mikudagur 16. apríl 2008síða 13

Nr. 73 - 16. apríl 2008 13 Fyrsti partur Fyrst av øllum vil eg eisini ynskja tykkum báðum Annfinni í Skála og Jon­ hardi Mikkelsen hjartaliga til lukku við tykkara megn­ aravriki, sum varð lagt fram fyri almenningin t. 22.02.08 úti á Læraraskúla­ num. Føroysk­enska orða­ bókin (1.útg.) og Ensk­ føroyska orðabókin (2. útg.) kundu síggjast í nýggjum og stásiligum hami, har Donsk­føroysk orðabók var løgd við sum eyka gáva. Datt nú um dagarnar niður á grein í gomlum Viðskera 22. feb. 1997 blaðsíðu 4 og 5 eftir Póli á Kletti í viðtalu við Bjarna Djurholm (= BD), nú fyrrverandi vinnumálaráð­ harra og tá varaskúlastjóra í Eysturskúlanum. Evnið, ið varð til umrøðu, var orðabókaútgáva. Greinin eitur ”Gongd má sum skjótast fáast á før­ oyska orðabókaútgávu” og byrjar við teirri syrgiligu staðfesting við hesum orðum: ”Eingin veit, hvat fer at henda orðabókum í Føroyum. Eingin setir kós, eingin stýrir. Heildar­ myndin er veik og tilvildarlig, og henda tilvildin hevur við sær, at fólk, sum vilja málinum væl, í sjálvdrátti royna at arbeiða, sum tey halda vera best – ongantíð sum partur av eini heild. Næmingar, lærarar, skrivstovu­, fjølmiðla­ eins og vinnufólk eiga at sleppa úr fremmandum málum inn í sítt egna so væl, sum til ber. Men tey sleppa mang­ an ikki – ikki tí, at málið ikki er tøkt, ella tí at tey ikki leggja lag í at brúka tað, men tí at tørvur er á grundleggjandi amboðum til arbeiðið” so mong vóru orðini tá – fyri góðum 10 árum síðan.. Tað kundi tí verið áhuga­ vert at spurt 1) BD, um hann heldur, at hesi 10 seinastu árini hava verið nøktandi á økinum innan orðabókaútgávu?, nú hann kann kanna eftir, hvussu nógv, ið veruliga er broytt og komið á skaftið á hes­ um álvarsama øki, hvat tí føroyska málinum viðvíkur. 2) Hvussu er so støðan góð 10 ár seinni? Og svarið er: Í tíðarrøð eru hesar orða­ bøkur síðan 1997 komnar á marknaðin í bóka­ og teldu­ útgávum: 1998 komu Móð­ urmálsorðabókin (Føroya Fróðskaparfelag 1991­ 1998) og Donsk­føroysk orðabók (Stiðin, har Sprot­ in seinni hevur tikið yvir), 2000 Føroysk samheita­ orðabók, 2004 Føroysk­ italsk orðabók, 2005 Íslendsk­føroysk orðabók og loksins megnaravrikið 2008 Føroysk­enska (1. útg.) og Ensk­føroyska (2. útg.) eisini teldutøkar. Um ikki privatu forløgini Stiðin og Sprotin høvdu givið sínar bøkur út: Før­ oysk­ensk (1.útg.) og Ensk­føroysk (2. útg.) og Donsk­føroysk út, so má sigast, at úrskurðurin hevur verið sera soltin fyri allar tær milljónirnar (henda upphædd verður viðgjørd í seinni grein), sum Løgting­ ið hevur játtað fyri skatt­ gjaldarans pening. Tí tað, sum BD í høvuðsheitum spyr eftir, eru føroyskar orðabøkur serliga til skúla­ , fjølmiðla­ og vinnubrúks. Tær, sum hava sæð dagsins ljós – ikki tær tríggjar hjá Stiðanum og Sprotanum og Móðurmálsorðabókin ­ eru ikki tær mest átrokandi til næmingar og lærarar, fjølmiðlarnar og vinnuna, og tí eru tær meira at meta sum ískoyti til tann grundleggjandi orðabóka­ tørvin innan skúlagátt bæði í fólkaskúla, miðnámsút­ búgvingum og hægri læru­ stovnum eins og í vinnulívi­ num. Løgtingið hevur játtað stuðul, sum tað kann kjakast um, um hann er nøktandi ella ikki, men at søpla stuðulin burtur vegna tvørrandi kunnleika á orða­ bókaøkinum bæði innan Mentamálaráðið og Orða­ bókagrunnin, man vera ovboðið! Her koma vit aftur til byrjanarorðini í greinini: ”Eingin veit, hvat fer at henda orðabókum í Føroy­ um. Eingin setir kós, eing­ in stýrir.