mikudagur 5. mars 2008síða 13

Nr. 46 - 5. mars 2008 13 Hava børnini átrúnaðarligt frælsi? Miðflokkurin spyr til rættindini hjá fostrum. Tað er svar til Høgna Hoydal, sum hevur sagt, at spurningurin um samkynd er ein spurningur um rættartrygd, meðan spurningurin um fosturtøka er ein etiskur spurningur. Men um fostrini skulla hava rættindi, skulla børnini væl eisini hava tað. Og hvussu er tað við átrúnaðarlig rættindi og frælsi hjá børnum? Í nógvum familjum í Føroyum verður lagt ógvuligan stóran dent á, at børnini hava somu trúgv sum foreldrini. Men er tað rímiligt í einum frælsum og demokratiskum samfelagi? Tí tað kann ikki vera rætt, at vit eru kristin ella muslimar, tí familjan kanska hevur indoktrinerað og hjernavaskað okkum ella hava valt átrúnaðin fyri okkum. Nei, vaksin fólk eiga sjálvi at velja sína trúgv, sum er best fyri tey - og familian og trúarsamfeløg eiga at viðurkenna tey, um tað so blívur ein onnur trúgv. Tað er óhugnaligt, tá nøkur børn blíva so sálarliga oyðiløgd av fanatiskum átrúnaði, at tey ikki tora at kanna aðrar trúðargreinir, tí tey eru bangin fyri avleiðingarnar. Samfelagið eigur tí at ansa nógv betur eftir børnunum, so tey sjálvi kunna verða før fyri at velja sín átrúnað - eisini tá tey verða vaksin. Eg gleðist um, at fólkaskúl- in er settur á dagsskránna, og at tað verður roynt at seta inn, har tørvur er á. Skúlin hevur leingi havt tørv á einum lívligum kjaki við munadyggum og gev- andi kritikki. Tó eru klár tekin um, at okkurt er farið av sporinum, og fleiri lærarar fara aðrastaðni enn í skúlan at arbeiða. Her havi eg hug at varpa ljós á ein av trupulleikunum í fólkaskúlanum í dag. Skúlin fingið nýggjan ham Eg havi longu arbeitt sum lærari í seks ár, á tveimum ymiskum skúlum. Bara hesi 6 árini er skúlin heilt nógv broyttur. So um vit tosa um skúlan, eg sjálv var næmingur í, er hetta ein heilt onnur verð. Sjálv- andi er tað náttúrligt við broytingum, og nógar eru eisini til tað betra. Vit fóru miðskeiðis í 90unum at kalla fólkaskúlan fyri “Skúlin fyri øll”. Sjálvandi skal skúlin vera fyri øll, men í dag síggja vit, at skúlin skal vera fyri øll og rúma øllum – ja, skúlin við øllum. Fyrr var skúlin bara skúli, og lærarar bara lærarar, men í dag er skúlin meir ella minni ein vavstur av óteljandi uppgávum, sum lærarar skulu taka sær av og brúka tíðina til. Skyldur skúlans Fólkaskúlin eigur og skal røkja skyldur, sum menna og strimbra næmingarnar. Skúli og kommuna skulu í felag skapa góðar karmar til næmingarnar at læra, og her er trivnaður ein týðandi partur. Vit skulu minnast til, at fakligu krøvini til næmingarnar eru ikki smá, tí mugu umstøðurnar vera góðar. Eg skal ikki avgera, hvat er neyðugt ella minni neyðugt fyri skúlan at røkja. Tó kann eg her nevna bara nakrar uppgáv- ur, sum í dag eru ein náttúr- ligur partur av skúladeg- num, men sum veruliga taka dýrabara tíð burtur frá ætlaðu undirvísingini: eta við næmingum, tannlækni, heilsusjúkrasystir, prestur, Bláikrossur, Ferðslutrygd, Fyrstahjálp, Trygdarskeið, upplýsing um framhalds- skúlar, vitjan á SEV, Datu- eftirlitið, Roykipolitikkur og afturat hesum, eru næmingarnir náttúrliga burtur frá undirvísing onkuntíð í privatum ørind- um og onkur fer at ferðast í skúlatíð – tí tað er bíligari. Hóast alt hetta er partur av dagsins skúla, er saml- aða tímatalið ikki merkis- vert økt, ella tímarnir longri, men skúlin hevur seinastu árini fingið ótallig- ar uppgávur, sum ikki bein- leiðis eru fakligar. Pensum er tað sama og krøvini í veruleikanum herd. Hvar seta vit markið? Vit mugu bara síggja sannleikan í eygunu og erkenna, at vit náa ikki alt. Okkurt