fríggjadagur 25. apríl 2008síða 15

Nr. 79 - 25. apríl 2008 15 Triði partur Tann fyrsti, sum setti meg í samband við henda grunn, var Hjalmar Petersen, sum var nevndarlimur í Orða­ grunninum um tað mundið. Hann vísti á, at Orðabóka­ grunnurin var áhugaður í at geva tað týsk­føroyska orðabókahandrit út. Fyrsti fundur millum meg og Orðabókagrunnin var fyrst í januar 2007, har báðir partar greiddu frá ymiskum viðurskiftum, sum lýstu støðuna hjá hvør øðrum. Tað gjørdist skjótt greitt, at Kári á Rógvu var nýggjur á fremmandamáls­ økinum. Hann greiddi m.a. frá, at grunnurin skuldi vera so illa fyri fíggjarliga, at tað var ikki gjørligt, at grunnurin kundi geva alt handritið út (uml. 120.000 leitorð), so ein skúlaútgáva (60.000 leitorð) var umrødd og góðtikin av mær, men sáttmálin, sum var ætlaður, at eg skuldi ganga undir, var eitt gamalt útkast av einum ph.d­ sáttmála frá 2005, sum skuldi verða grundarlagið undir sáttmálanum fyri orðabókaverkætlanini. Hetta kundi eg undir ongum umstøðum góðtaka. So varð farið undir at snikka nýggj uppskot til sáttmála, har Jógvan Elias Winther Poulsen var sakførari fyri Orðabóka­ grunnin. Eg skilti ongan­ tíð, hví henda sakførara­ stova var við, tí Kári á Rógvi er jú sjálvur løg­ frøðingur, og hann hevur sum tílíkur 2007 tugt og tanlað 8 uppskot til, sum hvørt hevur verið jánkas­ ligari enn tað undanfarna. Dømi: ph.d sáttmálin skjeyt upp, at eg skuldi skriva skúlaversjónina sum magistari á 1. stigi við viðbótum og eftirløn, so at samlaða mánaðarlønin gjørdist 28.032.00 kr. Henda upphædd x 36 er so 1.009.175,76 kr. fyri skúlaorðabókina. Eg kundi ikki góðtaka hesa mánaðar­ løn, tí eg hevði snevilin av, at aðrar orðabøkur frá Mentamálaráðnum (= MMR) høvdu fingið heilt aðrar upphæddir fyri líkn­ andi arbeiði. Hesin illgrun­ in skuldi vísa seg seinni at vera sannur. Hetta verður viðgjørt í seinni grein. Síðan koma sáttmálaupp­ skotini bóltandi høvd í høvd við smærri broyt­ ingum, tó soleiðis, sum Kári á Rógvi alla tíðina visti, at tey fóru ongantíð at verða góðtikin av mær. Míni argument vóru t.d. 1) ph.d­sáttmálauppskotið, 2) Kári á Rógvi krógvaði seg aftan fyri Mentamálaráðið, sum jú hevur stuðlað øðrum orðabókahandritum 100%, men mítt orðabóka­ handrit kundi so ikki stuð­ last undir somu treytum, og sum frá líður 3) sátt­ málin, sum skal undir­ skrivast, hevði allatíðina ein triðja part, Mentamála­ ráðið, við, sum Kári á Rógvi nýtti at skáka sær undan sáttmálanum við, og eg gjørdi vart við í við­ merkingum til sáttmála­ uppskotini, at eg ikki kundi góðtaka, at ein triði partur er umrøddur sum av­ gerandi jokari, og at hann framhaldandi var við í sáttmálauppskotinum, og Kári lætst sera blíður og skrivar í telduposti t. 27. mars 2007 ­ 09:28: ”Kæru tit. Jú hetta sær bara væl út. Vit skriva MMR burtur­ úr og stramma upp.” Mundi ikki ein og hvør roknað við, at nú var hesin triði partur burtur úr sátt­ málanum. Men hvat stend­ ur í nýggja sáttmálaupp­ skotinum undir ”Stuðul til útgávu § 5. Orðabóka­ grunnurin hevur fingið tilsagdan stuðul frá triðja­ parti til útgávuna, og kann siga sáttmálan upp, um hesin stuðul óvæntað ikki kemur grunninum í hendi.” Og soleiðis heldur Kári á Rógvi fram við løgfrøði­ ligu snildum sínum, tí at MMR og triðipartur er ein og sami løgfrøðiligi persón­ ur, og 4) tað allarringasta nú hava partarnir mist alt álit hvør á annan, tí undir ”Handrit og freist…” stend­ ur nú: ”Um orðabóka­ grunnurin ger av kortini ikki at geva orðabókina út, skal grunnurin handa høvundanum handritið og alt tilfarið, sum grunnurin hevur móttikið frá høvundanum, aftur.” Harragud Kári á Rógvi, heldur tú meg vera so bláoygdan, at eg