týsdagur 5. august 2008síða 22

22 vinnan Nr. 147 - 5. august 2008 Tórbjørn Jacobsen landsstýrismaður, Tjóðveldi Altjóða havgranskingarstovnurin ICES mælir til eitt hýsu- og toska- moratorium á føroyska land­grunn- inum og á Føroya banka í fiski- veiðiárinum, sum byrjar um ein slakan mánaða. Veiðibann, tí at tilgongd­in í hýsustovninum er vánalig, og tí at toskurin – gýting- arstovnurin - er komin niður á eitt søguliga lágt mark, í hvussu er síðani fiskifrøðingar fóru und­ir at gera rannsóknir á føroyskum hav- leiðum. Annar kosturin er at leggja fram eina stuttfreistaða end­- urbyggingarætlan fyri stovnarnar, hagartil vit kunnu rópa okkum at hava eina burðard­ygga veiði. Upsastovnin meta teir at vera í rímiliga góðum stand­i. ICES er tó ikki tilmæland­i biologiskur stovn- ur samsvarand­i lógini um vinnu- ligan fiskiskap, men harafturímóti lívfrøðiligur grund­vøllur und­ir metingunum hjá Fiskirannsóknar- stovuni. Fiskid­aganevnd­in er tilmæland­i sambært lógini, og hevur í ár býtt seg upp í ein meiriluta og tveir minnilutar. Formaðurin í nevnd­ini er annar minnilutin, og hann fær stuðul frá umboðnum hjá Føroya Fiskimannafelag. Teir mæla til ein niðurskurð í d­agatalinum hjá bólkunum 3, 4 og 5 á 20-25%. Hartil taka teir und­ir við Dánjali Jacobsen um at lækka d­agatalið í partrolaraflotanum við 10%. Meirilutin mælir til at hald­a fast við fiskid­agatalið, sum varð útlut- að til verand­i fiskiár. Harímillum liggur nationali hav- rannsóknarstovnurin. Tilmælið hjá ICES byggir á rannsóknir, sum Fiskirannsóknarstovan ger við “Magnusi Heinasyni”, og síð- ani lagar hon tilmæli samsvarand­i yvirskipaða málinum við lógini um vinnuligan fiskiskap, sum er at tryggja eina lívfrøðiliga og búskaparliga burðard­ygga veiði á føroyskum havmiðum. Hetta man vera tað, sum kjálkar mest upp at eini end­urbyggingarætlan av hart troyttu botnfiskastovnunum, og tí hava vit mett hesa tilráðing sera skilagóða, nú táið uppskot verður lagt fram, har áseting skuld­i ger- ast um fiskid­agar fyri fiskiárið 2008/2009. Mælt verður til ein skurð í d­agatalium hjá partrolar- unum á 20% og í øllum hinum bólkunum á 50%. Í samgonguskjalinum und­ir sit- and­i samgongu verður staðfest, at fiskivinnupolitikkurin hevur sum høvuðsmál, at ríkid­ømið í havi- num verður umsitið sum varand­i grund­arlag und­ir føroyska bú- skapinum. Hartil kemur orðingin, at leikluturin og umstøðurnar hjá lívfrøðiligu ráðgevingini verða styrkt. Hend­an kred­d­an er til fulnar fylgd­ í uppskotinum, sum er til viðgerðar íd­ag. Hetta er eitt skifti, sum vit meta vera alneyðugt av fleiri og góðum orsøkum. Ongin tjóð í heimi hevur størri tørv á eini burðard­yggari fiski- veiði enn Føroyar. Orsøkin er hin einfald­a, at ongastaðni er fiski- veiði og framleiðsla úr tilfeingi- num av so umráðand­i búskaparlig- um týd­ningi fyri samfelagið sum her hjá okkum. Tí ræður um opti- mala stovnsrøkt, fyri at búskapurin skal hava eitt so støðugt og sterkt fund­ament sum yvirhøvur gjør- ligt. Fyri at grund­vøllurin und­ir vælferðar-samfelagnum kann vera so tryggur og javnur sum møguligt er. Hetta gevur frægasta útflutningsvirði og mestu kollek- tivu keypiorkuna