má liggja uttanfyri skúlan ella skúlatíð. Lærarar eru undirvísarar Í hesum kravmiklu PISA- døgum, har hart verður sett inn á skúlan, og tosað verð- ur um at seta størri krøv til lærarar og næmingar, havi eg hug at siga: “Lat okkum lærarar sleppa at undir- vísa”. Tað er ein almennur vaksandi trupulleiki, at lærarar heldur velja onnur størv enn lærarastarvið. Hetta er ein álvarsamur trupulleiki, sum als ikki undrar meg. Lærarar eru fyrst og framst undirvísarar og um fakkunnleikin minkar við fleiri “óviðkom- andi” uppgávum, hvar kennir lærarin so sítt pláss? Eg haldi, at her er farið av sporinum. Vit skulu vera millum fremstu lond í 2015 við besta skúla, men um vit hugsa um skúlaskap og fakkunnleika, skilji eg ikki heilt, hvussu vit skulu røkka málinum. Skulu vit gerast best, mugu vit vera meir málrættað og vita, hvat vit vilja – og sjálvandi krevja eitt sindur av hvørj- um øðrum. Virðing og álit í góðum samstarvi millum heim og skúla er avgerandi fyri skynsamum og neyð- ugum disciplini. Føroyar eru lítið og yvirkomiligt land, men hvar eru okkara eyðkenni sammett við stór lond? Tað einasta sum kann geva okkum ein góð- an og dynamiskan fólka- skúla er vælútbúnir lærar- ar, góðir karmar og næmi- ngar/foreldur, sum eru við. Latið foreldur vera for- eldur at børnunum og lærararnar vera undirvísar- ar – og fáa rúm at undir- vísa. Gráir ella knáir næmingar? Skúlin hevur grundleggj- andi týdning fyri land okkara, tað er fortreyt fyri lærdómin hjá børnum og ungdómi. Hetta eru børn og ung, sum eftir skúlatíð hava møguleika at røkja alskyns persónlig áhuga- mál – sum ofta verða sett fram um skúlan, tó skúlin er einasta stað, børnini við lóg eru bundin at. Um ov nógv verður lagt inn í skúlan er vandin sjálvsagt, at vit bara ala “gráar” næm- ingar, sum eru toliligir í øllum, og ikki úrmælingar á nøkrum øki. Heldur knáir enn gráir næmingar, um eg sum lærari sjálv skal velja. Tað kundi verið so nógv annað at trivið í, men eg lati tað liggja til seinni. Eg havi varhugan av, at rættuliga nógvir vágbingar ynskja ein festival á Jóan- søku, og kundi tí hugsað mær at hoyrt teirra meting av niðurstøðuni hjá Vágs Býráð. Eg ivist stórliga í, um fólk í tónleikaliga umhvørvinum í Vági eru samd í niðurstøðuni. Eg havi verið við til at fyriskipa Jóansøkufesti- valin 3 ár á rað. Hvørt ár hevur kostað mær eina mánaðarløn í mistari arbeiðsinntøku. Tað sama er galdandi fyri fleiri aðrar fyriskiparar, og eg veit, at summir beinleiðis hava verið noyddir at tikið frí frá arbeiði í vikuvís, fyri at fáa festivalin at eydnast. Tað er eitt tógvi stríð at fyriskipa ein festival, og um tú so harnæst skal gjalda gildið sjálvur, so skal stórur eldhugi og idealisma til. Fyri at seta tingini í per- spektiv, kann eg upplýsa, at stuðulin, sum Vágs kommuna lat í 2007 og tann sum Tvøroyrar komm- una lat í 2006, svarar til tann pening, sum eg per- sónliga misti í manglandi arbeiðsinntøku. Og saml- aði kommunali stuðulin svarar til tað, sum allir fyriskipararnir mistu í arbeiðsinntøku tilsaman. Um kommunali stuðulin veruliga skal gera mun, so er neyðugt, at hann verður meir enn tvífaldaður í mun til tað, sum er latið higartil. Hesin peningur hevði, eftir mínari meting, komið fleir- faldaður aftur. Í staðin fyri tað afturhald- andi og neiligu niðurstøðu, sum Vágs býráð stendur við, skuldu tey heldur verið takksom fyri, at - afturat ítróttarfeløgunum, sum gera eitt stórt arbeiði - eisini finnast nakrar eld- sálir, idealistar, sum gera eitt megnar arbeiði, fyri at geva Suðuroynni eitt gott umdømi, og skapa ein pall fyri bæði nýggj og kend tónleikanøvn í Føroyum, og geva teimum