mikudagur 30. juli 2008síða 13

Nr. 143 - 30. juli 2008 13 Seinastu tíðina hevur eitt serføroyskt fyribrygdi tikið seg upp viðvíkjandi fígging til sjúkrahús­ verkið. Sjúkrahúsini verða spurd um hvussu nógvan penig tey hava brúk fyri at røkja sínar uppgágvur. Spurningurin er sjálvandi burturvið og hevur botn í duldum ætlanum. Og svarið er sjálvandi hvørja ferð, at her krevst munandi økt játtan Eftir, at sjúkrahúsini í fjør (tilætlað og við góðkenn­ ing frá politikarum?) sprongdu allar búskaparlig­ ar karmar og harvið tilvit­ að brutu landsins lógir, trinu politikar fram á pallin og byrjaðu at tosa um und­ irfígging av sjúkrahúsun­ um. Bískaparfólk vóru sett, at grava hóskandi hagtøl fram fyri at prógva hesum og róð varð fram undir, at nú skuldu sjúkrahúsini sjálvi siga hvussu stórur tørvurin varð. Áhugaverdur arbeiðshátt­ ur sum ikki er, at síggja í okkara grannalondum og sum spælir hasard við pen­ ing skarttaborgarans. Kom at hugsa um norska heilsu­ málaráðharran Sylvia Brustad sum í februar í ár tók blaðið frá munninum. Okkara grannalondum verður arbeitt øðrvísi Á talarastólinum í Stórting­ inum helt hon eina torutalu móti norsku sjúkrahúsun­ um og teirra búskaparliga óskili. Ársøkin var ein yvir­ nýtsla á sjúkrahúsum uppá 1,5 mia. kr. svarandi til um­ leið 20 mió. kr. í føroysk­ um høpi. Hon gjørdi hetta eftir, at hon hevðið fingið andstøð­ una við sær. Av tí, at álop á sjúkrahúsverkið vanliga er ein gloypibiti hjá andstøð­ uni, at koma sjúklingum “til bjargingar”, er tað rætti­ liga sjáldsamt, at andstøð­ an er samd við stjórnini tá slíkar avmarkingar skulu gerðast. Men hesu ferð høvdu politikar fingið nokk. Søgan varð tann sama sum í Føroyum við, at sjúkrahúsini fara útum játtanina, biða um eyka­ játtan og fara eisini útum eykajáttanina. Ynskja mun­ andi økta játtan uttan, at tryggd fæst fyri betri og størri tænastu fyri borgar­ nar. Harafturat vóru sjúkra­ húsini (eftir avtalu við stjórnina) farin at taka rakstrarlán, sum síðani skuldu gjaldast aftur. Brustad helt her eina søguliga talu við stuðli frá andstøðuni um at nokk er nokk. Og hon helt áftram: “En årsak til problemene er, at man har brukt mer penger enn man har til dis­ posisjon. Det er viktig med orden i økonomien, selv for sykehusene. Slik går det ikke an å holde på!. Harafturat nevndi hon, at tað varð liðugt við at fara út um játtanina. Játtanin er viðtikin í tinginum og tað er eitt brot á demokratiið um hon ikki verður hildin. Hon metti, at atburður sjúkrahús leiðslunar varð ein háðan mótvegis Stór­ tinginum og at: ”Jeg prøv­ er å gjøre min jobb som helseminister. Det er slutt på å etterbetale penger. Det er ingen enkel løsning på dette, det er ikke bare å gi en milliard, så er dette løst. Vi må forholde oss til det Stortinget fatter”. Professari Terje P. Hagen við Institutt for helseled­ else og helseøkonomi tekur undir við Brustad. ”Det er første gangen på nesten 15 år at helseministeren har gitt et så klart signal og samtidig har muligheten for å holde det. Det finnes tidligere ministre som har prøvd seg på lignende, men da har de blitt falt i ryggen av opposisjonen i Stortinget”. Norski staturin yvitók raksturin av sjúkrahúsun­ um í 2002 í vóninu um at fáa tamarhald á búskapin­ um. Heilsumálaráðharrin Sylvia Brustad hevur nú givið sjúkrahúsunum 6 mánaðir til at fáa skil á búskapin. Og sum hon sigur: “Ingen har private seddelpresser. Vi vet det blir bråk når vi setter ned foten. Vi kan ikke skremme folk med at det er krise”. Skattaborgarin skal gjalda men fær onki. Men í Føroyum er heilt onnur mannagongd. Her spyrja politikar hvat sjúkra­ húsini vilja hava. Og so geva teir sjúkrahúsunum hetta. Hvar eru krøvini til dyggd, framleiðslu, før­ leika, kapping, nøgdsemi, búskaparskil o.s.fr. Hvat fáa borgarnir fyri øktar 30 – 60 mill. kr. av skattaborg­ arans peningi til sjúkrahús­ verkið? Hetta svarar jú til eina økta útreiðslu uppá eini 4000 kr árliga fyri hvørt húsarhald í Føroyum. Hvussu nógv høvdu hesi húsarhald ikki kunnað fing­ ið við, at tekna eina privata sjúkratrygging fyri 4000 kr. árliga. Ein trygging sum kundið givið teimum atgongd til viðgerð á hæg­ sta støði hvar sum helst í Europa. Sum Brustad so rætt førir fram. Loysnin liggur ikki í at oysa pening