fríggjadagur 16. mai 2008síða 13

Nr. 92 - 16. mai 2008 13 viðmerkingar Viðmerkingar til “Álit um almennan málpolitikk” 1. Vegir til at styrkja føroyskt Álitið nevnir sum yvirskipað endamál at tryggja føroyskum máli støðu sum “fullkomnum og samfelagsbærum máli á øllum økjum í samfelagnum”. Til at røkka hesum máli mælir Málstevnunevndin til at “menna og dagføra tíðar­ hóskandi føroysk yrkorð, sum eru atkomilig í øllum yrkisgreinum”. Mælt verður til,, at frálæran verður styrkt longu í barnagarði og for­ skúla og tættir, ið víkja at hesum evnum, skulu vera partur av lærara­ og náms­ frøðiútbúgvingum. Eisini verður mælt til, at “almenna fyrisitingin orðar felags málstevnu” (s. 6). So er spurningurin, um hetta er tann rætta leiðin. Føroyskt hevur fingið nakað av ávirkan uttaneftir – tað fáa øll mál, sum ikki eru deyð. Fakorðini (sum nú skulu eita yrkorð), eru ein partur av sjálvum fakinum og mugu og kunnu tí ikki broytast. Ein harðrend málstýring pluss ein ómøgulig stavseting kunnu føra til, at fólk venda sær frá føroyskum og heldur fara at brúka danskt ella enskt. 2. Um at fylgja og tvinga “Nevndin mælir til, at Før­ oyska málnevndin verður skipað sum eitt málráð, ið fær myndugleika til at løggilda rættstavingarlistar, sum almennu stovnarnir og skúl­ arnir eiga at fylgja.” (s. 13). Tað er rætt, at tað kundi verið hent at havt eitt breitt samansett málráð við neyðug­ um kunnleika og myndug­ leika til at geva ráð og veg­ leiðing. Men vit skulu ikki hava nakað málpoliti, og tað má ikki gerast ólógligt at velja síni orð sjálvur. Um ta núverandi málnevnd­ ina verður sagt, at Móðurmáls­ lærarafelagið hevur rætt til ein lim í nevndini, men sagt verður ikki, at hetta felagið hevur verið óvirkið í nógv ár. Málstevnunevndin vil í fleiri støðum gera yrkorð og seta í verk løggilding av hes­ um nýggju orðunum. Um tað mishátta orðið løggilding skal uppfatast sum autori­ satión, so er hetta eitt mis­ forstáilsi. Tað ber ikki til at tvinga fólk at stava rætt. 3. Demokratiskt orðaskifti Um virksemið hjá Málnevnd­ ini verður sagt (s. 22), at hon hevur mælt til at “seta føroyska talu á allar danskt­ mæltar sendingar”. Hetta er hvørki neyðugt ella skilagott. Allir føroying­ ar forstanda danskt, og teir allarflestu hava ongar trupul­ leikar við at skilja norskt og svenskt. Hetta er ein mentan­ arligur fongur, sum mong misunna okkum, og taka við tey íslendsktkønu við, so styrkir hetta okkara støðu sum norðurlendskur mið­ depil. Royndir vísa, at tví­ mælt og trímælt verða serliga kring málsliga og mentalt yvirhøvur. Á síðu 23 verður aftur tos­ að um lógargrundarlag. Men vit kunnu ikki hava lógir um málbrúk. Tað eigur at vera púra frítt at úttala seg (sí Dan­ marks Riges Grundlov §77). Síðani verður skotið upp at umskipa Málnevndina til “eitt málráð, har fleiri enn teir áhugabólkar, ið eru um­ boðaðir í nevndini, fingu umboð”. Hetta er skilagóð tala. Vit hava ongantíð havt eitt máls­ ligt organ, har ymiskar áskoð­ anir hava kunnað verið bornar fram. Serliga hesi seinastu u.l. 40 árini hava vit upplivað eitt slag av málsligum einaræði, sum hevur smoygt subjektivar og vísindaliga ógrundaðar reglur og broytingar niður um oyruni á málbrúkaranum. Men so verður aftur sagt, at vit eiga at gera løggildar rætt­ skrivingarorðalistar (s. 23), og vit skulu gera yrkorðanevndir (s. 23), og føroyska málnevnd­ in verður skipað sambært lóg. Og landsstýrismaðurin skal løggilda. Um skrivtmálið, sum vit fingu í 1846, verður sagt, at hetta var “savnandi uppruna­ frøðiligt skriftmál”. Hetta er ikki beint. Skrivtmálið, sum Hammershaimb gjørdi undir ávirkan av Jón Sigurðsson, hevur syndrað og órógvað nú í eini hálvtannaðhundrað ár. Íslandsfegnir tjóðskaparmenn forðaðu “Broytingini” hjá 7­ mannanevndini og beindu fyri Føroyingafelag og Føroyingatíðindum. 