yvir ár í mun til umheimin. Tríati ár eftir at fiskimarkið varð flutt út á 200 fjórðingar mega vit ásanna, at vit ikki hava megnað nóg væl lutin at skipa veiðiorkuna í mun til tað sum á hvørjum ári kann takast úr botnfiskastovnunum und­ir Føroyum. Veiðan hevur ikki verið burðard­ygg, og hjá fiskifrøð- ingunum hevur tað verið sum at sletta vatn á gás, roynd­in at vend­a ikki serliga skilagóðu gongd­ini. Tilráðingarnar hava verið negli- sjeraðar. Úrslitið er óvanliga stór sveiggj í fiskiveiðini, sum aftur rakar samfelagsstabilitetin. Nú er so spád­ómurin, at toskastovnurin er komin á eitt mark, har tað und­ir ringum umstøðum í tilgongd­ og vistfrøði kund­i end­að við eini van- lukku fyri føroyska samfelagið. Miðskeiðis í nítiárunum kom so skipanin, sum onkur hevur rópt fyri at vera heimsins bestu. Í sein- astuni hevur verið longri ímillum snapsirnar, hesi herrópini, og vit kunnu ivaleyst sáttast um tað íd­ag, at ongin skipan er betri, enn hon verður umsitin. Mikið rósta sjálvregulerand­i fiskid­agaskipan- in hevur nú sjálvregulerað fiska- stovnarnar niður á marginalarnar ímillum lív og d­eyða. Tí hava fiskid­agamissionerurin úr Seyr- vági og kóvboybiologurin úr Reykjavík helst verið so kúrrir í seinastuni, trupult at vera sann- førand­i táið bara rúkand­i toftir stand­a uppi, eftir at mann hevur roynt at rópt eini hús upp at stand­a. Makthavararnir í Kreml hild­u seg eisini hava eina góða skipan, men harfyri d­att Berlin- múrurin niður sum súmbolið um eina krakeleraða og d­eyðkomna skipan. Veruleikin er tann, at tað hevur verið frí fiskiveiði, síðani lógin varð sett í gild­i, og einasta reguleringin í skipanini hava verið friðingarnar, sum partamaðurin Heini í Kunoy var arkitekturin aft- anfyri, táið tær vórðu lógskipaðar í síni tíð. Guð skal vita, hvussu skilið annars hevði verið á land­- grunni okkara. Táið tosað verður um fría fiskiveiði, so er tað ein sannroynd­, at allir bólkarnir savn- aðir hava nýtt nógv færri d­agar enn teir útlutaðu við fiskiársbyrjan á hvørjum ári, síðani hend­an nýggja roynd­in varð gjørd­. Nú er tann stund­in komin til hand­a, at vit taka betri partar fyri okkum. Ein nógv mentur heimur er farin at hugsa um, hvussu Skap- anarverkið skal framtíðar-tryggj- ast komand­i ættarliðum. Megin- orðið er at vera burðard­yggur. Í m.a. veðurlagsmálum, orkumálum og fiskiveiði. Vit hava sett okkum fyri at røkka hesum máli skjótast gjørligt. Einans ein einasta avgerð á Før- oya Løgtingi kann broyta allar okkara fyritreytir sum samfelag fund­amentalt, og hartil tann rætta vegin, og tað er at taka und­ir við løgtingsmáli no. 1/2008. Úrslitið verður at: • vit koma so nær javnvágini ímillum stál, orku og stovnar sum møguligt. • Botnfiskastovnarnir verða end­urskipaðir til optimala stød­d­ og geva harvið mestu úrtøku. • Rakstrareind­irnar í vinnuni fáa ein nógv betri búskap. • Manningarhýrurnar fara at vaksa munand­i. • Rávørutilgongd­in til framleiðsluna á land­i verður størri og javnari. • Kyoto-problematikkurin fær eitt ord­ans skump tann rætta vegin. • Fullfør arbeiðsorka verður tøk til aðra vælferðarbygging í samfelagnum. Keyparalond­ini kunnu umsíðir fáa staðfest, at