týsdagur 7. oktober 2008síða 28

28 vinnan Nr. 192 - 7. oktober 2008 Vinnu­ kronikk Magni Laksáfoss búskaparfrøðingur F íggjarkreppan byrjaði í USA, og í fyrstani varð hildið, at hon fór at vera avmarkað til USA. Men av tí, at peningaheimurin er “forbundin kør”, breiddi kreppan seg skjótt til fíggjarmarknaðir kring allan heim. Spurningarnir, vit sita eftir við eru nógvir. Hví byrjaði kreppan í USA? Hvussu fer hon at raka okkum í Føroyum? Hvussu rakar hon brøðratjóðina Ísland? Frágreiðingarnar til fíggjarkreppuna í USA eru nógvar. Ilt er at siga við vissu, hvør veruliga orsøkin er, men her verður givið eitt boð. Vaksandi fíggjar­ marknaður Seinastu mongu árini er fíggjar­ marknaðurin vaksin almikið. Eftir 11. september 2001 valdi amerikanski tjóðbankin, Federal Reserve, við Alan Greenspan á odda, at økja peningamongdina munandi í USA. Enski tjóð­ bankin valdi at fylgja somu kós og økti eisini pengamongdina. Hetta meta summi at vera byrjanin til stóru fíggjarligu ekspansiónina seinnu árini. Við ríkiligum gjaldføri og lágari rentu á marknaðinum komu nýggj lánitilboð, m.a. við avdráttarskoða, og fíggjar­ stovnarnir gjørdust alt meiri ágangandi. Hesar ágangandi bankarnar kenna vit eisini m.a. úr Íslandi. Teir hava virkað sum íløgubankar og framt stór keyp bæði í Føroyum, Bretlandi, Danmark og í øðrum londum. Vit venda aftur til íløgu­ bankarnar seinni. Fyrst skulu vit hyggja at orsøkini til manglandi gjaldførið á fíggjarmarknaðinum og fallandi virðini á ognunum. Høvuðsorsøkin er gongdin á íbúðarmarknaðinum í USA. Íbúðarmarknaðurin í USA í trupuleikum USA hevur munandi færri vælferðarskipanir enn londini í Evropu. Í staðin eru aðrar skipanir settar í verk. M.a. eru lógir settar í verk fyri at fáa privata marknaðin til at taka sær av nøkrum viðurskiftum. Millum hesar eru lógirnar frá 1977 og 1995, sum áleggja fíggjarstovn­ um av lata fólki lán, hóast tey møguliga ikki høvdu ráð til at gjalda lánini aftur. Hetta merkir, at álagt verður fíggjarmarknaði­ num at taka ein váða upp á seg, sum hann annars ikki vildi havt tikið. Hesi lán eru millum tey, ið verða kallaði subprime­lán – altso eitt lán við størri váða fyri peningastovnin enn vanlig lán. Fyri at stýra váðanum best møguligt valdi fíggjarmarknað­ urin at selja vánaligu lánini víð­ ari saman við góðum lánum í einum “láni­pakka” har góð og vánalig lán verða “buntaði” saman og seld víðari á marknaði­ num. Hetta eru sokallaðu CDO’irnar – Collateral Dept Obligations. Av tí at lánini eru buntaði saman, er ringt at gjøg­ numskoða, júst hvat er í einum CDO – hetta hevur verið við til at økt um óvissuna í skipanini. So hvørt, sum gjaldførið øktist vuksu prísirnir á íbúðarmarknaði­ num í stórum. Tá fólk seinni fáa trupuleikar við at gjalda lánini á íbúðunum, byrjar álitið á CDO’irnar at vikna, og bankarnir gerast afturhaldandi við at veita hvørjum øðrum lán og gjaldførið á marknaðinum frystur fast – gjaldføriskreppan er byrjað. Av tí, at kreppan byrjar í íbúðarmarknaðinum við sub­ prime­lánum, bleiv hon fyrstu tíð­ ina oftast rópt subprime­kreppan. Bank run á Northern Rock So hvørt, sum bankarnir gerast støðugt meiri afturhaldandi við at lána hvørjum øðrum pening, gerst tað eisini støðugt truplari at bankunum at halda virksemið koyrandi. Hetta frættist eisini millum fólk á gøtuni, og fyri fyrstu ferð í 100 ár upplivir Onglandi eitt sokallað bank run ella run on the bank, sum fær bankan Northern Rock at falla. Hetta hendir, tá eitt stórt tal av bankakundum taka peningin hjá sær út úr