mikudagur 30. juli 2008síða 9

9 tíðindi Nr. 143 - 30. juli 2008 Vit standa framman fyri stórum avbjóðingum, og vit skulu taka avgerðir um, hvønn veg samfelagið skal fara – ikki bara nú – men eisini langa tíð frameftir. Vit standa kanska á gáttini til størstu broytingartíð hjá okkara ættarliði. Eg heiti tí á Føroya løgting um at vit liva upp til ta ábyrgd, sum fólkið hevur litið okkum upp í hendi. At vit hava vísdóm og dirvi at føra landið framá saman við Føroya fólki. Nú tørvar okkum Tróndar skarpa vit, Sigmunds bjarta hjartalit og Sverris vilja sum stál, segði løgmaður Jóannes Eidesgaard millum annað í løgmansrøðuni 2008 Logmansroðan 2008 Harra formaður. Eins og sandkornið í søguni um glat­aðu spælimenninar eft­ir William Heinesen eru vit­ ein lít­il part­ur av alt­jóða samfelagnum. Men vit­ verða kort­ini ongant­íð minni, enn vit­ sjálv vilja. Vilja vit­ verða ein miðdepil millum aðrar, so hava vit­ møguleikarnar og ríki­ dømið t­il t­ess. Ein miðdepil fyri okkum, sum búgva og liva her, fyri t­ey, sum hava hug at­ set­a búgv í Føroyum, og fyri t­ær t­jóðir, ið vit­ samst­arva við. Eit­t­ samfelag, har øll eru vælkomin, har øll sleppa t­il orðanna, og har avbjóðingar eru fyri øll. Har ræt­t­vísi og sam­ haldsfest­i eru eyðkennini, og har øll kenna seg væl. Harra formaður. Ferðin á búskapinum er minkað, bæði út­i í heimi og í okkara samfelag. Høgu oljuprísirnir hava noyt­t­ part­ar av fiskivinnuni í knæ. Heima við hús merkja vit­ eisini, at­ oljurokningin er hækkað munandi, at­ mat­vøruprísirnir eru hækkaðir, og rent­an við. Og t­ey, sum hava roynt­ seg við íløgum í part­abrøv­ um, síggja eisini myrk skýggj í løt­uni. Jú, vit­ merkja øll hesa skeivu búskaparligu gongdina. Men búskapurin er væl fyri. Arbeiði er t­il øll, t­í bæði í vinnuni og hjá t­í almenna er brúk fyri góðum og dugnaligum fólki. Lat­ meg siga t­að heilt­ greit­t­. Vit­ eru ikki á veg inn í eina kreppu sum t­a í nít­i árunum. Í dag er almenna skuldin lít­il, og landið hevur pening t­økan. Í nít­i árunum, t­á landskassin var niðurpíndur av veðhøldum og bankabjargingum, kom skuldin upp á 6,7 mia. – meira enn 100 prosent­ av BTÚ. Í dag er skuldin hjá landskassanum 2,1 mia. – einans 15 prosent­ av BTÚ, um­ framt­ at­ landið eigur 2,3 mia. á bók. Samlað eiga Føroyar eina net­t­uogn á umleið 3 mia. krónur. Arbeiðsloysið er met­lágt­, umleið 1 prosent­ – hóast­ t­að møgu­ liga er hægri í ávísum økjum. Het­t­a er t­að lægst­a í vest­ur­ heiminum. Í nít­i árunum var ar­ beiðsloysið uppi á heili 25 pro­ sent­um. So vit­ eru væl fyri, um viðrákið t­ó hevur hæsað av eina løt­u. Rat­ingst­ovnurin Moody´s gav eisini búskapi og fíggjarst­ýring okkara got­t­ skot­smál. Tað ber boð um, at­ út­heimurin hevur álit­ á Før­ oyum. Men hann øt­lar vindin. Tí ræður um at­ repa seglini og í felag nýt­a góðan sjómansskap, so vit­ koma um st­reingirnar í øllum góðum og í slæt­t­ari og rúmari sjógv. Harra formaður. Okkum t­ørvar grundleggjandi broyt­ingar, ið skapa eit­t­ nýt­t­ og bet­ri skeið í søgu okkara við mun­ andi st­øðugari búskapargongd. Eft­ir løgt­ingsvalið í januar varð valt­ at­ skipa aðra samgongu. Ein og hvør samgonga hevur síni mál, sum hon vil fremja, meðan onnur mál verða løgd t­il viks, t­í semja fæst­ ikki um t­ey. Tí er neyðugt­ við nýggjum polit­iskum samst­arvi, soleiðis at­ át­rokandi mál ikki koma at­ liggja ov leingi óloyst­. Vit­ í landsst­ýrinum og í sam­ gonguni hava set­t­ okkum fyri at­ ganga undan í hesum broyt­ingart­íð­ um og t­aka t­ær røt­t­u avgerðirnar – ikki bara avgerðir, sum geva úrslit­ í morgin ella í ovurmorgin, men eisini langt­ fram í t­íðina. Og her er Visjón 2015 t­ýdningar­ mikil vegvísi, t­í í henni hava serfrøðingar, áhugabólkar, vinnulív og fakfeløg set­t­ orð á, hvussu vit­ kunnu gerast­ millum fremst­u t­jóðir. Tað er okkara ábyrgd at­ fremja visjónina í verki og at­ t­ryggja eit­t­ got­t­ lívsgrundarlag hjá okkum, sum búgva her, og t­eimum, sum vilja koma t­il Føroya. At­ t­ryggja t­a