kann ganga undir hesar treytir, tí tú vildi jú hava bókina teldutøka, og tað tekur nøkur fá sekund at kopiera sær nøkur eintøk av teldu­ útgávuni, so látast sum, at alt tilfarið er latið rit­ høvundanum aftur. Nei, eg veit fullvæl, hvør tín ætlan var. Hevði tú fyrst eitt eintak, so kundi ein av tínum fylgisveinum farið undir sama verk – fyri lítið og lætt, og Orðabóka­ grunnurin hevði havt megnað eina allneyðuga orðabók, sum hann ikki hevur gjørt tað undir tíni formanstíð. Og fyri at tað ikki skal vera lygn, so var Hjalmar Petersen settur sum eftirlitsfólk av týsk­ føroysku orðabókini, men hann góðtók eg, tí honum havi eg einki ímóti. Men allar hinar orðabøkurnar hava tær havt nakað góðs­ kueftirlit, hví skal tann týsk­føroyska orðabókin hava serligar treytir? Framhald Míni royndir av Orðabókagrunninum við Kára á Rógvi sum formanni Kári DaviDsen Nýggja føroyska stjórnin er komin til upptakið eftir ein grundleggjandi skeivan fíggjar- og búskaparpolitikk, sum sambands- og fólkaflokk- urin nú støkka undan og tváa uppí eina samgongu, iðbert hevur havt góðar tveir mánaðir at rudda Tað nyttar lítið at gerast firtin inn á ábyrgdarleysu gerðirnar og útsagnirnar hjá formonnunum í sambands­ og fólkaflokkinum, nú eitt uppskot til fíggjarlóg er gjørt fyri 2008 – ið bert kemur at galda í hálvt ár. Hevði kortini eina lítla vón um, at teir – ella um ikki annað fjølmiðlarnir – fóru at halda seg bert eitt lítið sindur til sannleikan í umrøðuni av fíggjarlóg, støðuni í almenna húsar­ haldinum og búskapinum sum heild. Men har fór eg skeivur. Uttan nakað samvitskubit at síggja til, sleppa formenn­ inir í sambands­ og fólka­ flokkinum nú í fjølmiðlun­ um at geva nýggju føroysku stjórnini skuldina fyri upp­ takið av teirra egnu gerð­ um. Neyvan finst eitt vask í hesum landi, ið megnar at bera so nógvari handatváan. Beinagrindir í skápunum Nú vit lótu skápini upp í Fíggjarmálaráðnum fyri tveimum mánaðum síðani, duttu beinagrindirnar út í hópatali – og enntá í størri tali, enn vit høvdu roknað við, hóast vit hava ávarað staðiliga um gongdina seinastu fýra árini. Bara framskrivingarnar av verandi virksemi og kostnaðurin fyri tey upp­ skot, ið sambands­ og fólkaflokkurin samtyktu beint upp undir løgtings­ valið, geva eykaútreiðslur uppá knapar 300 mió. krónur. Var valið ikki út­ skrivað, vóru rokningarnar helst fleiri hundrað mió. hægri. Hartil hava vit staðfest meirnýtslur í 2007 fyri omanfyri 60 mió. krónur. Broytingarnar í skatta­ lættanum og nøkur nýggj avgjøld, sum sambands­ og fólkaflokkurin avtalaðu at koma í gildi 1. januar 2008, men sum ikki vórðu samtykt, elva til, at vit missa aðrar 40­50 mió.kr. á inntøkusíðuni. Og har­ afturat vaksa útreiðslurnar til rentustuðul í stórum. Við hesum fortreytum hevur tað í veruleikanum verið eitt torført tak at røkka einum úrsliti, ið gevur avlop uppá góðar hálvthundrað milliónir krónur. Ongin fíggjarpolitikkur førdur Vit kunnu bert staðfesta, at tá vit fóru úr Tinganesi í 2003 vóru kassarnir fullir og meira enn 2 milliardir spardar upp í Landsbanka­ num og skuld niðurgoldin í stórum. Tamarhald var á fíggjar­ og búskaparpolit­ ikkinum og kósin var løgd til ein sjálvberandi búskap. Avtalur vóru við kommun­ urnar. Langtíðarætlan varð gjørd fyri íløgur. Tamar­ hald var á inflasjón og prís­ vøkstri. Og stórt avlop á bæði handils­ og gjaldsjavna. Nú vit koma aftur er støðan hendan: Onki er spart upp, men bara brúkt av uppsparingini. Avtalur við kommunurnar sleptar. Ongin íløguætlan. Stórar meirnýtslur í almenna búskapinum. Metstórt hall á handilsjavna – og helst gjaldsjavna við. Inflasjón og prísvøkstur. Skattalættar og blokkstuðul