bankanum, tí tey halda at bankin er um at fara á húsagang. Hetta virkar sum ein sjálvuppfyllandi profeti, tí so hvørt sum fólk taka peningin út úr bankanum, gert trupuleikin hjá bankanum samsvarandi størri. At enda, tann 22. februar 2008, tekur enski staturin um endan, og Northern Rock verður yvirtikin. Fannie Mae og Freddie Mac Umframt lógirnar frá 1977 og 1995 eru eisini tveir hálval­ mennir stovnar í USA, sum skulu veita lán til sethúsamarknaðin og sum við tíðini eru vaksnir til at hava uml. helvtina av øllum íbúðarmarknaðinum í USA. Hesir eru Federal National Mort­ gage Association, vanliga nevnt Fannie Mae, og Federal Home Loan Mortgage Corporation, vanliga nevnt Freddie Mac. So hvørt, sum trupuleikarnir á íbúðarmarknaðinum vaksa, gerst alt truplari hjá Fannie Mae og Freddie Mac at klára sínar skyldur – tí eru hesir lánistovnarnir eisini millum offrini í fíggjarkreppuni. Tann 7. september 2008 tók amerikanska stjórnin yvir bæði Fannie Mae og Freddy Mac. Íløgubankarnir hokna Næstu ofrini eru sokallaðu íløgubankarnir. Tá óveður er á fíggjarmarknaðinum, eru íløgu­ bankarnir millum teir harðast raktu, og hesaferð er einki undan­ tak. Tí vóru íløgubankarnir Bear Stearns (17. mars 2008) og Lehman Brothers (15. september 2008) eisini skjótt at hoyra mill­ um nøvnini á fíggjarstovnum í trupuleikum. Í Føroyum kenna vit lítið til íløgubankar. Okkara peninga­ stovnar virkað sum vanligir bankar og ikki sum íløgubankar. Høvuðsvirksmið hjá einum íløgubanka er at lána pening á fíggjarmarknaðinum fyri at keypa og selja ognir og fyri­ tøkur. Hetta merkir, at virksemið hjá íløgubankunum er serliga tengt at gjaldførinum á fíggjar­ marknaðinum, og at bankin serliga er førur fyri at tjena pengar, tá ognirnar á marknaðinum hækka í virði. Tilsvarandi verri er at vinna pening og dríva fyritøkuna, tá ognirnar á marknaðinum minka í virði, og gjaldførið á marknaði­ num minkar. Í dag hava íløgubankar kring heimin truplar tíðir – eins og vit kenna tað frá bankunum úr Íslandi. Hóast íslendsku bank­ arnir, mær vitandi, ikki formelt eru íløgubankar, líkist stórur partur av virkseminum tí hjá vanligum íløgubankum. Tann 29. september 2008 yvirtók íslendska stjórnin Glitnir. Millum kendastu íløgubank­ arnir í USA eru Morgan Stanley, Merrill Lynch, Bear Stearns, Leh­ man Brothers og Goldman Sachs. Av hesum eru summir farnir á heysin, meðan aðrir eru givnir at reka íløgubankavirksemi fyri í staðin at reka vanligt bankavirksemi. Tvinnar møguligar politiskar loysnir Fyri at loysa fíggjarkreppuna eru tvinnar møguligar politiskar Orsøkir til altjóða Størsti hjálparpakkin í donsku søguni er júst latin bankakundum í øllum ríkinum, og innlánini í føroysku bankunum eru tryggjað. Sama slag av tryggingum verður latið bankum kring knøttin. Men hvør er orsøkin til fíggjarkreppuna, sum nú herjar allan heim? Tað er høvuðsevnið í hesi kronikkini eftir Magna Laksáfoss, búskaparfrøðing og løgtingsmann. Hetta er fyrra kronikkin av tveimum, har Magni Laksáfoss, búskaparfrøðingur og løgtingsmaður, viðger fíggjarkreppun, sum herjar heimin í hesum døgum. Seinna kronikkin verður prentað týsdagin í komandi viku. Kronikkin greiðir frá søguligu orsøkunum til fíggjarkreppuna, gongdini higartil og politisku tiltøkunum, ið eru tikin úti í heimi higartil. Kreppan hevði sín uppruna í amerikanska íbúðarmarknaðinum, men hevur síðan breitt seg til allan heimin. Íslendski búskapurin er fyri veruligum hóttafalli, men neyðugt er ikki at stúra fyri, at føroyski fíggjargeirin fær somu trupuleikar