hósdagur 15. mai 2008síða 15

Nr. 91 - 15. mai 2008 15 viðmerkingar Løgtingið samtykti 28. apríl 2004 soljóðandi: “Heitt verð­ ur á Landsstýrið um at seta eina nevnd av málkønum fólki at skriva eina frágreiðing um støðuna hjá føroyskum máli, sum kann verða grundarlag fyri eini viðgerð í tinginum og møguligari politiskari støðu­ takan til ein almennan mál­ politikk.” Landsstýrismaðurin í ment­ amálum setti Málstevnunevnd­ ina, sum fór til verka 1. apríl 2006. Við støði í heildarlýsing av støðuni hjá føroyska máli­ num skal Málstevnunevndin gera eitt uppskot til almennan málpolitikk, og koma við fíggj­ arligum kostanaðarmetingum. Málstevnunevndin Átta fólk 4 kvinnur og 4 menn mannaðu Málstevnunevndina. Nevndin fór til verka á vári 2006 og læt álitið Málmørk úr hondum 18. desember 2007. Hetta er eitt rúgvumikið verk, ið telur 117 A4­ síður. Vit fáa onki at vita um førleikan hjá tí einstaka ella hvørjum tey standa fyri málsliga, men formaðurin í nevndini, Árni Dahl, bað við byrjan allar limirnar í nevnd­ ini um í einum skrivi stutt at lýsa teirra støðu til tað, sum nevndin skuldi arbeiða við. Fimm av teimum átta nevndar­ limunum valdu at svara, tríggir svaraðu ikki. Vit fingu alment innlit í hesi fimm skriv. Harav framgongur, at tey fimm, sum valdu at svara, eru málsliga sjálvstøðugt hugsandi, og at fleiri av teim­ um als ikki treytaleyst taka undir við tí puristisku linjuni, men hetta endurspeglast tíverri ongastaðni í álitinum. Føroya mál Í álitinum verður sagt, at føroyskt er almenna málið í Føroyum, og at tað er tjóðar­ mál føroyinga og at yvirskip­ aði málpolitikkurin skal trygg­ ja øllum borgarum rættin til mál, t.e. rættin til tjóðarmál, móðurmál og fremmandamál, herundir eisini rættin til teknmál (s.6). Á síðu 8 stendur at frágreið­ ingin er í stóran mun grundað á samrøður, sum formaðurin (Árni Dahl) og skrivarin hava havt við fólk í leiðandi størv­ um. Í øðrum lagi á tilfar, ið skrivað er um evnið og í triðja lagi íkast sum nevndarlimir hava borið fram. Tað verður stutt greitt frá støðuni hjá føroyska málinum í søguligum høpi, og eisini hvussu málið fekk heimarætt innan skúlans gátt. Vit finna eisini hópin av upplýsandi hagtølum alt frá miðalvillutali í fráfaringarroynd hjá 9. flokki til málsligar villur, rættskrivingarvillur og tekn­ villur á heimasíðum hjá føroyska fjølmiðlaheiminum. Samanberingar eru við okkara grannar um prioritering av fíggjarorku og mannatímum, tá talan er um røkja heima­ málið. Her eru vit eftirbátar, verður sagt, men kanning millum norðurlendskar ung­ dómar sýnir, at av øllum norðurlandatjóðum standa føroyingar seg best, tá ið ræður um at skilja grannamál (s.98). Málpolitikkur í Europa og aðrastaðni verður eisini stutt umrøddur. Tvímálsstøða Á síðu 18 fáa vit at vita, at vit hava eitt slag av tvímálsstøðu (diglossia) í Føroyum. Men har stendur onki um, at børn, sum læra tvey mál samstund­ is, mangan eru bæði málsliga og mentalt betur fyri enn tey børn, ið bert læra eitt mál. So seint sum í síðsta summar varð ein kanning kunngjørd frá Canada, har børn lærdu enskt og franskt samstundis og kláraðu seg nógv betur, enn tey sum bert lærdu annað málið. Hetta samsvarar ikki við at danskt er skaðiligt, og verður kanska tí ikki tikið við. Móðurmál / Reinsimál Í álitinum verða heitini før­ oyskt mál, móðurmál og tjóð­ armál brúkt hvørt um annað, og vit finna onga definitión upp á hvat móðurmálið stend­ ur fyri. Spurningurin um ta puristisku linjuna kontra ta meiri móðurmálstrúgvu linj­ una verður als ikki umrøddur, eins og spurningurin um tað føroyska (latínska) alfabetið heldur ikki verður nortin, hóast hesir spurningar eru av størsta týdningi, tá talan er um yvirskipaðan málpolitikk. Í 2004 var kanning kunn­ gjørd sum vísti, at føroyski ungdómurin ikki hevði nóg góðan førleika í móðurmáli­ num, og serliga trupult gekk at mábera seg skrivlig á móðurmálinum (s.10). Á síðu 75 verður upplýst, at eftir 13 ára skúlagongd, er føroyskur ungdómur illa fyri í føroyskum máli (reinsimáli). Hetta er ikki at undrast yvir, tí reinsiføroyskt hevur alt ov lítið til felags við tað føroyska móðurmálið, og er við til málsliga at múlabinda før­ oyingin. Men heldur enn at hyggja eftir veruligu orsøkini til fremmandagerðingini í føroyska málinum, so mælir nevndin til at loysa trupul­ leikan við at seta “puristiska spennitroyggju” á allar før­ oyingar ­ ung sum gomul. Hetta skal aktiverast við at seta á stovn løggildað málráð ella “málpoliti”, hvørs virki skal røkka innum hvønn barnagarð og skúla, hvørja umsiting og hvørt virki, hvønn fjølmiðil. Eisini skulu øll fakorð (yrkorð) umdoypast til reinsiføroyskt. Á síðu 30 stendur annars, at málið er ein samskiftismiðil, ið skapar samleika og kenslu av at hoyra til ein felagsskap. Her kann so ikki vera talan um reinsiføroyskt, tí tað hevur ikki skapt nakra kenslu av samleika. Kostnaður Á teimum síðstu 12 síðunum er náðgreinilig skematisk upp­ stilling av kostnaðarmetingum fyri at tryggja føroyskum máli (reinsiføroyskum) støðu sum “fullkomnum og samfelagsbær­ um máli á øllum økjum í sam­ felagnum.” Árligur kostnaður 75 – 100 milliónir krónur. Skrivtmál 1846 Á síðu 25 verður sagt: “at føroyskt mál fekk savnandi upprunafrøðiligt skriftmál í 1846”. Hetta er ikki so. Í 1846 bleiv tað føroyska skrivtmálið latið í íslendska ortografiska spennitroyggju, sum líka síðandi hevur órógvað og distancerað føroyskt skrivtmál frá móðurmálinum (sjá niðan­ fyri standandi). Vánaligt íslendskt verður ongantíð gott føroyskt, søgdu teir gomlu. SØGULIGT AFTURLIT Chr. Matras Chr. Matras skrivar í: “Det færøske skriftsprog 1846” Scripta Islandica 2, 1951. ”Det var således en bunden opgave, der blev stillet Hamm­ ershaimb, og i det store og hele blev det Jón Sigurðssons forslag der blev fulgt.” Henda islandificeringin við íslendsk­ ari ortografi var alt annað enn heppin fyri føroyska málið. Seinni bleiv naiv nationalis­ man tvinnað saman við mál­ spurninginum, og tað gjørdi tað trupult at rætta tað skeiva upp aftur. Men hóast tjóðskap­ arliga orrustu, so samdust sjey­ mannanevndin í Føringa­ felagnum í november 1896 um eina moderata broyting í stavseting av føroyskum, nevnliga at rætta nøkur av teimum ortografisku misstøk­ unum sum gjørd vóru í 1846. Broytingin og Jóannes Patursson Broyting í stavseting skuldi lætta um tað føroyska skrivt­ málið og eisini leggja tað nærri upp at tí føroyska móðurmálinum. Hj skuldi broytast til kj: hjá = kjá, hv til kv:hvalur = kvalur, rn til dn: barn = badn, ll til dl: fjall = fjadl bert fyri at nevna nøkur dømir, men broytingin vann ikki frama takkað verið misskiltum tjóðskaparkensl­ um. Sjeymannanevndin var annars mannað vit góðum fólki: V.U. Hammershaimb, Dr. Jakob Jakobsen, J. Hamm­ ershaimb, J.C. Olsen, Chr. Bærentsen, C.L. Johannessen og Fr. Petersen. Sambært Før­ ingatíðindi 7. januar 1897 var Jóannes Patursson so illur um broytingaruppskotið, at hann segði seg úr Føringafelagnum. Sjeymannanevndin skrivar í somu grein:” Men okkum tikir tað óhugsandi, at ein so evnaríkur og hugagóður mað­ ur, ið hevur sínt tílíkan trú­ skap í málsakini, av so lítlum atvoldum skuldi kunna slept