ungu, ókendu tónleikaspírunum í Suðuroynni møguleikan at vísa, hvat tey duga. (The Dreams spældu á festivali- num 2005, og vóru teir tá nærum ókendir. Í dag kunnu vit øll gleðast um, hvussu langt teir eru komnir. Og hvør kennur ikki okkara egna Brand Enni? o.s.fr.) Eg eri sannførdur um er, at jalig átøk og søgur eru altavgerandi fyri Suður- oynna í framtíðini. Jóansøkufestivalurin hevur møguleika at menn- ast til eitt jaligt brand, sum kann geva Suðuroynni “good will” úti í verð, og hesum kunnu vit ikki fáa ov nógv av. Tann, sum ikki dugur at síggja møguleik- arnir, sum liggja í hesum spennandi og mennandi tiltakið, sum eisini kann hjálpa til at selja Suður- oynna sum eina ferða- vinnu-, skeið- og heilsu- oyggj, er rættuliga visiónsleysur, eftir mínari áskoðan. Tí eri eg sera ósamdur við teimum sum siga, at festivalurin spenn- ur bein fyri Jóansøkuni, tað hava teir 3 festivalarnir mótprógva, hóast vit í 2006 fingu ein undir vangan, reint fíggjarliga. Um ein framhaldandi ynskir at fastlæsa Jóan- søkuna, “soleiðis, sum hon altíð hevur verið”; eina Jóansøku, sum hevur alt minni góðsku at bjóða teimum gestum, sum ynskja og vænta okkurt nýtt og spennandi, so er hetta onki annað enn dømi um ein konservativan og stirvnan hugburð, sum ikki hjálpir Suðuroynni inn í framtíðina. Tá nú Asfalt og G-festivalurin heldur ikki verða til nakað í ár, so kenst tað enn meiri hug- stoytt, at Jóansøkufesti- valurin ikki sær dagsins ljós í ár, tí hann kundi so avgjørt verið við til at nøkta tann festivaltørv, sum er skaptur her á landi. At so mynduleikarnir hava valt at áleggja festi- valunum MVG, kann sigast at vera “steinum omaná byrðu”, ein vanlukku fyri festivalarnar, og sum var ein av orsøkunum til at G- festivalurin snávaði so álvarsliga. Syrgiligt, at besta festivalinum í Føroy- um ikki er lív laga, orsakað av manglandi politiskum framskygni ( og møguliga eisini av ov vánaligari fíggjarligari stýring). Tað er óseriøst tá Vágs býráð sigur, at: “tey fegin vilja stuðla einum Jóan- søkufestivali, hann má bara ikki vera á Jóansøku” – tí tað er sjálvt hugskotið aftan fyri tiltakið. Nevn- liga, at spræna nýtt og veitslukent lív í gomlu, siðbundnu Jóansøkuna, og gera hana meiri fjølbroytta og spennandi fyri alt fleiri fólk, so henda fólkaveitsla eisini gerst eitt árligt hæddarpunkt, har møgu- leiki m.a. er fyri at uppliva stór og altjóða kend tón- leikaranøvn. Korsør Helgi Breiner Lærari í Skúlanum við Ósánna Tóra við Keldu Tvøroyri KrisTian HolBæK Verða vit gráir ella knáir? Jóansøkufestivalurin 2008, sum bleiv av ongum Fleirfald løn til lands­ stýrismenn skal burtur Sjálvstýrisflokkurin hevur tikið aftur uppskotið um broyting í løgtingslóg um samsýning og eftirløn landsstýrismanna. Heldur enn eina partvísa loysn nú, ynskir flokkurin eina heildarloysn eftir tilmæli frá óheftari nevnd Heldur enn eina partvísa loysn nú, meit Sjálvstýris- flokkurin vera skilabetur, at landsstýrið setir eina óhefta nevnd at fyrireika broytingar í lønarviður- skiftum løgtings- og landsstýrismanna. Broytingarnar fara vónandi at føra til, at møguleikin at fáa fleirfalda løn fellur burtur. Tí hava teir báðir tingmenninir hjá Sjálvstýris- flokkinum gjørt av at taka aftur løgtingsmál nr. 132/2007: Uppskot til løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um samsýning og eftirløn lands- stýrismanna. Sjálvsstýrisflokkurin fer ístaðin, saman við øðrum flokkum, at leggja fram uppskot til samtyktar, ið heitir á landsstýrið at seta óhefta nevnd at viðgera øll viðurskifti í sambandi um samsýning og eftirløn landsstýrismanna. Sjálvstýrisflokkurin Kári P. Høj­gaard og Kári á rógvi