mánadagur 13. oktober 2008síða 12

12 Nr. 196 - 13. oktober 2008 Sosialurin Framvegis óstøðugir marknaðir SAMBAND eirikur liNDeNSkov eirikur@SoSiAluriN.fo tlf 341800 viðmerkingar Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Redaktiónsleiðari: Kári Mikkelsen karim@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Marknaðarleiðari: Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Tróndur Skaalum trondur@sosialurin.fo Høgni Thomsen hogni@sosialurin.fo Elin Vatnhamar Olsen evo@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Snorri Brend snorri@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Árni Joensen arni@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Rógvi Nybo rogvi@sosialurin.fo Eirikur í Jákupsstovu eij@sosialurin.fo Bergur Johannesen bergur@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Mánadagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Týsdagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Mikudagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Hósdagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Frí. kl. 09 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39 mm og rúmið millum teigarnar er 4 mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blað leiðsl­ an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Kykmyndir: Harald í Kálvalíð harald@ras2.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e­post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 228814 e­post: aki@sosialurin.fo e­post: dagfinn@sosialurin.fo !!! Haldarar sum ikki hava fingið blaðið, kunnu ringja til 341818 frá kl. 8.00­20.00 og boða frá Uppseting/prent: Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.­frí. 8­16 Tórsgøta 1, 100 Tórshavn Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag­fríggjadag klokkan 1330 Tað er framvegis órógv á marknaðunum í heiminum. Partabrævamarknaðirnir sveiggja serstakliga nógv í hesum døgum. Sjálvt fíggjarliga sterk feløg eru hoyknað undan byrðuni og eru farin av knóranum. Tað er ikki long tíð síðani, at nógv hildu, at nú var botnurin náddur, og so hava síðstu vikurnar víst, at nógv var eftir. Í verandi stund er sera trupult at vita, hvat endaliga útfallið verður. Tey flestu eru tó samd í, at búskaparligi vøksturin í heiminum verður væl lægri enn mett, fyri ikki so langari tíð síðani. Hetta hevur aftur við sær, at eftirspurningurin eftir olju minkar og harvið prísurin. Hesi útlitini hava eisini verið við til eitt sera stórt prísfall á oljuni siðstu vikurnar. Oljan verður í dag handlað til undir 80 dollararar fyri tunnuna. Tað eru ikki nógvir mánaðir síðani - juli mánaði í ár – at vit sóu, at oljuprísurin var uppi á 147 dollarum. Bara fallið í oljuprísinum síðstu vikuna er tað stórsta fallið í eina viku síðstu 4 árini. Óttin fyri tí fíggjarligu støðuni og fallandi vøkstur í heimsbúskapinum sigst verða orsøkin. OPEC hevur kallað inn til kreppufund í Wien í novembur at viðgera støðuna. Í tíðindaskrivi sigur OPEC, at á fundinum skulu tey við- gera fíggjarkreppuna, heimsbúskapin og ávirkanina á oljumarknaðin. Vit kunnu bara staðfesta, at tað er sera skjótt hvønn vegin í hesum døgum, og trupult er at meta um framtíðarútlitini. Tað er ikki langt síðani, at man helt, at tey oljuframleiðandi londini sótu við buktini í báðum endum, men heimsbúskapurin er so samantengdur, at nú kallar enntá OPEC inn til kreppufund. Sum fiskivinnutjóð vita vit, at oljuprísirnir hava sera stóra ávirkan á føroyska sam- felagið. So í øllum meldrinum kann hetta við einum fallandi oljuprísi hava positiva ávirkan á tað føroyska samfelagið. Vit vita, at oljuprísirnir eru sera tyngjandi fyri føroysku fiskivinnuna í løtuni. Eisini vanligi forbrúkarin hevur merkt nógv til tann hækkandi oljuprísin. Oljan verður handlað í dollarunum, og dollarin er nakað styrknaður, og tað dregur so hinvegin. Men kanska fara vit á hesum øki at merkja eina vend nú, soleiðis at tað fær jaliga ávirkan í samfelagnum. Sama dag, sum Fólka­ tingið tryggjar bankar og kundar í Føroyum og setur sítt kredittvirðið til taks hjá øllum í ríkinum, stendur ein føroyingur og ilskast inn á búskaparlig­ ar hóttanir úr Danmark Ríkisfelagsskapurin hevur enn eina ferð víst sín stóra fyrimun fyri hvønn einstak­ an borgara í Føroyum. Hetta hendi fríggjadagin 10. oktober, tá eitt stats­ garanterað trygdarnet varð spent út undir allar bankar í ríkinum – eisini teir føroysku og grønlendsku bankarnar. Óavmarkað trygd fyri innistandandi Ítøkiliga ber trygdarnetið m.a. í sær, at tann so­ nevnda innskjótaratrygdin nú er óavmarkað. Tað merkir, at allir uppspararar í Føroyum