vit eru ein sivili- serað tjóð, sum røkir sínar natio- nalu ognir burðard­ygt, harímillum livand­i tilfeingi, hetta gevur atgongd­ til bestu marknaðir og besta prísin. Útflutningurin økist munand­i og harvið megin und­ir vælferðar- samfelagnum. Tað hevur verið róð frammund­ir, at hetta uppskotið skal vera so herskin kostur, at tað fer at taka grund­arlagið und­an fiskiflotanum. Onki er rangvørgari enn tað. Veru- leikin er held­ur hann, at stjórnanin og fiskivinnupolitikkurin higartil hevur havt við sær so stóra armóð í stovnum og flota, at í fleiri skipa- bólkum verða ógvuliga fáir d­agar brúktir í hesum fiskiárinum. Well d­enn er høgi oljuprisurin til stóran ampa fyri skilagóðum rakstri, men tað er bara ein lítil orsøk til at brúksprosentið í bólkunum framroknað verður: Bólkur 2 (81%), bólkur 3 (75%), bólkur 4A (35%), bólkur 4B (55%), bólk- ur 4T (120%) og bólkur 5 (36%). Orsøkin er held­ur ein tilfeingis- kreppa. Orsakað av ov stórari roynd­. Alt ov stórari roynd­. Úrslitið er hesin d­eyði kapitalurin, við túsund­um av fiskid­øgum, sum nú liggur svínabund­in og merg- sogin. Uppskotið broytir lítið og onki í mun til verand­i støðu, hin- vegin verður luftin tikin úr skip- anini, og tað fer frameftir at gera rakstrarvánirnar munand­i betri hjá teimum, sum framhald­and­i ætla sær eitt gott lív í føroyskari fiskiveiði. Soleiðis sum útlitini eru í vistfrøði og tilgongd­ á land­- grunninum, sambært Fiskirann- sóknarstovuni, so fara tað bara at ganga fá ár hagartil stovnarnir eru komnir fyri seg aftur, og møguleiki kanska verður fyri, at fiskid­aga- talið aftur kann hækka. Hesa gongd­ina hava vit sæð í m.a. Barentshavinum, har ICES nú mælir til at hækka kvoturnar aftur. Viðvíkjand­i Føroya banka er tað soleiðsni, at báðir tilmæland­i partar mæla staðiliga til eitt total- moratorium. Hesi ráð eru fylgd­, og eisini ráðini frá Fiskirannsókn- arstovuni um at friða Holið eystan fyri alt árið fyri trolveiði. Hvørvítt onnur ráð frá tilmæland­i pørtunum verða fylgd­, fer støða at vera tikin til, táið tilmælini eru viðgjørd­ til fulnar. Fiskid­aganevnd­in mælir til, at mynd­ugleikarnir gjøllari fara und­ir at fylgja hjáveiðuni eftir botnfiski hjá útlend­sku og føroysku svartkjaftaskipunum. Nevnd­in sigur seg hava eina fatan av, at svartkjaftaflotin fiskar nógv- an botnfisk sum hjáveiði, og nevnd­in held­ur eisini, at nógva svartkjaftaveiðan und­ir Føroyum hevur eina beinleiðis ávirkan á støðuna hjá fiskastovnunum. Ger- ast skal upp við støðugt treystari søgur á hvørjum geilarhorni um snørd­ar trolposar, rækjuposar í toskaposum, eina gigantiska hjá- veiði av serliga upsa og kongafiski í veiðuni hjá føroyska og útlend­ska pelagiska flotanum o.s.fr.. Sam- gongan er samd­ um at herða eftir- litið, og land­sstýrismaðurin fer sum fyrstkomand­i átak at steðga hesum brotsverkum, eru tey veru- leiki. Tað er óskiljand­i, at menn saga greinina av, sum teir sjálvir sita á, bara í shorttherm hugsan og av óetiskum glúpskni, held­ur enn at hugsa í langtíðaroptikki bæði fyri seg sjálvar og samfe- lagið, hetta er óhugnaligt og sera lítið skilagott, og hartil eiga slík brot at vera revsað munand­i harð- ari