“ Hetta merkir, at tríggjar ferðir verður eing­ in skrivað, og niðurstøðan er er so hareftir: ”tí er Heildarmyndin veik og tilvildarlig“. BD ger ein lista yvir tær mest átrokandi orðabøk­ urnar: Hann nevnir eina dagførda ensk­føroyska orðabók. Hetta ynskið er uppfylt, við tað at hon er dagførd, og at hon er kom­ in í nýggjum búna, týsk­ føroyska orðabók, sum hevur ligið klár síðan 1998, men nakað væl minni tá, og sum deildar­ stjórar, bæði fyrrverandi og nýggjur núverandi, og aðalstjóri hava lagt fótong­ ar fyri, so at hon ikki skal koma út (meira um hetta kapitlið seinni), fransk­ føroyska orðabók, sponsk­ føroysk orðabók og russ­ isk­føroysk, sum eru fremmandamál í m.a skúlaumhvørvinum. BD skjýtur í greinini upp, at gera samstarv við Gyldendal, sum Stiðin longu tá hevði prógvað, at tað væl læt seg gera. Henda leist kundu so hinar orðabøkurnar eisini verið skornar eftir, sum tann týsk­føroyska í veruleika­ num eisini er týdd eftir. Tí Zakarias Wang samráddi seg til keyp av hesum báðum orðabókunum, bert spell, at hann ikki legði seg á allar tá! BD vísir á fleiri fyrimunir við hesi skipan: Leitorðini eru vald, (men tað er neyðugt, at snara hesar leistar nakað til før­ oysk viðurskifti), tey verða javnan dagførd, framburður og ljóðskrivt eru skrivað, donsku týðingarnar eru gjørdar. „Eftir er bert at strika danskt og seta før­ oyskt ístaðin.” Men so ein­ kult man tað kortini ikki vera, sum BD ger tað til. Síðan manglar bert mak­ in til orðabøkurnar, sum eru umrøddar omanfyri. Her metir BD, at ein móð­ urmálsorðabók í fyrra lagi og í seinna lagi ein før­ oysk­donsk orðabók at vera ”avgerandi fortreyt” fyri, at ein føroysk­ensk, føroysk­ týsk, føroysk­ fransk, føroysk­sponsk og føroysk­russisk kunnu gerast til lítar. Móðurmálsorðabókin kom sum kunnugt í 1998, men tann føroysk­danska orða­ bókin hevur eingin sæð nakað til enn, sjálvt um hon hevur verið ávegis í eini 8 ella 9 ár ella fleiri, sum er alt ov leingi fyri eina orðabók av slíkum slag og vavi. Men tvørleik­ in er kanska tann, at orða­ bókarithøvundin ella orða­ bókarithøvundarnir ikki hava megnað uppgávuna at flyta orðabókina úr føroysk­ um í danskt?! BD vísir sjálvur á henda tvørleika: ”At flyta føroyskt inn í fremmandamál krevur kunnleika, sum valla er at finna í Føroyum og tí má útvegast í tí landi, har fremmandamálið verður talað. Men her hava Ann­ finnur í Skála og Jonhard Mikkelsen gjørt hesum sjónarmiði til skammar, tí teir hava prógvað, at vit føroyingar duga eisini, bara umstøðurnar eru til staðar, og her verður ser­ liga hugsað um fíggjar­ karmarnar, sum eru alt ov trongir. Tann føroyskt­ danska orðabókin kundi verið loyst øðrvísi hjá Orða­ bókagrunninum, tí í t.d. Hoydølum hava vit vælút­ búgvið fólk bæði við prógvi í føroyskum og donskum. So grundsjónar­ miðið hjá BD at týða úr fremmandamálinum, t.v.s. úr føroyskum í t.d. danskt, týskt, franskt ella spanskt er óivað rætt, men í neyðstøðu verður so mangt nýtt sum í tí føroyskt­ ensku. Men tann føroysk­ danska hjá Orðabókagrunn­ inum tykist vera eitt ótroð­ ið neyðaregg. Men tann føroyskt­týska hevur eingin sæð nakað til, nú hon hevur ávegis í 7 ella 8 ár. Her skal bert stutt nertast við ta ómegd, sum Menta­ málaráðið hevur staðið fyri í arbeiðnum við mínari týsk­føroysku orðabók og tí føroysk­týsku. Orða­ bókarithøvundarnir báðir hava ongantíð hitst at umrøða viðurskifti millum málini bæði. Her hevði verið eitt hóskandi høvi hjá Mentamálaráðnum at víst, hvussu tvær orðabøkur kundu verið samskipaðar, men so eigasørt. Aðalstjóri og deildarstjórar bæði fyrrverandi og núverandi hava einki gjørt í hesum so sjálvsagda máli, men teir hava blakað málið frá sær og lagt føroysk­týsku orða­ bókina undir Orðabóka­ grunnin við Kára á Rógvi sum formanni í 5 ár. So orðini hjá H.A.Djurhuus fyri góðum 100 árum síðan: 1) Saman at halda varð ei okkum givið, Tí er so lítið burturúr her blivið, Tí enn vit tala, men ov lítið gera. Samanhald má vera. 2) Stóðu vit saman, Føroya synir sterku, Kundu vit útint mangt eitt roysnisverkið, Kundu vit frama ført til Føroya landið. Standið tí saman. Hesi