mikudagur 14. mai 2008síða 12

12 Nr. 90 - 14. mai 2008 Tá ið heimastýrislógin kom í gildi 1. apríl 1948, varð á Føroya Gjaldstovu skipað eitt kombinerað bókhald fyri landskassan og fyri statskassan. Við støði í lógum og reglum um roknskaparstýring varð ein refusiónsskipan gjørd, sum í stuttum gekk út uppá, at útreiðslurnar, sum landskassin og statskassin sambært lógum vóru felags um at gjalda eftir ávísum býtispro-sentum, vórðu goldnar úr landskassanum. Fyri at hetta ikki skuldi darva landskassans gjald- føri, hevði gjaldstovan heimild skrivliga at heita á ríkisumboðsmannin at flyta gjaldstovuni a conto upp- hædd ríkiskassans vegna, so hvørt tað var neyðugt. Hetta hendi vanliga eina ella tvær ferðir um mán- aðin. Tá ið fíggjarárið so var liðugt og allar neyð- ugar bókingar gjørdar, gjørdi gjaldstovan endaliga refusiónsuppgerð fyri árið. Hon varð latin ríkisumboðs- manninum, sum við hesum avroknaði árið endaligt. Føroya Gjaldstova var danskur stovnur – Oppe- børselskontoret, stovnsettur 1. apríl 1939 – sum við lóg gjørdist almennur føroyskur stovnur undir landsstýrinum tann 1. apríl 1949. Við heimastýrislógini 1.4.48 varð umfatandi arbeiði álagt gjaldstovuni bæði viðvíkjandi lands- kassanum og statskassa- num, og semja var um, at statskassin skuldi endur- rinda landskassanum 25% av gjaldstovurakstrinum. Hetta varð gjørt upp eina ferð um árið, men so hvørt sum tann almenna umsit- ingin varð yvirtikin og kom á føroyskar hendur, lækkaði hetta endurgjaldið til gjaldstovuna fyrst niður á 10%, og tá ið blokk- stuðulin kom 1. januar 1988, varð endurgjaldið endaliga avtikið. Bókhaldsarbeiðið á gjald- stovuni var rættiliga ser- stakt, m.a. tí stýringin av landskassaroknskapinum og statskassaroknskapinum var ”koblað saman” í einum kassaroknskapi. Umsitingin av statskassa- roknskapinum kann sundurliðast soleiðis: . Daglig bókføring . Mánaðarrokskapir við øllum relevantum skjølum í serligum konvoluttum, frámerktir til tey ymisku ministeriini, alt pakkað og merkt til finansministeriið, 2. revisionsdepart. . A conto gjøld frá ríkis- umboðnum. . Endalig refusiónsupp- gerð fyri alt árið. Hetta arbeiðið gjørdist lættari, so hvørt sum edv- øldin so líðandi kom í landsins umsiting. Í landskassans ársrokn- skapum 1949-1987 er tilskilað, hvussu refusiónin frá statskassanum varð sundurliðað. Blokkurin Í 1987 setti landsstýrið eina skjótt arbeiðandi nevnd fyri at skráseta øll øki, sum vórðu fíggjað av landskassanum og stats- kassanum í felag, og ann- að, sum varð goldið av stat- skassanum uttan um lands- kassan (ríkishospitalið, sjúkrakassar, andveikra- vernd, dagstovnar v.m.). Tað endaliga úrslitið av hesum nevndararbeiði gjørdist støðið undir eini blokkskipan, sum skuldi avloysa refusiónsskipanina. Við fólkatingslógum og avtalum millum landsstýrið og ta donsku stjórnina varð ein partur av refusións- skipanini broyttur til blokk- skipan frá 1. januar 1988 at rokna. Samstundis fór tað mánaðarliga endurgjaldið frá statskassanum í tvín- ingar: Refusión (pensiónir v.m.) og blokkur (restin av refusiónini). Sí talvu Tað, sum