henni heilt ..” , og víðari skriva teir: “Vit hava tí góða vón um, at hann, tá ið mislind­ ishugurin stidlast, attur vil taka við felagsarbeiðinum til frama firi tað gamla Førja­ mál.” Men Jóannes Patursson var ikki til at blíðka og við misskiltari nationalismu tapti tað føroyska móðurmálið aftur og noyddist enn einaferð at lata seg í tann fremmanda forna íslendska ortografiska kappan. At Bóndin ikki hevur hugsað seg um, síggja vit best í sanginum hjá honum yrktur til ein fólkafund 9. juli 1905 um málspurningin í barna­ skúlanum: “Boðar tú til allar tjóðir”, ørindi 2: “Føroya mál á manna tungu / merkir: her býr Føroya fólk. / Slektir fornu og tær ungu / eyðkendu seg sum ein bólk, / ið helt fast við fedramál, / virdu tað av hug og sál, / gloymdu ikki ættarbandi; / byggja tí enn hetta landið.” Broytingin hjá sjeymanna­ nevndini var at halda fast við “Føroya mál á manna tungu og fedramál”, men tað vildi Bóndin ikki taka undir við í 1897. Bóndin er tí í andsøgn við seg sjálvan, tá hann 8 ár seinni yrkir, sum hann ger. Henda íslendska/føroyska tjóðskaparfløkjan hjá Bóndan­ um hevur havt sera óhepnar fylgjur fyri tað føroyska móðurmálið, og vit kenna sviðan av tí enn! Heðin Brú Okkara kendi rithøvundur Heðin Brú finst eisin hvass liga at fremmandagerðini av føroyska málinum. Í brævi til Chr. Matras dagfest í Havn 16/11­50 skrivar Heðin Brú millum annað: “Minst til at Føroyar eru ikki avstongdar longur. Tað hægsta vit fáa føroyingar til í máli í dag er at nýta “sítt egna mál”. Eg vildi ynskt at tú fatar meg her. Vit fáa aldri eitt páfunnið mál inn í Føroyum. Og hví koma við einum páfunnum føroyskum? Vit hava esperanto.” Íslendskt og føroyskt eru sera ymisk sum mál. Íslendskt hevur havt væl definerað skrivtmál síðani miðøldina (keldur aftur til ár 1100), meðan føroyskt mál – upp á gott og ilt ­ mest hevur livað á manna munni fram til 1846, og harvið ment seg heilt øðrvísi enn tað íslendska. At lata føroyskt skrivtmál í eina íslendska spennitroyggju er ein feilur, sum vit áttu at rættað upp á. Móðurmál - ynskimál Tá Marianne Clausen skrivaði løgini til okkara kvæðir og fólkavísur niður, skrivaði hon tað sum hon hoyrdi, nær fær móðurmálið somu sømdir? Nær heldur móðurmálsliga happingin uppat í Føroyum? Tíverri hevur Hendrik Old, fyrrverandi løgtingsmaður, alt ov rætt, tá hann í fjølmiðlun­ um herfyri tosaði um (máls­ liga) prestastýrið í Føroyum. Niðurstøða Álitið er skrivað sum ein kon­ sensus, men tað kann bert gerast við at ignorera tey, sum ikki hava somu fatan sum for­ mansliðið. Man kann so spyrja: hví seta eina átta­ manna nevnd tá tveir til trígg­ ir selektivir limir kortini eru nóg mikið? Nevndarálitið Málmørk er eitt puristiskt álit uttan atlit til føroyska móðurmálið: ­ Handlar ikki um móðurmálið ­ Ynskir at broyta vælfung­ erandi móðurmálsorð til reinsiføroyskt ­ Gevur onga heildarlýsing av støðuni hjá føroyska málinum ­ Spyr ikki hví føroyingurin er bangin fyri at brúka sítt nátúrliga móðurmál ­ Spyr ikki hví føroyingurin følir seg málsliga fremmandagjørdan ­ Spyr ikki hví føroyingurin dugur so illa at málbera seg á skrivtmálinum ­ Spyr ikki hví føroyingurin dugir so illa at stava. Álitið er ov einstreingja til at kunna tryggja og menna støðið undir føroyska málinum. Føroyingurin er troyttur av puristiska málkoyrlinum. Nú er upp á tíðina at umboð fyri føroyska móðurmálið verða hoyrd. Í álitinum sluppu tey so ikki framat. Málmørk – eitt puristiskt álit uttan atlit til tað faktuella móðurmálið Regin eikhólm Tollari – feriuavloysarastarv er leyst at søkja! sí www.taks.fo