4. Fleiri tímar og milliónir Málstevnunevndin hevur havt fundir við skúlafólk og myndugleikar og hevur funnið “ein sera jasøgnan og tilvitaðan hugburð” og hug til at bøta um heildarstøðu málsins. Ásannað verður, at føroysk børn lesa nógv minni enn teirra javnaldrar í teimum skandinav­ isku londunum (s. 35). Tær før­ oysku bøkurnar eru for fáar, men mælt verður til at læra næmingar “at miðla bókment­ ir”. Og so skal føroyskt eisini fáa fleiri tímar á skemanum. Men hvussu kann tað nytta at geva fakinum føroyskt fleiri tímar og fleiri milliónir av krónum, um nú orsakirnar til vánaligar lesivanar eru at finna aðrastaðni? Um nú tað er so, at tað kunstiga málið hvørki gagnast ella sodnast? Og hvussu lætt er tað at skriva rætt við einari stav­ seting, sum er óneyðuga torfør og hartil ólogisk? Tann einstaki lærarin hevur ein Urias post, og tí mistrívist hann og vil sleppa úr skúla­ num. Tað nyttar einki at oysa milliónir í eitt system, sum ikki fungerar. 5. Censurur og centralisering Um økismiss (domænetab) verður sagt á s. 50, at “á Vinnuháskúlanum er før­ oyskt heilt burtur í maskin­ meistaraútbúgvingini”. Hví man hetta vera? Er nakað galið við okkara skúl­ um – ella er nakað galið við tí útgávuni av móðurmáli­ nuim, sum í hesum árum verður trýst ígjøgnum? Um Orðabókagrunnin verður sagt á síðu 55, at “hann verður lagdur undir Málnevndina”. Hví hendan centraliseringin? Er ætlanin at fáa fleiri orðabøkur, ella er ætlanin at fáa ræðið á útgávuvirkseminum? Á síðu 57 kemur “løggild­ ingin” uppaftur. Hetta kann bara forstandast sum ynski um at sleppa at innføra censur av skúlabókum og øðrum undirvísingartilfari. Eitt sovorðið stig hevði verið grovt álop á prinsippið um metodufrælsi: lærarin velur sjálvur tað tilfar, hann heldur hóska til næmingarnar. 6. Yvirskiping Um gerð (oftast umseting) av lógartekstum verður sagt: “At enda verður teksturin oftast sendur einum málkøn­ um. Ofta eru tað torlisnir tekstir, og meir enn so kemur fyri, at málsliga viðgerðin skeiklar løgfrøðiligar orðing­ ar, og so má komast afturum­ aftur.” Hetta er júst neyðin í málreinsingini: tað sakliga innihaldið má dvína fyri tí røttu máltrúnni. Málstevnunevndin tykist sannførd um, at føroyingar ikki duga føroyskt (t.e. í hesum føri reinsiføroyskt). Undir yvirskrivtini “Yvir­ skipaður málpolitikkur” á síðu 69 verður sagt, at hesin málpolitikkur “skuldi eggjað fólki í fyrisitingini til at eftir­ útbúgvið seg í føroyskum”. Í teimum fylgjandi 12 reglunum kemur orðið ‘yvir­ skipað’ minst sjey ferðir fyri. Her er ikki pláss fyri nøkrum iva: føroyingar skulu komm­ anderast til at taka við tí kunst­ iga og óføroyska málinum, sum reinsimenn leggja fram. Men hvussu rímar hetta við demokratiskan hugsunarhátt? Lagt verður afturat, at “løg­ maður ella løgmansskrivstov­ an kundi t.d.verið tann stovn­ ur, sum endaliga góðkennir ein yvirskipaðan málpolitikk fyri fyrisitingina”. Løgmaður sum málsligur yvirskipari. Hetta er ein tankagongd, sum er nýggj í Føroyum. 