml. 3.000 maskin skrivaðar síður í foliostødd. Ein onnur nógv størri føroysk verkætlan er talgildingin av Løgtingstíð- indum 1880-199955 Før- oya løgting http://www.logting.fo, sum løgtingsumsitingin hevur staðið fyri í samstarvi við landsbókavørðin. Sjálv talgildingin er gjørd í Nor- egi, meðan P/F VIT hevur gjørt talgildaðu útgávuna teldutøka á heimasíðuni hjá Føroya løgtingi. Talan er her um eina stóra verk- ætlan, sum fevnir um 65.000 síður. Íslendskar royndir Á sumri 1999 heitti ís- lendska tjóðbóksavnið á okkum um at vera við í einari verkætlan, VEST- NORD-verkætlanini, um talgilding av bløðum og tíðarritum. Talan skuldi vera um øll íslendsk, før- oysk og grønlendsk bløð og tíðarrit frá tíðarskeið- num 1783 til 1910/1920, svar andi til samanlagt uml. 190.000 síður, ið skuldu talgildast. Sostatt var fyrst og fremst talan um søguligt tilfar. Á heysti 2000 var undirritaði sum umboð fyri Føroya lands- bókasavn so í Íslandi, og varð har gjøllað kunnaður um upprunan til verkætlan- ina, tøkniligu síðurnar viðv. talgilding og skráset- ing, og um tilknýtið hjá VESTNORD til aðrar líkn- andi verkætlanir. Undan hesari verkætlan- ini hava íslendingar verið ígjøgnum tvær aðrar stórar verkætlanir, ið báðar hava havt við talgilding av søg- uligum tilfari at gera. Fyrra verkætlanin nevndist Icelan dic Maps on the Internet66 Icelandic Maps on the Internet http://kort.bok.hi.is/, og var hon ein beinleiðis avleið- ing av stuðli, sum nýggja Tjóðbókasavnið í Reykja- vík fekk frá NORDINFO, tá tað læt upp í 1994. Sum heitið sigur, so var enda- málið við verkætlanini at talgilda 220 gomul íslands- kort, frá tíðarskeiðnum 1540 til 1900, og geva fólki atgongd til hesi kort gjøgnum Internetið. Av- mynding, skráseting og bólk ing varð gjørd á Tjóðbókasavninum í Reykjavík, meðan sjálv tal- gildingin av myndunum varð gjørd á NDLC (the Nordic Digital Library Center), ið er deild hjá norska tjóðbókasavninum. Hetta er sama deild, sum talgildaði Løgtingstíðindi fyri føroyingar. Byrjað varð í mars 1996, og longu í 1997 var komið á mál. Onnur verkætlan íslend- inga var munandi størri, og í tí sambandi gjørdi ís- lendska Tjóðbóka savnið av at keypa sítt egna digi- tala myndatól, so at øll tal- gildingin kundi fara fram har á staðnum. Verkætlanin fekk heitið Saganet77 Saganet http://modsognir.bok.hi.is/. Endamálið var at talgilda nærum 525.000 síður av søgu-handritum, umframt annað tilfar viðvíkjandi gomlu íslendingasøgunum. Her er talan um íslendskar bókmentir frá 12. til 14. øld, her ímillum íslending- asøgurnar, germanska og norðurlendska trúarlæru, søga norsku konganna (m.a. eisini søgan um Sverra kong) og annað søguligt úr evropisku mið- øldini. Alt hetta rúgvus- mikla tilfar er at finna á Tjóðbókasavninum í Reykjavík, á Árna Magn- usson stovninum eisini í Reykjavík, og á Fiske Icelandic Collection á Cornell University í USA, har ein partur av talgild- ingini eisini er farin fram. Saganet verkætlan in byrjaði í juli 1997 og verður væntandi liðug á sumri 2001. Størsta verkætlanin higartil Í stuttum kunnu vit siga, at VESTNORD verkætlanin kemur sum eitt framhald av Saganet verkætlanini, við tað at tær royndir, sum íslendingar hava ognað sær, nú koma okkum til góða. VESTNORD er tann higartil nógv størsta verk- ætlanin, og er hon hartil tann tøkniliga mest krevj- andi. Eftir ætlan verður arbeitt í fýra stigum: Skrásetingeftir upprunat- ilfarinum til dátugrunn Myndatøkaav uppruna- tilfarinum til eitt digitalt myndasavn Útskrivingtil leitiskrá OCR-lesingog menning av leititøkni 1) Áðrenn bløðini verða avmyndað, skal hvørt ein- tak skrásetast. Hetta ar- beiði fer fram á bókasøvn- unum í ávikavist Grøn- landi, Íslandi og Føroyum. Forritið til skrásetingar- partin er um at vera liðugt, og eftir ætlan verður farið undir at skráseta seinni í ár. 2) So skjótt hetta er gjørt byrjar sjálv mynda- tøkan, og verður hetta ar- beiðið gjørt av fakfólki á Tjóðbókasavninum í Íslandi. Eftir ætlan skulu 1. og 2. stig verða liðug á sumri 2002, soleiðis at tað fer at bera til hjá