leygardagur 18. august 2001síða 7

12 Nr. 158 - 18. august 2001 Nr. 158 - 18. august 2001 13 Jeffrei Henriksen Í greinarstubbanum Teldu- týðing, sum stóð í fylgi- blaðnum hjá Sosialinum, Vikuskiftinum, 24.februar, er sagt frá teldutøkari fleir- málaorðabók og at føroyski orðalistin í ESPERANTO- BÓKINI II fór at verða lagdur aftur at henni. Tað er gjørt, og hetta merkir, at ein og hvør, ið hevur atgongd til Windows og alnetið, nú kann gera sín egna teldutøka føroyska fleirmálaorðalista. Har eru 58 ymisk tungumál at velja ímillum. Mannagongdin er henda: Ger fyrst nýggj fílusøvn: Ergan\Erg50\Faeroese (stavað beint so!). Finn á internetinum http://www.travlang.com/E rgane/download-en.html (stóra E í Ergane!) og tak niður fíluna Erg50.zip ”Unzip” (nú ella seinni). – goym fíluna í Ergan\ (úr C:\unzipped). Finn á internetinum http://www.travlang.com/E rgane/vocab.html og tak niður fíluna faeroese.zip at goyma (”unzipped”) í Ergan\Erg50\Faeroese. Til fremmandamálini, ið tú velur tær, gert tú fílu- søvn, eins og tú gjørdi til føroyskt, og tekur niður á sama hátt. Nú kanst tú lata upp Ergane5.0 og velja leitorða- mál From og týðingarmál To, harnæst velja millum Dictionary, Practise, Ex- port og Keyboard config. Dictionary Hetta er orðabók, har ið týtt verður úr einum máli í annað. New word: skriva eitt leitorð og vita, hvussu tað eitur á týðingarmálinum. Gev gætur! ð verður skrivað við at trýsta á F6; æ = ae; ø = oe; å = aa. – Hetta kann broytast, sí ”Keyboard config” niðari. Ein esperantotýðing stend- ur tilskilað við reyðum. Undirstrikað orð á summ- um málum fæst meir at vita um við at klikkja á tey (orðaflokkur, bendingar- snið, orðingardømi). Vert kann vera at hava í huga, at á esperanto enda navnorð við –o, sagnorð við –i, lýsingarorð við –a og hjáorð við –e. Soleiðis sigur esperantotýðingin tí, ið ikki veit betur og slær inn t.d. føroyska orðið ’koma’, at ensku orðini ’come’, arrive’ og ’appear’ eru sagnorð, men ’arrival’ og ’appearance’ eru navn- orð. Practise Her ber til at læra seg nýggj orð í fremmandamálinum. Venjingarfílan minnist, hvørji orð, ið tú ikki skriv- aði rætt, og tú kanst íðka tey upp aftur, til tú hevur lært tey. Royn tilvildarliga venjingarfílu 1. Vel t.d. føroyskt til leit- orðamál og enskt til týðing- armál (um tú hevur tikið hesi bæði málini niður). 2.Vel: Practice. 3. (Um so er, at tilvildar- liga venjingarfílan hevur verið roynd frammanund- an, og tær gomlu rætting- arnar ikki skula koma fyri aftur, vel: Erase errors). 4. Vel: Next word – royn at týða – inn ( = Enter) - Next word o.s.fr. (so leingi tú tímir hetta). 5. Vel: Only errors – Next word o.s.fr. Eisini seinni ber til at venja seg burturav við t.d. teimum orðunum, tú skriv- aði skeivt: Faeroese – English - Practise – Practice file – Select file – en.pra – OK - (Only errors) - Next word o.s.fr. Ger nýggja venjingar- fílu við valdum orðum 1.Vel fremmandamálið til leitorðamál og føroyskt til týðingarmál 2. Vel: Dictionary – Open practice file – Skriva fílunavn, t.d. enskt1.pra – OK 3. Skriva tað fremmanda orðið, tú vilt hava týtt – Enter – Add – New word - o.s.fr. – Close. Nýt hesa venjingarfíluna Vel nú føroyskt til leitorða- mál og fremmandamálið til týðingarmál – Practise – Practice file – Select file – vel fíluna – OK – Next word – (vita, um tú veitstst) – trýst á inn-knappin (Enter) – Next word – o.s.fr. Tú kanst gera tær nýggja venjingarfílu (nýtt fílu- navn) t.d. til hvønn skúla- tíma. Skal sama fíla nýtast um aftur, so trýst fyrst á Erase errors, eftir at tú hevur valt hana. (Ella alt hetta øvut við føroyskum til leitorðamál og fremmandamálinum til týðingarmál, tá ið venjing- arfílan verður gjørd, men fremmandamálinum til leit- orðamál og føroyskum til týðingarmál, tá ið venjing- arfílan