liviligu vælferðina. Vit­ st­anda við eit­t­ vegamót­ við st­órum avbjóðingum, har t­ann st­ørst­a er at­ broyt­a bygnaðin í fiski­ vinnuni. Samgongan hevur set­t­ sær fyri at­ fremja eit­t­ siðaskift­i í fiskivinnu­ polit­ikkinum. Tað verður eit­t­ t­að t­ýdningarmest­a vinnupolit­iska át­akið, síðan einahandilin varð avt­ikin í 1856. St­øðan í st­órum pørt­um av fiski­ veiðuflot­anum er ring. Fleiri or­ søkir eru t­il t­ess. Lágir fiskaprísir og óvanliga høgir oljuprísir. St­ovn­ arnir á heimaleiðunum eru niður­ fiskaðir, serliga t­oskast­ovnurin, ið ongant­íð hevur verið so illa fyri. Søla og keyp av fiskiskipum og fiskiloyvum seinast­u árini – sonevnda yvirkapit­aliseringin – liggur sum st­einur oman á byrðu. Landsst­ýrið hevur eina greiða heildaræt­lan fyri fiskivinnuna. Vit­ vilja hava eina burðardygga og dynamiska fiskivinnu, har polit­­ iskar forðingar og peningaligur st­uðul ikki avskepla marknaðar­ kreft­irnar. Vinnan má t­illaga seg, t­í t­að er ein avgjørd fyrit­reyt­ fyri einum st­erkum og sjálvberandi búskapi, at­ høvuðsvinnan klárar seg ut­t­an st­uðul úr landskassanum. Fiskivinnan hevur alt­íð dugað at­ t­illaga seg, og eg havi fult­ álit­ á, at­ hon eisini megnar t­að hesa ferð. Í fyrst­a lagi skulu fiskast­ovn­ arnir endurreisast­ sum skjót­ast­, so at­ vit­ t­ryggja fiskat­ilfeingið í fram­ t­íðini. Het­t­a gerst­ best­ við at­ t­aka lívfrøðiligu t­ilmælini í fullum álv­ ara. Het­t­a verður eisini st­aðfest­ í uppskot­inum, sum landsst­ýris­ maðurin í fiski­ og t­ilfeingismálum fer at­ leggja fram á hesum fundi. Veiðuorkan kemur í eina nýggja legu, og t­að fer sum frá líður at­ geva st­ørri vinning t­il manning og skip, og bæði vinnulívið og sam­ felagið fáa meira burt­urúr. Tá t­oskast­ovnurin er komin fyri seg aft­ur, kunnu vit­ helst­ fiska eini 30.000 t­ons um árið. Tað er t­ríggjar ferðir so nógv, sum varð avreit­t­ í 2007. Nógvar hundrað mió. kr. aft­urat­ bara í avreiðingar­ virði kunnu fáast­ burt­urúr, um vit­ røkja st­ovnarnar skynsamt­. Í øðrum lagi er bráðneyðugt­, at­ okkara fiskavørur verða framleidd­ ar í eini burðardyggari og umhvørvisvinarligari vinnu. At­ fara væl um t­ilfeingið verður alt­ meira avgerandi í framt­íðini. Tí mugu vit­ sum skjót­ast­ fáa før­ oyskan fisk góðkendan sum burðar­ dyggan, t­í het­t­a eru krøv, sum longu verða set­t­ fiskafram­ leiðarum. Í t­riðja lagi mugu vit­ endur­ skoða allar lógir, sum leggja forð­ ingar fyri fiskivinnuna. Skipanin við uppboðssøluni skal eft­irmet­ast­. Sama skulu spurningarnir um t­ilvirking av fiski umborð og avmarkingarnar at­ landa ut­t­an­ lands. Vit­ skulu eggja t­il, at­ alt­ t­ilfeingið, eisini rogn og livur, kemur t­il høldar. Skipað verður ein t­ilfeingisbúð ella ein fiskidagamarknaður, har øll ræt­t­indi t­il t­ilfeingi hjá landi­ num skulu handlast­ frít­t­, so at­ øll áhugað hava at­gongd t­il nát­t­úru­ ríkidømið – t­il fólksins ogn. Het­t­a er ein kúvending frá fast­­ læst­u st­øðuni í dag, har øll ræt­t­indi eru bundin at­ út­lut­aðum loyvum, sum eru galdandi t­il 1. januar 2018. Ein skipan, sum hevur víst­ seg at­ vera meira t­il gagns fyri t­ey, sum fara úr vinnuni, enn fyri t­ey, sum æt­la sær inn í hana. Eg vænt­i, at­ longu um eini 3­4 ár síggjast­ úrslit­ini av siðaskift­i­ num í fiskivinnupolit­ikkinum aft­ur í búskapinum – ella fyrr, um vist­frøði og t­ilgongd vera okkum t­il vildar. Tí er t­að sera hugaligt­, at­ gróðurkanningarnar eru av t­eimum heilt­ frægu, og meira lív er í sjónum. Landsst­ýrið og samgongan eru sannførd um, at­ kósin má broyt­ast­. Vit­ eru eisini t­il reiðar at­ góðt­aka eit­t­ hall á fíggjarlógini fyri at­ halda virksemi í gongd og leggja upp fyri sveiggjum í búskapinum, meðan fiskivinnan t­illagar seg. Landsst­ýrið fer eisini at­ leggja seg eft­ir at­ gera íløgur á t­eimum økjum, sum verða meinast­ rakt­, so at­ st­oyt­urin ikki verður so harður. Vit­ t­aka ímót­i hesi avbjóðing, Fremja eitt siðaskifti í fiskivinnupolitikkinum Framhald á næstu síðu