almenn- inginum at fáa atgongd til bløðini á Internetinum á heysti 2002 ella um ár- skiftið 2002/03. Síðani verður arbeitt víðari við 3. og 4. stigi, og fer hesin parturin av ar- beiðnum helst at ganga fyri seg í hvørjum landi sær, orsakað av málsligu frábrigdunum millum føroyskt, íslendskt og grønlendskt. VESTNORD og TIDEN Samstundis sum arbeitt verður við VESTNORD, samstarva hini norðurlond- ini í líknandi verk ætlan nevnd TIDEN. Ætlanin er, at hesar báðar verkætlanir einaferð skulu kunna samskipast við einari fel- ags leitisíðu á Interneti- num, og tí verður sum frá líður eitt ávíst samstarv millum hesar verkætlanir- nar. Hóast endamálini við hesum báðum verkætlanu- num eru at kalla tey somu, so er rættiliga stórur mun- ur á hvussu arbeitt verður. Í TIDEN verkætlanini hava tey frá byrjan valt at avmynda øll bløðini frá mikrofilmi, heldur enn at avmynda upprunatilfarið. Hetta ger m.a., at mynda- góðskan ikki kann gerast betri enn svørt/hvítu myndirnar á mikrofilmu- num. Í VESTNORD hevur man valt at talgilda bein- leiðis frá upprunatilfari- num, heldur enn umvegis mikrofilm. Hetta ger at myndagóðskan verður op timal, og at litirnir frá eitt nú myndum í tíðarritum koma við. Hartil var tað tíðliga greitt, at skuldi VESTNORD eisini tal- gilda frá mikrofilmum, so fór at verða neyðugt at filma megin partin av bløðunum umaftur, tí flestu mikrofilmarnir, serliga hjá íslendska Tjóðbóka- savninum, vóru í ov vána- ligum standi. Hetta hevði økt munandi um útreiðsl- urnar fyri verkætlanina, uttan at ein kann vísa á nakrar stórvegis fyrimunir. Umframt tøkniligu grundgevingarnar fyri ikki at gera sum TIDEN, so er sjálv tíðarásetingin fyri TIDEN (frá 1640 til 1860) ikki nøktandi fyri londini í útnorði; t.d. er bara eitt føroyskt blað, ið lýkur krøvini fyri hetta tíðar- skeið, nevniliga Færinge- tidende, ið kom út nakrar mánaðir í 1852. Næsta blað føroyinga, Dimma- lætting, kom ikki fyrr enn 1877. Frá 1852 til 1910 ríkaðist føroyski blað- heimurin við 16 bløðum og einum samlaðum síðutali upp á uml. 20.000. Annars fæst meir at vita um verk- ætlanirnar báðar í verkætl- anarskránni hjá NORDINFO, ið liggur á teirra heimasíðu88 NORD- INFO-verkætlanarskrá http://otatrip.hut.fi/nordinf o/proj/. Framtíðin Við VESTNORD verkætl- anini og talgildingini av Løgtingstíðindum hava Føroyar tikið tvey stór stig framá. Næsta stigið verður at talgilda tað, ið eftir verður av føroyskum bløð- um og tíðarritum, og tað er heldur ikki smávegis. Leysliga mett kunnu vit siga, at um vit taka Løg tingstíðindi frá, so verður kanska talan um einar 150- 200.000 síður, ið skulu tal- gildast, skrásetast og OCR- lesast, og tað verður ikki gjørt eftir einum degi. Vit hava tó fingið tilsøgn úr Íslandi um at onki er í vegin fyri, at eisini nýggj- ari tíðarrit kunnu verða løgd undir teirra myndatól, og við tí tilfeingi og teirri vitan, sum tey hava á øki- num, er tað ikki ómøgu- ligt, at vit øll innan 2-3 fá ár hava atgongd til saml- aðu útgávuna av m.ø. Varðanum og Fróðskapar- ritum á Internetinum. Og hvør veit, kanska eisini Dimmalætting, So siali- num o.ø. Við loyvi frá út- gevarunum ber næstan alt til. Heimildir: DigitisingJournals : Conference on future strategies for European libraries. 13.-14. March 2000 Copenhagen. Proceedings. – Copenhagen : Danish National Library Authority, 2000. ISBN 87- 87012-65-0 In the picture : Preservation and digitisation of European photographic collections / Edwin Klijn, Yola de Lusenet. – Amsterdam : European Commission on Preservation and Acess, 2000. ISBN 90-6984-294-7 The Icelandic Experiment: Digitizing Newspapers and Magazines from the 18th and 19th Centuries / Örn Hrafnkelsson. Gutenberg 2000 Conference 3-8 July 2000, Mainz, Germany. Lecture on the subject: Digitization Projects. Seinastu árini hevur nýggja tøknin otað seg alsamt nærri og nærri, eisini her á okkara leiðum, og møguleikarnir fyri at talgilda savnstilfar eru munandi bøttir so hvørt tøknin er blivin meira framkomin og bíligari, sigur Arnbjørn Ó. Dalsgarð, bókavørður á Landsbókasavninum