skal nýtast) Export Ger tvímála orðalista: Vel leitorðamál, týðingar- mál og bókstavir (character set - í flestum førum helst WinLatin1); trýst síðan á Export (ikki fyrst á inn- knappin). Nýggja fílan við tvímála orðalistanum er goymd í Erg50 sum ”Notesblok”, men kann rímiliga flytast avritað eitt nú til Word. (Formats: 1. esperanto- heiti eru tilskilað í klombr- um; B. orðaflokkur o.t. kann verða tilskilað – enn bert í enskum, fronskum og hálendskum) Keyboard config. Lykil til óvanligar bókstav- ir. Her sæst við at klikkja á ð, at til at skriva henda bók- stavin skalt tú trýsta á F6. Tú fært kortini eisini nýtt tín vanliga ð-knapp, um tú í Keyboard configuration klikkir á ð, síðan klikkir í Mapped to character/key, finnur og klikkir á ð í ný- framkomnu rullivalmyndini niðriundir, aftur klikkir á kassan oman fyri rullival- myndina, um hann ikki longu hevur (bláan) lit, síð- an trýstir tú á tann vanliga ð-knappin á telduni, har- næst á innknappin ( = Enter) og at enda klikkir tú á Close. – Á sama hátt: æ, ø, å. – Tá ið eg havi skriv- að ý í User dictionary, kem- ur tað kortini út sum ij – enn; her er sostatt at hava í huga, at møguligt ij í før- oyskum orði stendur fyri ý. Í Language information, sum fæst fram við at tví- klikkja á tað mál, ið tú vilt arbeiða við, kanst tú á User dictionary leggja nýggj orð inn á orðalistan, um tú veitst, hvussu hugtakið eitur á esperanto; tað finnur tú kanska í t.d. enska- esperanto orðalistanum (Tað ber til at hava User dictionary og Dictionary English/Esperanto opnar samtíðis – og um tað skal vera eisini t.d. English/- Faeroese sum ta triðju). Hevur tú fyrst fingið hug- takið inn á føroyska orða- listan, kanst tú eisini finna týðingina á einum og hvørj- um øðrum orðalista, har ið hugtakið finst – ella tú set- ur tað inn á sama hátt eisini har. (Eina tílíka User dicti- onary við í løtuni o.u. 500 orðum havi eg sjálvur gjørt mær, og tað stendur einum og hvørjum frítt at fáa hesa fíluna, FA00.MDB, at leggja afturat út yvir ta, ið tikin verður niður, og síðan sjálvur økja hana eftir tørvi). Í esperanto verða summir bókstavir frámerktir við tvíbroddi (circumflex) og ein við boga (breve) uppi- yvir. Tvíbroddur verður skrivaður við Ctrl-c aftan á stavin, bogi á sama hátt við Ctrl-b. Aðrir møguleikar Í Dictionary: Letur tú bæði leitorðamál og týðingarmál vera sama mál, kanst tú 1) finna einsnevni (homonym) og samnevni (synonym). Tak t.d. før- oyskt/føroyskt »lag«; hetta orðið hevur orðalistin við 4 merkingum (bert 3 merk- ingar passa í hvønn rútin; ta 4. finnur tú við at trýsta á Next page). 2) finna orð við ávísari ending ella byrjanarstøvum (men ikki bæði í sama orði) við at seta stjørnu í staðin fyri stavirnar (nýt stjørnu- knappin millum talknapp- arnar høgrumegin á knappaborðinum); royn t.d. við í føroyskum at skriva *nkur. Stjørnan kann eisini nýt- ast til aðra víðkaða leiting. Leitar tú t.d. eftir orðinum ’koma’, finnur tú bert fáar týðingar; men leitar tú eftir koma*, fært tú fleiri orð- ingar við orðinum ’koma’ – og nakrar afturat við *koma. 3) seta trant-a fyri ymisk- ar bókstavir í leitorðinum, t.d. um tú ivast í, um ’nasvíst’ hevur /a/ ella /æ/, skriva n@svís*. Hetta kann eisini vera hent, um leitað verður eftir rímorðum ella bendingar- flokkum, t.d. *ligur. 