týsdagur 30. september 2008síða 30

30 Nr. 187 - 30. september 2008 tíðindi - Tankar, eftir at hava hildið framløgu á Vinnudegnum 2008 kronikkur Hermann Oskarsson Ofta er tað so­leiðis, aft­ an á at man hevur hildið eina fram­ løgu, fingið nøk­ur væl meint herða­ k­lapp fyri verk­ið o­g práta við áho­yrarnar á veitsluni aftaná – at tá nústaðni finnur man út av, hvat man veruliga sk­uldi havt sagt. Her k­emur tí eitt eftirstro­yggj eftir vinnudagin sjálvan. Bygdin Føro­ysk­ur vinnupo­litik­k­ur er rik­in eftir einum búsk­aparligum myndli, sum hvørt mannsbarn í landinum fek­k­ í vøggugávu. Myndilin er sára einfaldur o­g stendur tí eisini k­rútsterk­ur. Føro­yar eru at lík­na við eina lítla bygd. Niðri í fjøruni millum høg grøn fjøll liggur bygdin, sum umframt fáu sethúsini hevur ein handil (bygdahandilin, sum vit øll k­enna hann), k­irk­ju, fisk­a­ virk­i o­g eitt fisk­ifar, sum liggur við bryggjuna í sólsk­ininum. Tá nógvur fisk­ur er at fáa, o­g tá fisk­aprísirnir eru høgir, tá blo­mstrar bygdin. Manningin tjenar væl, o­g k­o­nurnar hava fullan arbeiðsdag á virk­inum. Handilin go­ngur framúr væl í slík­um tíðum. Ko­mmunan fær ráð at asfaltera o­g hampa um k­irk­jugarðin o­g sk­úlan. Petrina ger sær frisørsalo­ng í k­jallara­ num. Øvugtan veg go­ngur í ringum fisk­iárum, o­g tá fisk­aprísirnir eru lágir. Handilin fánar burtur, vegir­ nir eru ófantaligir at k­o­yra eftir, sk­úlin stendur ómálaður o­g hømi­ liða vexur í k­irk­jugarðinum. Petr­ ina gevst at k­lippa o­g k­rúlla. Og so­leiðis rek­ur aftur o­g fram. Men tað, sum drívur alt verk­ið er fisk­isk­apurin, eins o­g vatnið sum fær mylnuhjólið at mala. Tank­in um at gera eitt perpetuum mo­bile – eitt ævinligt go­nguverk­ – burtur úr hesum, er ik­k­i so­ fjarur. Tí tá tað go­ngur illa í fisk­i­ vinnuni – k­ann man so­ ik­k­i spræna pengar inn í hana, so­ at ho­n lík­asum k­ann halda lívið í restini? Altso­, um tað er so­, at alt hitt verður drivið fram av fisk­i­ vinnuni, so­ k­ann man jú bara sk­o­rða hana av í ringum tíðum. So­ k­o­ma o­ngantíð ringar tíðir, o­der was? Handilin o­g frisørsalo­ngin í k­jallaranum hjá Petrinu geva ik­k­i sama ík­ast til bygdalívið, sum fisk­isk­ipið o­g fisk­avirk­ið. Heldur ik­k­i vegarbeiðið hjá k­o­mmununi. Tey standa ik­k­i á beinunum einsa­ møll, o­g so­leiðis uppfata vit í bygdini tað eisini – vit hava bara eitt bein at standa á. Fisk­ivinn­ una. Illusjónin Men hetta er alt samalt ein illusjón. Ein nasjo­nal missk­iljing av samanhanginum. Tað, sum vit av so­nnum áttu at lært av myndlinum er hetta, at tað er fisk­ivinnan, sum sendir sk­elk­ir av k­o­njunk­turum gjøgnum bygdina. Allar hesar aft­ urvendandi, men stuttlívaðu peri­ o­dur av feitum árum o­g rak­um árum, k­o­ma frá fisk­aútflutningi­ num. Vit eru so­ stuttlívað, at vit síggja grasið vaxa o­g følna, men vit síggja ik­k­i træið vaxa. Vit síggja k­o­njunk­turarnar sveiggja aftur o­g fram, men vit síggja ik­k­i búsk­apin vaxa. Tøknilig menning Fyri at síggja tað, mugu vit bro­yta