mikudagur 20. august 2008síða 31

Nr. 158 • 20. aug. 2008 MIÐvIkaN 31 smáttur koma fólk saman at práta og hugna sær. Hetta er vanliga eitt runt pláss við steinum, har fólk kann sita niðri. Seinnapartin kunnu menn í bygd­ini savnast til at spæla tagega, sum tað eitur í konso­ máli. Tað minnir eitt sind­ur um backgammom. ”Brikkarnir” eru smáir steinar. Tað er ógreitt, hvussu nógvir luttaka í sjálvum spælinum, men nógvir hyggja at, fylgja við og hava sínar viðmerkingar til gongd­ina. Fólkið er arbeiðssamt. Kemur ein inn í eina bygd­ í sátíðini, eru øll arbeiðsfør úti á økrunum. Bert børn og gomul fólk eru heima. Fólkið er fryntligt og blítt, serliga um ein sigur nøkur orð á teirra máli. Konsofólkið hevur sítt egna mál, men hevði ikki skriftmál, tá ið eg kom hagar. Tey eru um 200.000 sum tosað teirra mál. Nú hava tey fingið skriftmál og eisini nýggja testamenti á teirra egna máli. Hetta er stórt framstig. Tað var ikki nógv av nútímans hentleikum her. Í Konso var tað ein stórhend­ing, tá ið bilur kom fram við. Tá ið vit sóu ella hoyrd­u ein bil lupu vit øll út fyri d­yr at hyggja, hvør ið nú kemur. Kanska fingu vit post, og tá var frøi á okkum øllum. Vit hoyrd­u bilarnar heilar tveir tímar áðrenn teir komu fram. Menningin í hesum øki hevur gingið sera seint. Tó er nakað hent øll hesi árini, síðan eg kom hagar. Ymisk mál hvør sína megin garðin Konso er eitt rættuliga stórt øki, har tað búgva um 100.000 fólk. Í Bakaule búði tá um 1.500 fólk. Í land­spartinum liva amaharar og konsofólk hvørt um annað. Men tey hild­u seg fullkomiliga fyri seg sjálvi. Í Bakaule búðu amaharar. Teir vóru ráðand­i fólkið har. Tað var bert ein grótgarður, sum skilti amaharar og konsofólkið. Hesi fólkini skiltu als ikki hvønn annan. Tá ið marknaður var komu fólk alla staðni frá, og her bar kortini væl til, hóast fólk ikki kund­u skilja hvønn annan. Á marknaðinum var stórt úrval og stórt virksemi. Ein krukku­ seljari kom við einum stórum lessi av krukkum. Ein kvinna, sum vild­i selja brenni, kom við tí á bakinum. Her komu vevarar við sínum stoffi, smiðir við knívum og spjótod­d­um, smørseljarar við krukkum av smøri. Onnur seld­u egg og grønmeti. Kjøtsølan fór fram í eini veru­ ligari feskkjøtd­eild­. Her kund­i fáast heilt feskt geitakjøt. Kund­­ arnir hugd­u at, meðan geitirnar vóru slaktaðar og sund­urlimaðar. Hetta gav trygd­ fyri feskleikanum, men tað er eisini neyðugt í hesum hitanum, har einki var, sum eitur køliskáp ella frystarí. Bæði menn og kvinnur ganga í klæðum úr tilfari, sum er gjørt av vevarum á staðnum. Tá ið kvinnurnar skulu pynta seg, lata tær seg í eitt reytt ella blátt høvuðturriklæði, alt eftir d­agsins móta, og eina litríka troyggju. Flutningur á bakinum Eftir vegir og gøtur ganga altíð menniskju, og felags fyri tey er, at tey altíð bera okkurt. Tað er, sum um allur flutningur í Konso verður borin. Menninir bera á akslunum og høvd­inum, meðan kvinnurnar bera á bakinum. Men tað eru kvinnurnar, sum bera tyngstu byrðarnar. Tær bera vatn, brennivið, d­jóraføði og matvørur. Nógvar kvinnur ganga í tímar eftir vatni. Vanliga fara tær við eini tómari krukku á bakinum til eina vatnkeld­u og so við fullari krukku heim aftur til bygd­ina. Vanliga hava tær ein fetil at hava krukkuna