4) Browse: vís leitorða- listan. Einsnevnum fæst eisini skil á við føroyskum- fremmandum og fremm- andum-føroyskum orðalista (Til ber at hava báðar orða- listarnar opnar á telduni samtíðis!), t.d. føroyskt- enskt: kona = wife, woman. Vita vit ikki munin á ’wife’ og woman’, finna vit hann á enska-føroyska orðalist- anum: wife = ektakona - woman = kvinna, konufólk. Hesir orðalistarnir eru enn meir og minni ófullkomnir. Men eyðsæð mátti verið, hvat ið kann fáast burturúr, um rættiligir málfrøðingar taka seg saman um at gera teir. Forritið er á sera góðari leið, og tað stendur einum og hvørjum frítt at nýta eft- ir egnum tykki: »Not only does Ergane cost nothing, but the wordlists generated with her are also free of copyright and can be copied, distributed and changed without legal re- strictions. You can use them in any way you like, even for commercial purposes! You also have the right to modify the programme and use it as a basis for developing your own soft- ware. Again, no legal re- strictions are applicable h e r e . ” http://www.travlang.com/E rgane/intro-en.html Eg vil fegin frætta frá teimum, ið royna Ergane við føroyskum sum leit- orða- ella týðingarmáli, hvussu gongur, Jeffr@post.olivant.fo. – Gjørt skal vera vart við, at eg geri hetta av mínum ein- tingum og eri ikki í tænastu hjá øðrum. Greinarøðin um espe- ranto, m.a. um teldutýðing, finst nú eisini á heimasíð- uni hjá Málstovuni, http://www.fmn.fo Føroyskur fleirmálaorðalisti Jeffrei Henriksen, málfrøðingur Millum filmarnar, sum eru á skránni í sambandi við lista- stevnuna, er danski filmurin »Italiensk for begyndere«. Filmurin er rætt og slætt ein ótrúliga stuttligur og góður filmur FILMUR Heri á Rógvi Hóast undirritaði fekk ein sess á teirri fremstu av teimum fremstu rekkjun- um, so var tað so mikið gott allíkavæl at síggja dogme- filmin, Italiensk for begyn- dere. Handlingin í filminum fer fram í einum donskum býi. Býurin hevur eitt hotel, har vit hitta ein av høvuðs- persónum, Jørgen Morten- sen. Eisini er eitt stadion, har Halv Finn, sum er ein annar av høvuðspersónun- um starvast á stadionmat- stovuni. Eisini kemur ein nýggjur prestur til býin, og tað er eisini ein av høvuðs- persónunum. Filmurin er bygdur rundanum fimm ymiskar persónar, sum allir hava tað til felags, at teir ganga til italiensk á byrjun- arstiðji. Persónarnir kenna allir hvønn annan á ymsar aðrar mátar, og filmurin samantvinnur so hesar ymisku lagnurnar, sum allar renna saman, tá ítali- enskt stendur á skránni. Høvuðspersónarnir líkjst allir á nógvum økjum. Eingin av teimum er giftur ella trúlovaður. Øll hava tey roynt at mist onkran, sum stóð teimum sera nær. Eingin av teimum livir nak- að serliga spennandi lív, og eru tey øll uppá hvør sín undirsáttar. Tey ganga tó øll til italienskt. Tríggjar aðrar konur eru eisini í flokkinum, sum ikki hava tað nógva við søgu- gongdina at gera – uttan tað at tær ganga til italienskt. Tá lærarin hjá flokkinum doyr, yvirtekur Halv Finn lærarstarvið, tí tørvur er á at flokkurin heldur áfram við tí italienska, hóast tey bert eru sjey í flokkinum, og kommunan sigur, at tey skula vera átta. Sjónleikararnir eru nakrir av teimum bestu sjónleikar- unum í Danmark í løtuni. Fleiri av leikarunum hava fingið heldur øðrvísi leik- lutir enn tey eru von við. Millum leikararnar eru Peter Gantzler og Anders W. Berthelsen, sum føroy- ingar kanska kenna úr sv- røðini »Taxa«. Allir sjón- leikararnir spæla ótrúliga væl, og úrslitið er ein lættur dogme-filmur við tungum undirtónum. At siga frá søgugongdini í filminum er eitt sindur inn- viklað, tí hvør av høvuðs- persónum hevur sína søgu at siga frá, og tað heldur samantvinnaða eindin, sum ger filmin so sera spenn- andi. Hví filmurin akkurát er gjørdur sum ein dogme- filmur er kanska ikki so lætt at vita, men tá tú so fer at hugsa um, hvussu ótrú- liga vánaligur hesin filmur- in hevði verið, um hann varð gjørdur í Hollywood, so gevur alt knappliga meining. Filmurin er deiliga lættur, stuttligur og sera vælspæld- ur. Úrslitið er ein øðrvísi filmur, sum liggur í minn- inum langt eftir tú hevur sæð. Filmurin er ein rom- antiskur kærleiksfilmur, sum tú smakkar langt eftir, at tú hevur sæð. ì staðin fyri at sita og lesa og