7. Sibbar Um frælsið hjá tí einstaka verður sagt, at “er eingin málpolitikkur, verður tað skjótt, at fólk hvørt í sínum lagi gera av, hvussu málið skal vera”. Nei, her krevst eftirlitsarbeiði, og almennum fjølmiðli eigur ikki at vera loyvt at skáka sær undan málsligari ráðgeving (s. 74). Tað hevði verið interessant at fingið at vita, hvørja straff málfútarnir ætla at geva teimum forherðingunum, sum ætla at skáka sær undan. Um skúlan og móðurmálið verður sagt á síðu 75, at “13 ára skúlagongd gevur ikki øllum nóg góðar førleikar í móðurmáli....” Hetta er eitt merkiligt mis­ forstáilsi. Øll verðin lærir móðurmálið heima hjá mammu – uttan føroyingar; teir læra tað – eftir hesum at døma – í skúlanum, og læra tað eftir 13 árum so illa, at vit blomstra sum heimsins næst­ niðastu sibbar í PISA­ kanningum. Eru okkara børn tápuling­ ar? Nei, tað er trúligt, at vit finna orsakirnar til PISA­ dumpingina aðrastaðni enn í barnahøvdum: í skúlunum, í skúlabókunum, hjá foreldrun­ um, í umsetingini av PISA­ spurningunum, í fjølmiðlum, sum raðfesta almenna vitan lágt, í heimføðiskapi og nationalistiskari nalvaskoð­ an. Eru okkara børn vánalig, hvat eru so okkara lærarar og politikarar? Hvørja ávirkan á lærdómin hevur tað, at okk­ ara børn sita og gráta uppi yvir “føroyskum” skúlabók­ um, sum eru púra óforstái­ ligar? (Skygni, 1991: klomb­ ur, ferningur, frumvaldur, javnfirringur, rætthyrningur, vinkulhálvbýtislinja, krafla.... Og teoribókin hjá komandi sjáførum roynir at gera sítt fyri ferðslutrygdina á tann hátt, at nógv dumpa, tí tey ikki forstanda tað kunstiga og óføroyska málið.) 8. Eingin málpolitikkur Málstevnunevndin heldur tað vera spell, “at vit í 2007 ongan málpolitikk hava”, men vit hava tó havt eitt slag av óalmennum málpolitikki, og hesin ”óalmenni málpoli­ tikkur legði seg nær at tí íslendska og fylgdi sostatt tí siðvenju, sum fyrsti útbúni málfrøðingur okkara, Jakob Jakobsen, doktari í málfrøði, slóðaði fyri um og beint eftir aldaskiftið 1900” (s. 98). Hetta er ikki rætt. Doktor Jakobsen vildi hava eina fonetiska rættskriving, men hann slakaði nógv og tók undir við “Broytingini” hjá hinum í 7­mannanevndini hjá Føroyingafelag. Bæði Hamm­ ershaimb og Jakobsen vóru í nevndini. “Broytingin” bleiv samtykt av Føroyingafelag, men saboterað av teimum, sum hildu fast við uppskotið frá 1846. Stríðið førdi sum kunnugt til, at bæði blaðið og felagið doyðu. Tað er heldur ikki rætt, tá ið Málstevnunevndin sigur, at vit hava havt ein “óalmenn­ an málpolitikk”. Tað, sum vit hava havt, er eitt politiskt og psykologiskt trýst frá reinsi­ fólki. Trýst á skúlabørn, journalistar og onnur. Tað er misjavnt, hvussu reinsiklikan hevur verið kvalifiserað, men hon hevur so ikki havt nakra demokratiska legitimering. 9. Málstevnunevndin mælir til Málstevnunevndin kemur við nógvum “tilmælum”, sum – vissi tey verða fylgd – koma at kosta landskassanum útivið 100 milliónir krónur. Men tað er óhugsandi, at tey verða fylgd. Tilmælini eru ósaklig og ekstremistisk. Løgtingið hevur annað at brúka pengar til. Og tað er ikki trúligt, at tingfólk fáa seg til at taka undir við teimum ódemo­ kratisku sjónarmiðum, sum skyggja ígjøgnum á hvørjari síðu í álitinum: Málnevndin verður heimilandi stovnur; landsstýrismaðurin løggildir; skúlar og almennir stovnar hava skyldu at fylgja regl­ unum; setast skulu yrkorða­ nevndir; námsfrøðingar skulu útbúgva seg í miðlafrøði... Arbeiðið at gera yrkorð verður raðfest, og listar við frøðiorðum verða gjørdir fyri allar frøðigreinir og útbúgv­ ingar (s. 112). Málstevnunevndin mælir til: Játtast skulu 25 milliónir krónur til skúlabøkur til allan skúlan, so at alt undirvísingar­ tilfar kann verða endurnýggj­ að fimta hvørt ár (s. 113). Kringvarpið skal hava 15­ 20 størv afturat. Setast skal ein útbúgvin málráðgevi í Kringvarpinum, sum skal leið­ beina og annars hava eftirlit við, at samtyktu stevnumiðini um málnýtsluna á stovninum verða fylgd (s. 115). Høvuðsætlanin tykist vera at ómynduggera allar føroy­ ingar frá ellisárum og niður í barnagarðin. Vøggustovan verður ikki nevnd (men tað verður “mál í móðurlívi”...). 