orðini vóru sonn, so sonn tá fyri góðum 100 árum síðan, og tey eru enn líka so sonn dagin í dag. Framhald Orðabókapolitikkur hesi 10 seinastu árini Kári DaviDsen Fólkatingið viðger í dag fíggjarlógina fyri 2008. Í røðu í dag førir undirrit­ aði fólkatingsmaður m.a. hetta fram: Ríkisveiting­ in hevur størri týdning, enn landsstýrið vil sanna, og týdningurin av veiting­ ini økist, nú serfrøðingar síggja myrk skýggj á luftini. Hetta er enn ein orsøk til at fegnast um Ríkisfelagsskapin. Evnið á lestrarstevnuni hjá Norðuratlantsbólkinum á Christiansborg herfyri var púra malplaserað Í sambandi við viðgerðina av donsku fíggjarlógini á Christiansborg í dag fer undirritaði fólkatingsmað­ ur m.a. at leggja dent á hesi viðurskifti: Ríkisveiting stóran týdning Ríkisveitingin til Føroya, ið bert telur 0,1 prosent á donsku fíggjarlógini, telur heili 15 prosent á før­ oysku fíggjarlógini. Sostatt hevur veitingin framvegis sera stóran týdning fyri føroyska landshúsarhaldið og búskapin sum heild. Búskaparráðið o.o. síggja í hesum døgum myrk skýggj á luftini, og tí fær ríkisveitingin støðugt størri týdning. Tí tykist tað løgið, at samgongan í Føroyum, sum framhald­ andi arbeiðir við at skerja ríkisveitingina, heldur fast um, at veitingin hevur lítlan týdning. Ongin ivi er um, at al­ menna tænastustigið versn­ ar, og livifóturin í Føroyum lækkar, um ríkisveitingin verður tikin burtur. Malplaserað stevnað Sæð í hesum ljósi var lestrarstevnan hjá Norður­ atlantsbólkinum á Christ­ iansborg herfyri fullkomi­ liga malplaserað. Heldur enn at hava fokus á, hvussu tann týðandi ríkisveitingin skal skerjast, áttu umboð fyri bólkin at havt fokus á, hvussu vit skapa fleiri inntøkur. Vøkstur og menning eru treytir fyri, at væl útbúgvin fólk koma heim aftur til Føroya, og tí kundi ein lestrarstevna hóskandi viðgjørt m.a. henda spurning. Útvikla heldur enn avvikla Heldur enn at avvikla Ríkisfelagsskapin arbeiðir Sambandsflokkurin við at útvikla hann. Flokkurin vil økja sam­ starvið við Danmark á øllum økjum, har har felags úrslit kunnu fáast burturúr – innan útbúgv­ ing, gransking, heilsu, vinnu og umhvørvi. Játtanin á donsku fíggjar­ lógini til at granska í klima og havstreymum kring Føroyar er eitt gott dømi um, at danska stjórnin ítøkiliga og nýhugsandi stuðlar upp undir felags áhugamál í Ríkisfelagsskapinum. Ríkisfelagsskapurin, ið byggir á søgulig, mentunar­ lig og ættarbond, eigur ikki at verða gjørdur upp í pengum, men tað skal ikki forða nøkrum í at síggja, at ríkisveitingin hevur stóran týdning fyri Føroyar. Útvikla heldur enn avvikla løgtings- og fólkatingsmaður eDmunD Joensen Endiliga er tað kanska møgiligt at fáa ”gongu­ gøtuna" til gongugøtu. Hurrá fyri tí! Duga tey handlandi ikki at síggja, hvussu kundarnir koma at "streyma" til miðbýin, um tað veruliga varð ein gongugøta, tí í løtuni er ikki gangandi fyri bilum. Hugsa nú, várið er komið, vónandi kemur meira lýðka, so kundi tað verið nógv meira lív í gongugøtuni, har kundi smá borð og básar ella annað staðið, har sum bilar nú standa og koyra. Tað er bert annar hug­ burður, ið skal til, so fólk kundu tikið bussin, ella tey sum búgva nærhendis spáka sær ein túr. Tey, ið koma av bygd, eru sjálvandi noydd at koyra onkusvegna, har kundi verið gjørt parkeringspláss uttan fyri Havnina,og bussar kundi so koyrt. Eisini kundi verið hugsað um at gjørt eina Tunnil (nú tað er so populært) kanska undir Skálatrøð, men tað mugu teir sakkønu vita betri, ella onkra aðra staðni. Havnin kann ikki taka ímóti fleiri bilum, serliga um fleiri tunnlar koma, sum talan er um. Kann ikki ætla, hvussu stuttligt tað verður at vera turistur. Gerið gongugøtuna frá Kongabrúnni og til Sjónleikarahúsið. Eisini framvið F. K. í miðbýnum. Steingið gongugøtuna fyri bilum sólrun Jacobsen