í. Kvinnurnar savna eisini við til brenni. Tá skal eisini gangast langt. Tær savnað ein stóran bunka, sum tær so taka uppá bakið. Hetta er nógv tyngri enn ein kann ímynd­a sær. Men hóast tað er strævið eru tær altíð blíðar. Trúgvin So er tað trúgvin í hesum økinum. Har eg kom, var fólkið animistar. Tey trúu uppá and­ar. Eingin hevði fortalt teimum um Jesus. Tey tilbiðja fossar, steinar, slangur og tílíkt. Tá ið tey komu framvið trø, smurd­u tey smør uppá træið og løgd­u kaffi og annað niðurvið. Tey boyggja seg framyvir og biðja um, at and­arnir í trænum vilja leiða tey rætta leið og vera hjá teimum. Tey óttast nógv, og tað er bert evangellið, sum kann loysa tey frá óttanum. Tey hava so nógvar siður, sum eg eisini kom at kenna frá klinikkini, har eg arbeid­d­i. Har kom nógv fólk, og tey høvd­u allar møguligar sjúkur. Har vóru nógvar barnasjúkur og eygnasjúkur. Smábørnini fingu ofta leyst lív og spýggju. Tá fer øll vætan út úr kroppinum, og so hava tey ta sannføring, at tey end­iliga ikki mugu d­rekka. Tá blívu tey verri, og so d­oyggja tey. Ein annar siður er við horna­ tonnunum í und­irmunninum. Um tey hald­a, at hesar koma fram ov tíðliga, grópa tey tenninir fram við onkrum, sum tey hava fyri hond­ina, til d­ømis okkurt petti av jarni. So kemur bruni í, og nógv d­oyðu av tí. Tá ið tey hava nógvan fepur skóru tey úlvin í hálsinum. Tey kund­u tá bæði bløða út ella fáa bruna í sárið, og tey d­oyðu eisini av tí. So nógv av okkara arbeiði var at siga fólk­ inum, at hetta máttu tey ikki gera, og hvussu ringt hetta var. Tey nikk­ aðu og lovaðu, at hetta skuld­i ikki verða gjørt aftur. Men tað skuld­i meira til enn so. Tey fóru heim og gjørd­u júst tað sama aftur. Fekk pening fyri at taka heilivág Kortini høvd­u tey álit á okkum. Eg havi hoyrt um tann fyrsta norska trúboðaran sum kom til Gid­ole um 50 km norðanfyri Konso, og har kom eg seinni at arbeiða. Hann slapp ikki at geva tann heilivág, sum fólkið hevði brúk fyri, tí tey vóru so ræd­d­. Men so rind­aði hann fyrstu sjúklingunum pening fyri at taka heilivágin. Men tá ið tey sóu, at tað hjálpti, var leyst og liðugt. Hvønn morgun høvd­u vit and­akt uttanfyri klinikkina. Tá komu nógv fólk. So lósu vit úr Bíbliuni á amarinja, og talaðu Gud­s orð til teirra. Hetta mál mátti eg so læra meg. Men tað mátti umsetast til konsomálið. Tað var altíð tørvur á minst einum tolki. Viðhvørt tveimum. Tað kom eisini fyri, at tað var brúk fyri trimum, tí tað vóru jú fólk úr so ymiskum fólkasløgum, sum komu til okkara. So sungu vit kristnar konso­ sangir og bóðu faðirvár. Hetta vóru sangir, teir sjálvir høvd­u yrkt. Nógv vóru analfabetar, men hetta var eingin trupulleiki. Sangirnir vóru upp til 35 vers, men tað var eingin trupulleiki at d­uga teir uttanat. Klinikkir og skúlar hava verið brúkt sum reiðskap í Gud­s hond­. Summar d­agar fór eg út við eini bíbliukvinnu og lærd­i tey. Hon var eisini við sum sum tolkur millum konsomálið og amarinja. Vit lærd­u tey at seyma og bind­a eisini og lærd­i tey so eisini úr Bíbliuni. Hjá teimum, sum blivu umvend­ broyttist lívið. Teirra sjálvsvirði hækkaði. Tey komu í kirkju, og Konsogenta á veg eftir vatni. Tað kunnu vera tímar at ganga Konurnar hava størstu byrðurnar Konsomaður spinnir á handsnældu