10. Óbrúkiligt álit Álitið frá Málstevnunevndini er órealistiskt í sínum krøvum og tilmælum og óviðkomandi í síni máláskoðan. For fáir tímar og pengar er ikki pro­ blemið; tað er heldur inni­ haldið í undirvísingini. Móð­ urmálið verður lært heima hjá foreldrunum. Tað passar ikki, at danskt og enskt eru í ferð við at oyðileggja føroyskt. Málið er ein seig organisma. Tann veruligi vandin er tann høvuðleysa málreinsingin og orðafabrikatiónin, sum gera, at fólk føla seg fremmand í sínum egna máli. Í staðin fyri málreinsing eiga vit at hava málvøkstur og fegin taka við teimum donsku og inter­ nationalu orðunum, sum vit hava brúk fyri. Ein syrgilig síða av hesum áliti er tann fjalda dagsskrá­ in. Allastaðni har, sum orðið føroyskt verður nevnt, verður meint við reinsiføroyskt, t.e. tað kunstiga málið, sum puristar halda seg hava rætt til at trýsta inn. Ein pedagogiskur antikvi­ tetur sker í eyguni: Nevndin tykist halda, at tvang og komm­ ando og eftirlit og heimiling og løggilding og yrkorðalistar eru góð amboð á tí estetiska øki, sum málburður og skald­ skapur eru. Einki fær verið skeivari. Tampur og skammi­ krókur hava ongan lærdóm gandað fram. 11. Tann puristiska málkósin er problemið Tað gongur ein kaldur og óhugnaligur gjóstur av eins­ rætting og harðræði gjøgnum hetta álitið. Tað er at vóna, at tingfólk vísa hesum frá sær og í staðin lata nakað av peng­ um til bókaútgávu, so at okkara skrivandi fólk kunnu skriva frítt og uttan censur og peningaligan miss. Teir nógvu feilirnir, sum skúlabørn og nógvir aðrir føroyingar gera, tá ið tey skriva føroyskt, kunnu gerast færri, um vit gera rættskrivingina lættari. Tað arbeiðið kundi verið ein virðilig uppgáva hjá einum komandi Málráði, sum umboðar fleiri máláskoðanir. Mál er ikki bara glosur og rættskriving. Mál er í nógv størri mun alt tað stílskap­ andi: fastar vendingar, málisk­ ur, orðatøk, metaforar, nuanc­ ur, tað at duga at taka til. Før­ oyskir lærarar, sum noyðast at sita og rætta edd, skuldu heldur fingið møguleika til at gjørt nakað við hesa síðuna av málkunnleikanum. Tann besti mátin at klúgva uppeftir í PISA­stiganum og fáa føroysk børn at lesa meira og stava betur er at skriva og umseta bøkur, sum børn og hálvvaksin tíma at lesa – og sum eru á einum hóskandi máli. At gagna føroyskum er at góðtaka fólksins mál og fak­ málini og tær international­ ismur, sum vit hava brúk fyri. Málreinsing er darvandi og skaðilig. Málið er eitt amboð og ikki ein politiskur koyril. Vit hava ikki brúk fyri politiskari stýring av okkara máli. Vit hava brúk fyri víðast møguligum frælsi til at skriva skaldskap, skúlabøkur og alt annað. Í nevndini í Málfelagnum sita: André Niclasen Dan R. Petersen Regin Eikhólm Um at gagna málinum www.umseting.fo Málfelagið Fríður bleiv eg á fremmandari grund. Ljósið skein bjart, so tað sveið í nakkanum. Tað føldist sum ein sitrón lá á eygnasteininum. Fanans lort, øll árini vóru geld, nyttuleys. Tóm av vónum, naiviteti, treytaleysum áliti. Spiltur stinkandi greytur, sum onkur hevur miðið í. Tað luktar av landi, ikki mínum, men mammons landi. Fá tær eitt lív áðrenn ov seint er. h. j. k. Mouritsen Frá ongum til alt