í eitt svart hol hjá einum in­ effektivum virki undir in­ kompetentari leiðslu. Tað er í áhugamálunum hjá skattaborgaranum, at krøv verða stillaði, at alterantiv­ ar loysnir og kappingar koma inn í myndina, at privata tænastan fær rúmari ræsur o.s.fr. Tað er helst ikki ókent fyri politikarum, at eitt vaksandi tal av landsins borgarum taka í egnan lumma og fara av landi­ num at leita sær heilsubót. Hetta sjálvt um teir ikki hava sjúkratrygging. Rákið mennist og kemur helst at nærkast norðurlendskum viðurskiftum. Í Danmark hava nú umleið 1,5 mió. fólk tekna privatar sjúkra­ tryggingar og kunnu velja viðgerðarstað og viðgerðar­ land sum teimum hóvar. Í Føroyum halda politik­ arar áfram við at oysa pen­ ing í eitt ineffektivt sjúkra­ húsverk, sum so at siga er uttan verunliga kapping við umheimin. Róð hevur eisini verið fram undir, at avtaka tað lítlu kapping sum vit nú hava í landinum og niðurleggja tey smáu sjúkrahúsini. Tosið um, at verkið tørv­ ar pening er mjørkatos. Eitt land hevur tað skipan og kostnað av sjúkrahús­ verkinum sum hóskar til landið. Í Europa liggur útreiðslan millum 5 og 15% av bruttu tjóðar úrtøk­ uni. Føroyar eru helst ein­ asta land sum vil hava eina skipan og útreiðslu sum líkist einum øðrum landi. Danmark kundið ikki droymt um, at havt eins sjúkrahús útreiðslu sum Noreg. Tey hava hvør sína skipan sum tey hvør sær taka fulla ábyrgd fyri. Norðanlond sera ymisk á heilsuøkinum Sambart OECD brúktu norðanlond í 2005 fylgj­ andi upphæddir til heilsu­ verkið roknað uppá hvønn borgara og í donskum krónum: Danmark kr. 23.600,­ Svøríki kr. 21.600,­ Føroyar kr. 17,500,­ (19.700,­) Noreg kr. 35.600,­ Finland kr. 17.100,­ Grønland kr. 16.100,­ Ísland kr. 31.600,­ Føroyar í klombrum er tað talið Føroyar høvdu havt, um privata heilsutænastan lá á norðurlendskum støði. Privat heilsutænasta í Før­ oyum liggur væl aftanfyri londini í vesturheiminum og ætlanir eru frammi um, at minka hana. Hetta til stóran ampa fyri sjúklingar. Einføld aritmetikk gevur so, at um Danmark skuldið sammett seg við Noreg so skuldu danir hækkað játtan­ ina til heilsuverkið við heilu 65.000 mió. kr. Hetta kann sjálvandi ikki koma uppá tal. Ongin rættsikt­ aður danskur politikari hevðið droymt um, at kom­ ið við einum tílíkum upp­ skoti. Teir hava tað heilsu­ verk sum hóskar til dansk­ an búskap, mentan og mannagongdir. Føroyar, eitt serstakt land Men so er ikki í Føroyum. Ikki nokk við, at embætis­ fólk verða sett til, at grava hóskandi hagtøl fram frá grannalondum fyri, at rætt­ vísgerða økta føroyska játtan. Sjúkrahúsini verða harafturat biðin um, at siga hvussu nógv tey vilja hava. Og landsstýrismaðurin gerðst í øðini, um tey ikki fáa tað tey ynskja. Hvat við øðrum almenn­ um stovnum so sum skúl­ um o.t. Skal líknandi skip­ an eisini verða galdandi fyri tey? Lata tey fara langt út um játtanina meðan landsstýrismaðurin væl­ vitandi stendur og floytar og hyggur hin vegin. Hetta fyri síðani, at verða spurd um hvussu nógv tey vilja hava til næsta ár. Og, at so landsstýrismaðurin síðani hóttir við eldi og brandi, um ikki ynski stovnsins verður gingið á møti? Harafturat verða sjúkra­ húsini biðin um, at meta um hvørjar uppgávur tey skulu røkja. Tað hava tey onki við at gerða. Hetta er ein politiskur spurningur. Politikarnir eru valdir til at røkja tørvin hjá landsins borgarum. Her kemur mill­ um annað sjúka og heilsa har politikara skulu seta út í kortið hvar henda tænasta skal keypast. Frá hvørjum sjúkrahúsi, frá hvørjum landi, frá privatum o.s.fr. Í hesum sambandi er Landssjúkrahúsið í seinast­ uni sammett við eitt sentral­ sjúkrahús. Hetta er vanda­ fullur vegur fyri okkara borgarar. Um rákið í vestur­ heiminum hevðið nátt Før­ oyar, so vóru tey 3 sjúkra­ húsini her broytt til skaða­ stovur, kanningarmiðdeplar og eina sentala bráðdeild. Restin av peninginum hevðið verið brúktur til fluttning og avtalur við okkara grannalond, meira privata tænastu og betri sjúkratrygging. Harvið hevðið borgarin fingið eina munandi betri tænastu fyri sama pening. Men her í Føroyum er sjúkrahúsleiðslan farin at reka politikk meðan Al­ menna­ og Heilsumálaráð­ ið er farið at reka sjúkahús. Hvussu nógvan pening hevur sjúkrahúsverkið brúk fyri? Jákup petersen viðmerkingar