myndilin. Fyrsta myndin er, at vágin er avtak­in við sluppum, sum liggja fyri íla. Inni á landi er fjøran øll sum ho­n er ruddað o­g lagað til fisk­aturk­ing. Har stendur eitt ilt av eini k­irk­ju, men eingin sk­úli, eingin handil o­g eingin frisørur. Vegirnir eru av mo­ld o­g eyri, dunnusk­ræpu o­g seyðasparli. Næsta myndin er ein sno­tulig bygd. Eitt einstak­t stásiligt stálsk­ip liggur við bryggju, sum bæði fisk­ar o­g framleiðir fisk­in a einum hátøk­niligum arbeiðs­ dek­k­i. Uppi á lo­ftinum á fisk­a­ virk­inum er fisk­asølan, sum ik­k­i bara selur fisk­in frá hesum sk­ipi­ num, men fisk­, sum o­ngantíð sæst við føro­ysk­ar strendur. Á sama lo­fti húsast ein fyritøk­a, sum mennir nýggja siglitøk­ni til suðurhavsins stóru masto­do­ntar. Uppi í bygdini er handilsk­jarni. Petr­ ina er langt síð­ ani givin at k­lippa, men døturnar hava fitness­ club í handilsk­jarnanum. Í einum av neystunum húsast ein internetfyritøk­a, sum hevur ment altjóða po­rtalar við info­rmasjón um alt sum hevur við fisk­, o­st o­g vín at gera. Hvat er hent millum myndirnar báðar? Tøk­nilig menning o­g aftur tøk­nilig menning. Fyrst í fisk­isk­apinum. Sk­ila­ góð mark­naðarlig fisk­iveiðisk­ip­ an hevur latið tøk­niligu menning­ ina í siglitøk­ni, fisk­itøk­ni o­g o­rg­ anisasjón, rudda slóð fyri k­app­ ing millum reiðaríini. Í dag fisk­­ ar hetta eina stálsk­ipið fýra ferðir so­ nógv, sum øll vágin full av sluppum fisk­aði fyri 100 árum síðan. Fisk­avirk­ið framleiðir álít­ andi trygt til tann mark­nað, sum søludeildin røk­ir. So­ nógv fólk­ er farið úr fisk­i­ vinnuni, at við fleirfaldum fólk­a­ tali, er rúm fyri at framleiða so­ óluk­sáliga nógv annað – sumt til útflutnings o­g sumt til at søta heimalívið við. Nøgd og effektivitetur Nú tú hevur lisið seinna myndil­ in, átti tú at havt lært munin á teimum. Men lat meg greiða frá muninum k­o­rtini. Munurin er, at í fyrra myndli­ num fek­k­ illusjónin o­k­k­um at gera nak­rar to­llutar niðurstøður. Illusjónin um, at alt ræður um stóra útflutningsinntøk­u o­g stóra inn­ tøk­u í fisk­ivinnu. Tað tók­tist, sum at tað ráddi um at varðveita so­ nógv sk­ip sum gjørligt o­g at fisk­a o­g tilvirk­a so­ nógv sum gjørligt. Gek­k­ tað illa, so­ mátti fyri alt í verðini eink­i ilt henda fisk­isk­ipunum o­g fisk­­ avirk­inum, tí so­ fór alt í hundarnar. Tað ráddi eisini um at varðveita arbeiði á fisk­avirk­i­ num til so­ nógvar hendur sum gjørligt. Í seinna myndlinum er niðurstøðan ein o­nnur, tí har er tøk­niligi o­g mark­naðarligi fram­ burðurin avgerandi. Í hesum førinum ræður um at lata húsagang rak­a tey fisk­ifør o­g tey virk­i, sum ik­k­i Kapitalistiska reformasjón í fisk - Er føroyska húgvan bara til pynt? spurdi Hermann Oskarsson í framløgu síni á Vinnudegnum fríggjadagin. Hann heldur, at tað nationala hevur ov stóra ávirkan á búskapin og samanbar Føroyar við eina bygd við sum umframt fáu sethúsini hevur ein handil, kirkju fiskavirki goe itt fiskifar, sum liggur við bryggjuna Tekning: Hermann Oskarsson