fór í blokkin 1. juli 1993, var: Almannamál Fólka- og avlamispensión upphæddin ? Serforsorg ? Onnur almenn forsorg ? Við hesum var øll refusi- ónsskipanin broytt til blokk- skipan, og blokkurin var tann 1. januar 1994 komin upp á 826,l mió. Sambært avtalu í 1987 millum ta donsku stjórnina og landsstýrið skuldi blokk- urin regulerast (prístal v. m.) eina ferð um árið. Í 2001 (áðrenn yvirtøku og niðurfrysting) var blokk- urin soleiðis komin upp á 981,9 milliónir. Yvirtøka Løgmaður staðfesti ”yvir- tøkulógina” tann 8. oktob- er 2001, og nakrar fáa vikur seinni framdi lands- stýrið yvirtøku av máls- økunum skúlaverkið og almenna forsorg frá 1. januar 2002 at rokna, og samstundis lækkaði tann danska stjórnin blokkin við 366.4 milliónum, sum var statskassans partur av nevndu málsøkjum jbr. sundurliðingina omanfyri. Niðurfrysting Samstundis sum nevndu málsøki vórðu yvirtikin, gav landsstýrið donsku stjórnini boð um at steðga reguleringini av restini av blokkinum – 615.5 mió. – sum, næstan allur sum hann er, er statskassans partur av fíggingini av heilsuverkinum og almannaverkinum. Hesi sundurliða seg soleiðis: Sjúkrahúsini í Føroyum 50% Ríkishospitalið 100% Sjúkrakassar v.m. 100% og 50% Almennar pensiónir 50% Serforsorg 100% Niðurfrystingin hevur inniborið, at statskassans partur av útreiðslunum til heilsuverkið og almanna- verkið er niðurpíndur nú á sjeynda ári. Hesi almennu øki, sum eru etisk baro- metur hjá framkomnum londum, fingu við niður- frystingini ein sera álvars- ligan niðurskurð í teirra gjaldføri. Tað er sannlíkt, at konsekvensurin av niður- frystingini er, at í 2008 er fíggingin til sjúkrahús- verkið og almannaverkið skerd við 75 milliónum. Í einari grein nú um dagarnar, merkt av stórum álvarsemi, skrivar formað- urin í Læknafelagnum umsjúkrahúsverkið í andaleypi, og hann vísir á, at ”somu fólk, sum fyri fýra mánaðum síðani ferðaðust landið á tamb og stóðu á nakkanum hvør á øðrum við fyrigyklanum um, at tey vildu menna og styrkja sjúkrahúsverkið – nú hava lagt fram eina sláturætlan, sum sópar alla menning av borðinum.” Sama kann sigast um almannaverkið. Um at lesa lógartekst Í fólkatingslóg um blokk- stuðulin er tilskilað, at ”Færøernes Hjemmestyre kan inden for rammerne af gældende lovgivning frit disponere over tilskuddet.” Hetta er ein staðfesting av, at tað danska eftirlitið (grannskoðan) við teimum omanfyri umrøddu útreiðsl- um, sum statskassin rindar, er fallið burtur, samstundis sum blokkskipanin kom í gildi. Analogt dømi Í 1964 stovnaði fólkatingið Íleggingargrunnin fyri Før- oyar. Í árunum 1964-1979 játtaði Fólkatingið grunni- num samanlagt 140 millión- ir. Í 1977 handaði tann dan- ska stjórnin hátíðarliga landsstýrinum (og gjaldstov- uni) øll til grunnin hoyrandi skjøl og tann tøka peningin. Við hesum yvirtók landsstýr- ið umsitingina av grunnin- um. Roknskaparliga varð hann lagdur undir Føroya Gjaldstovu, men 15 ár seinni varð hetta arbeiði flutt til landsbankan. Í oktob- er 1992 gjørdi landsstýrið kunngerð til ta donsku lógina um íleggingargrunn- in. Higartil hevði grunnurin einans