Skattapolitikkurin hjá sam­ bands­ og fólkaflokkinum hevur elvt til hesa gongd, umframt at ongar bygnað­ arbroytingar ella nøkur tiltøk yvirhøvur eru gjørd, ið kunnu brynja samfelagið til framtíðina. Hetta hevur formaðurin í Búskaparráðnum ritað í stein herfyri. Trupulleikin er, at alt ov nógvir pengar eru sprændir út í nýtslu samstundis – frá bæði bankum, privatum og tí almenna. At sambandsflokkurin so tosar um meira blokkstuð­ ul, er burtur úr vón og viti. Varð blokkstuðulin ikki skorin, høvdu enn fleiri pengar verið sprændir inn og støðan enn truplari. Ein undantaks-fíggjarlóg Komin hálvt inn í fíggjar­ árið, ber sjálvsagt ikki til at fremja grundleggjandi bygnaðarligar broytingar, men tað arbeiðið er sjálv­ sagt farið í gongd fyri fíggjarlógina 2009. Arbeiðið við hesi undan­ taks­fíggjarlóg hevur tí havt tveir einfaldar setningar: At fáa tamarhald á útreiðslunum, steðga meirnýtsluni og tálma ófíggjaðu samtyktunum frá valárinum. At seta í verk summar av teimum politisku raðfest­ ingum, sum nýggja sam­ gongan hevur sett sær sum greið mál. Nýggjur politikkur hart útvaldur Nýggju tiltøkini á fíggjar­ lógini hjá hesi samgonguni eru avmarkað til áleið 23 mió. krónur, og tær fara fyrst og fremst til útbúgv­ ing, umhvørvi, útlendinga­ mál, uttanríkismál og stakar uppihaldarar. Tað merkir sjálvsagt, at tey, ið høvdu ynskt at sæð øll tey stóru málini í sam­ gonguskjalinum aftur í hesi uppruddingarfíggjarlóg, fara at koma við hvøssum atfinningum. Og tí skulu vit ikki renna undan. Tað hevur verið neyðugt at valt rættiliga hart burturúr á hesi fíggjarlógini. Tildømis hava vit á útbúgvingar­, mentanar og granskingarøkinum valt hægri útbúgvingarnar á Fróðskaparsetrinum fremst, umframt fleiri lærara­ og námsfrøðiles­ andi, har allar kunnu byrja í heyst. Meðan gransking og mentan bert hava fingið smávegis hækking – og verða sett veruliga á fíggjarlógina fyri 2009. Stórar broytingar kortini Hóast sera trupul val orsakað av fíggjarligu avbjóðingunum, so eru sera grundleggjandi broytingar og greið mál longu framd hesar góðar tveir mánaðir, nýggja stjórnin hevur sitið. Bert fyri at nevna nøkur mál, ið eru framd ella partur av fíggjarlógini: Stakir uppihaldara fáa dupult barnaískoyti Fleiri heilt nýggjar útbúgv­ ingar byrja á Fróðskapar­ setrinum (helst størsta broyting innan hægri út­ búgving í Føroyum) ­Útlendingamálið fær bráðfeingis loysn og verður tikið heim ­Tilboð til lesiveik í fólkaskúlanum umframt tilboð til børn við atferðar­ trupulleikum ­Barsilsskipanin betrað ­Íløgur í millumbylgju­ sendara (ligið á láni í áravís) ­Lóg um setanarbærv fyri tímalønt ­Tiltøk til at stimbra íverksetan og útflutnings­ frama ­Nýggj bústaðartilboð til sinnisveik ­Samtykt um Marknagils­ depil ­Umhvørvistiltøk ­Nýggjur tilfeingis­ politikkur Nógv størri avbjóðingar fyri framman Hetta eru tó kámar endur­ speglingar av teimum ætlanum og avbjóðingum sum skulu loysast fyri føroyska samfelagið kom­ andi árini. Orku­ og umhvørvis­ politikkur; hækkandi oljuprísurin; at gera okkum leys av blokkstuðlinum; at stovna Búskapargrunn; føroysk stjórnarskipan og rættartrygd; altjóða virkis­ føri og handilsavtalur; nýggir vinnumøguleikar; verulig tiltøk fyri gransk­ ing og mentan; størri kommunur og útjavningar­ skipan; ójavnarnir minkast millum økini í landinum og millum samfelagsbólk­ ar; og langtíðar­ íløguætlanir. Tað eru tey málini, ið øll orka skal setast til, nú fyrsta uppruddingin er fingin frá hondini. Tað hevði sømt seg, at allir flokkar fóru at taka hesar avbjóðingar fremst, heldur enn at renna undan ábyrgdini fyri egnum mistøkum. Upptakið eftir ábyrgdarloysið krevur seriøsar broytingar Høgni HoyDal