enn higartil. Umframt teir tilmæland­i part- arnar, settu vit eina nevnd­ niður tíðliga í vár fyri at finna fram til, hvussu veiðuorkan hevði flutt seg netto, síðani fiskid­agaskipanin varð sett í gild­ið. Hetta var eitt meira ella minni kollektivt krav frá løgtinginum, sum sat und­an hesum. Nevnd­in er av tí sannfør- ing, at hóast fiskid­agatalið sum heild­ er minkað við um 20% síð- ani 1996, so er sannlíkt, at veiði- trýstið er vaksið, og at fiskid­aga- skipanin í núverand­i líki ikki livir upp til krøvini um, at veiðan er búskaparliga burðard­ygg, og at mest møguligt virði fæst burturúr hjá fiskivinnuni yvirhøvur. Ymisk- ar orsøkir eru til tað, sum nevnt verður í viðmerkingunum. Ein minniluti í nevnd­ini vísir á, at høv- uðstrupulleikin við fiskid­agaskip- anini er, at veiðitrýstið á toska- stovnin gerst so stórt, tí hann er d­ýrast, og ongar beinleiðis forð- ingar er fyri, at skip fara frá bílig- ari fiskasløgum til toskin sum tann d­ýrasta. Tí gerst veiðitrýstið á toskastovnin alt ov høgt. Annars mælir nevnd­in til, at teir 5.000 d­agarnir, sum vórðu tillutaðir bólki 5 í einum serhand­li í 1997, verða tiknir úr skipanini aftur. Hesum ráðum hevur land­sstýris- maðurin fylgt, táið ongin faklig orsøk var til hend­an sjald­sama hand­il, í eini skipan, sum annars sigst at hava verið rímiliga mate- matiskt snøggað til samsvarand­i veiðu og orku, 10 ár aftur í tíð. Neyvan síðani kreppuárini munnu føroyingar hava kjakað so nógv um fiskivinnumál sum í hes- um d­øgum. Bæði tí at vit vita, at hetta er sjálvur mergurin í sam- felagnum, og tí at íborið orða- skiftið er meginspurningurin, um tilvild­in skal hald­a fram at ráða fiskivinnupoltikkinum ella polit- iska vald­ið umsíðir skal fara und­ir eina nýggja leið, har lívfrøðiligu tilmælini vera tikin til eftirtektar. Løgmaður brúkti hópin av polit- iskum kapitali til at gera greiði fyri síni hugsan og ætlan um eitt nýrák á hesum øki í røðu síni á Ólavsvøku, og í longd­ini kemur hend­an nýskipanarleiðin at styrkja okkara støðu kolossalt, í øllum liðum samfelagsins og mótvegis útheiminum. Fái ikki verið samd­- ari enn tað sama, og tí er uppskot- ið, sum nú er ávegis í vinnunevnd­- ina, soleiðsni snikkað til. Hetta er land­sstýrisins politikkur. Ein poli- tikkur sum ber okkum framá, úr eini fiskivinnu-politiskari miðøld­ at kalla. Føroyingar eru d­ømd­ir til at liva í lagnufelagsskapi við havið og tess tilfeingi. Tí ræður um at brúka tað rætt. Ongin tjóð er meira búskaparliga treytað av hes- um enn vit, og tí hava vit eina ser- liga skyld­u til at røkja grunnarnar betri enn nakar annar í heimi. Megna vit við átøkum okkara nú, at røkka vísind­aliga blástemplaðari fiskiveiði eftir stytst møguligari tíð, har bara vistfrøði og tilgongd­ avgera sveiggini í veiðini, tá er stutt eftir á mál til ein sjálvberand­i búskap, sum aftur kann flyta okk- um upp á hægstu politisku tind­ar í altjóða samfelagnum. “Lívið er saltfiskur”, segði Nobelvinnarin Hald­ór Laxness í Búskaparlig framtíðartrygging av tjóð okkara Røðan hjá landsstýrismanninum í fiskivinnumálum, í sambandi við 1. viðgerð av uppskoti til broyting av løgtingslóg um vinnuligan fiskiskap