veitt lán til almennar íløgur og til stovnar og grunnar, men við hesi kunn- gerð kann grunnurin eisini veita stuðul, eitt nú til útbygging av flogvøllinum vesturi í Vágum. Tær nevndu 140 millión- irnar, sum ongantíð hava verið niðurfrystar, nærkast so smátt milliardini. Men søguna hjá evangel- istinum Matteus um tær fimm talentirnar, sum økt- ust til tíggju talentir, gloym- di landsstýrið eftir øllum at døma at hava í huganum, tá ið djúpfrystarin varð settur til 1. januar 2002, og sum varð byrjanin til eina fíggjar- liga píning av heilsu- og almannaverkinum. Bøn Um nú kravboðini frá teim- um, sum ráða fyri borgum í Føroyum, eru ófrávíkilig: Yvirtøka og niðurfrysting fyri ein og hvønn prís? So mugu vit ímynda okkum eldri og gomul, sjúk, avlam- in, evnaveik, psykisk sjúk og menningartarnað í eini eyð- mýkjandi, mannminkandi bøn: Tak okkum úr kuldan- um. Gev okkum sannleikan. Gev lygn durafjórðingin. Gev okkum næstakærleik- ans fløva. Gev okkum aftur haldgóða føroyska mentan. Tað biðja vit um. Tann deflatiónin (niður- frysting) av landskassans fígging, okkara politikarar framdu í 2002, hevði í framkomnum londum við demokratii og gløggari pressu fingið alarmklokk- urnar at ringt viðkomandi politikkarar út í – kuldans myrkur. Er Visión 2015 annað enn sjónleikur, sum ein annar Gogol (skaldsøgan Deyðar Sálir) ikki hevði skrivað betur? Loksins. Ein og hvør yvi- rtøka ella broyting eigur at verða framd við tí fyri eyga, at broytingin er ein bati. Er tað hent? Hvat halda føroyingar? Í 1964, tá Íleggingar- grunnurin fyri Føroyar varð settur á stovn, átti Tjóðveldisflokkurin lands- stýrismannin við fíggjar- málum. Hesin dugnaligi og visioneri politikkarin var eisini hann, ið legði støði til eykafíggjarlóg, sum Løgtingið ikki hevði frammanundan. Eg meini tað. Talentirnar Heri MoHr Tað, sum fór í blokkin 1. januar 1988, var: Almannamál, 117.823.000 krónur tús. kr. Ellis- og røktarheim (rakstur) 28.511 ” (íløgur) 5.144 Peningur til børn og einkjur v.m. 2.016 Heimahjálp 21.037 Skúlin á Trøðni 9.462 Vanlukkutryggingin 619 Ekstern forsorg 398 Avlastingar- og frítíðarheim í Tórshavn 912 Dagstovnar 6.531 Sjúkradagpeningur 4.455 Barnaforsorg, revalidering v.m. 6.231 Institutiónsuppih. hjá føroyingum í Danm. og ferðaútr. til avvarðandi 12.466 Andveikraforsorg 18.611 Administratiónsútreiðslur 430 Íløgur til serforsorg 1.000 Heilsumál, 176.695.000 krónur ”Udligningstilskud til Færøernes hjemmestyre” 27.705 Tey føroysku sjúkrahúsini 107.913 Íløgur 3.000 Ríkishospitalið 22.011 Kommunulæknar 1.183 Heilsurøkt til barnakonur 269 Heimasjúkrarøkt 3.988 Læknakannan av børnum 349 Skúlalæknar 188 Umfarssjúkur, vaccinatiónir, kynssjúkur 199 Sjúkrakassar 9.890 Skúlamál, 157.225.000 krónur Fólkaskúlin, rakstur og íløga 81.981 Frískúlar, rakstur 2.688 Frítíðarundirvísing, rakstur 7.128 Yrkisskúlar, rakstur og íløga 35.691 Læraraskúli, rakstur 8.237 S/U (Statens Uddannelsesstøtte) 21.500 Pensiónir (Finansministeriið) 6.705 Fiskirannsóknarstova 983 Føroya Maskinskúli 2.258 Blokkurin 1. januar 1988 samantaldur 461,689 milliónir. viðmerking