skriva um filmin, so burdi heldur ver- ið farið at hugt eftir honum, tí hann er veruliga góður, hóast hann kemur út sum videofilmur um stutta tíð. TÓNLEIKUR Roskilde Harmonior- kestur, sum er eitt skúla-, og ungdómsorkestur undir musikkskúlanum hjá Roskilde Kommunu hevur konsert í Vestur- kirkjuni í morgin, sunnu- dagin kl. 20.00. Orkestrið byrjaði sum skúlaorkestur á Sct. Jør- gens Skúla í Roskilde í 1963 og var byrjanin til Roskilde Musikskúla, sum byrjaði í 1968. Ros- kilde Harmoniorkester er eitt blásiorkester við træ- og messingblásarum um- framt slagtoy. Skráin hjá orkestrinum røkkur frá renaissensu- tónleiki til kirkjubrúk, umskipað klassisk verk, upprunaligan harmoni- orkesturtónleik, tilpass- aðan jazz og til níggjari rytmiskan tónleik. Orkestrið byrjaði at ferðast, tá tey í 1997 vitj- aðu vinarbýin hjá Ros- kilde í Íslandi, sum er Ísafjørður. Í 1999 vitjaði orkestrið Skotland, og í ár gongur leiðin so til Føroya, har tað umframt konsertina í Vesturkirkjuni eisini verða framførslur í Tórs- havnar Kommunuskúla og í Føroya Musikk- skúla. Á skránni á konsertini í annakvøld verða m.a. verk av Mozart, Bach, Carl Nielsen og Rimsky Korsakov. LISTASTEVNA Tað verða ikki einans áhoyrararnir, sum fáa gleði av framførsluni av operuni Madame Butterfly. Í sam- bandi við, at »The Irish Opera« vitjar Føroyar við framførslu av Puccini- operuni á Listastevnu Før- oya, fáa eisini føroyskir sangarar ágóða av útl- endsku sangvitjanini. Stjórin í írsku operuni, Michael Hunt, fer nevnliga at geva seks føroyskum sangarum undirvísing í operasangi. Hetta er ein sokallaður master-class, har hann fer at leggja sang- arunum lag á, og at tosa við teir um tulkingar og sang- teknikk. Teir seks føroyingarnir hava hvør valt sær tvær opera-ariur, sum teir fara at framføra fyri Michael Hunt. Talan er um ariur eftir Mozart, Puccini, Verdi og øðrum. Stamen Stanc- hev fer at hava klaverfylgi- spælið, tá sungið verður. Tað er »The Irish Opera«, sum hevur bjóðað seg fram at halda hetta skeiðið fyri áhugaðum før- oyskum sangarum. Og líkt er sostatt til, at áhugin utt- anlanda fyri føroysku ræddunum er vaksandi. Íslendska Operain hevur játtað at útvega lærarar til nýstovnaða føroyska sang- skúlan. So helst verða enn fleiri útlendskir operasang- arar at hoyra í Føroyum í heyst. Undirvísingin hjá stjór- anum í »The Irish Opera« verður leygardagin og sunnudagin í Norðurlanda- húsinum. Sunnudagin verð- ur byrjað kl. 14.30. Tá hev- ur almenningurin atgongd, so til ber at fáa íbástur og annars hoyra føroysku røddirnar royna seg í opera- sangi. Danskt-italienskt Filmurin »Burtur- hugur - Faroese observations«, sum Teitur Árnason hevur leikstjórnað, verður nú sýndur tríggjar ferðir á Meiarínum Rúnar Reistrup Nógv rósti filmurin hjá Teiti Árnasyni um lívið í Hattarvík, verður nú at síggja í Meirarínum í Havn. Filmurin, ið ber heitið »Burturhugur - Faroese observations«, varð frum- sýndur tá Listastevnan varð sett 8. august, og tá fekk hann nógv vøkur orð við á vegnum í umtalum og um- mælum. Sunnudagin, mánadagin og týsdagin fáa tey, sum ikki vóru til Listastevnuset- anina, høvi at síggja filmin á Meirarínum í Havn. Filmurin er ein doku- mentarfilmur, sum leggur seg eftir at vísa Hattarvík og 7 hattarvíkingar sum teir eru – ikki sum teir sjálvir vilja framstanda, ella sum onnur vilja framstilla teir, men sum teir koma til sjóndar, tá myndatólið og spurningarnir koma heilt nær. »Burturhugur – Faroese observations« verður sýnd- ur á Meiarínum sunnudagin 19. august klokkan 16.00 og mánakvøldið og týs- kvøldið klokkan 20.00. 2001 Roskilde Harmoniorkestur konsert í Vesturkirkjuni Listastevnan: Føroyskir sangarar sleppa at royna seg í »Master-class« Róstur filmur í Meiarínum 2001 C M Y K 13 12 Lesið -tað loysir seg