sleppa undan at stúra fyri sínum innistandandi pen­ ingi. Skuldi tað ringasta hent, og bankin noyðist at lata aftur, ja so fært tú all­ an tín innistandandi pening aftur frá danska statinum. Frammanundan steðgaði vanliga innskjótaratrygdin við 300.000 krónur. Tað, sum lá oman fyri hesa upp­ hædd, fekst ikki aftur. Nú er innskjótaratrygdin óavmarkað. Sostatt er munandi trygg­ ari at vera uppsparari nú enn frammanundan, og tað er sera positivt mitt í meldrinum, ið altjóða fíggjarkreppan skapar. Hjálp til bankarnar Hin positivi týdningurin av tí sonevnda hjálparpakkan­ um hjá donsku stjórnini er, at bankar – eisini teir før­ oysku – nú kunnu kenna seg tryggari í at lána hvørjum øðrum pengar. Hetta er avgerandi, tí kreppan er eisini ein álitiskreppa, har bankar ikki tora at lána hvørjum øðrum pengar av ótta fyri at missa pengarnar. Harumframt hevur danski Tjóðbankin, sum partur av hjálparpakkanum, sett pening av til bankar at lána – undir ávísum treyt­ um, sjálvsagt. Prinsippið í hjálparpakk­ anum er, at staturin kemur til hjálpar, tá og um tær 35 milliardir krónurnar, ið bankarnir leggja í ein felags grunn, eru uppi. Hjálparpakkin, ið sum kunnugt eisini umfatar bankar og bankakundar í Føroyum, prógvar eina ferð enn, at samanhaldið í Ríkisfelagsskapinum er gott. Danski staturin setur sítt trúvirði og – ikki minst – sítt kredittvirði til taks, og hesum njóta vit gott av í øllum felagsskapinum. Ætlaðu at yvirtaka fíggjarøkið Akkurát nú – tá vit øll fegnast um trygdina, ið vit fáa lut í – er rætt at minna okkum sjálvi á, hvat ávísir føroyskir politikarar søgdu fyri bert sjey mánaðum síðani. Politiska minnið er jú so ómetaliga stutt. Júst í mars mánaði var eitt rættiliga heitt orðaskifti í Føroyum um vandamestu yvirtøkuætlanina hjá CHE­ samgonguni. CHE ætlaði at yvirtaka alt fíggjarøkið, herundir fíggjareftirlitið, og harvið taka okkum burtur úr tryggu skipanini, sum er galdandi innan Ríkisfelagsskapin. Sambandsflokkurin ávar­ aðu staðiliga ímóti ætlaðu yvirtøkuni, ið hótti trúvirð­ ið og tryggleikan hjá bank­ unum, og hon var eisini vandamikil fyri áður­ nevndu innskjótaratrygd. Hinumegin stjóðu Tjóð­ veldi, Miðflokkurin og Javnaðarflokkurin, ið vildu hava yvirtøkuna framda. Júst tann 13. mars var táverandi løgmaður, Jóan­ nes Eidesgaard, í bløðu­ num við einum lesarabrævi og vardi ætlaðu yvirtøk­ una. Tey, sum leggja í, kunnu rógva aftur á aftur lesarabrævið, har táverandi løgmaður mælti til at yvirtaka fíggjarøkið. So frægir men sum Kjartan Hoydal og skyld­ maðurin Zacharias Wang vóru eisini alment úti og talaðu fyri at yvirtaka fíggjarøkið. Sama gjørdu táverandi landsstýrismenn­ inir, Høgni Hoydal og Karsten Hansen. Hvat hevði hent? Lat okkum spyrja: Hvussu hevði standurin verið í Før­ oyum í dag, um CHE­fólk­ ini fingu stundir at gera álvara av ørvitisyvirtøkuni? Ja, eg tori ikki at hugsa mær tey ringastu dømini. Tey síggja vit í Íslandi nú um dagarnar. So vítt hevði neyvan komið her hjá okkum. Men tað stendur rimmar fast, at um CHE­flokkarnir høvdu fingið sín vilja, hevði onki trygdarnet verið undir føroyskum bankum. Teir høvdu verið noyddir at siglt sín egna sjógv í hes­ um ófatiliga hørðu tíðum á fíggjarmarknaðunum. Innskjótaratrygdin hevði verið sera ivasom, tí ongin føroyskur kassi – hvørki landskassin ella Landsbank­ in – er mentur at tryggja innlánini í føroysku bank­ unum. Harvið høvdu eisini bankakundarnir staðið ótryggir í einari heims­ fevnandi fíggjarkreppu. Tosið er tagnað Í dag hoyrist onki til teirra, sum í mars ætlaðu at yvir­ taka fíggjarøkið. Tey fegn­ ast uttan iva um, at bankar­ nir eru tryggjaðir. Og tey kunnu sova róliga um nátt­ ina í vissuni um, at inni­ standandi stendur trygt í bankanum. Tosið um yvirtøkuna er tagnað, og øll taka undir við hjálparpakkanum hjá donsku stjórnini. Nýggja ABC­samgongan hevur tíbetur onnur og meira týðandi mál á skránni enn at yvirtaka fíggjarøkið. Tá vit fríggjadagin atkvøddu hjálparpakkan ígjøgnum í Fólkatinginum, atkvøddu báðir teir før­ oysku fólkatingslimirnir fyri. Sjálvur trýsti eg á ja­ knøttin, og tað sama gjørdi umboðið hjá Tjóðveldi. Í somu løtu andaðu bankar og bankakundar í øllum ríkinum lættan. Nakað seini fór Annita á Fríðriksmørk fyri Tjóð­ veldi á røðarapallin, og flest øll, ið vóru til staðar, høvdu hug at grava tærnar niður ígjøgnum gólvplát­ urnar, tá hesi orðini fullu: "Búskaparligar hóttanir úr Danmark eru við til at forða fyri fullveldinum". Álvaratos. Sama dag, sum Fólkatingið tryggjar bankar og kundar í Føroyum, stendur ein føroyingur og ilskast inn á búskaparligar hóttanir úr Danmark. Fyri summum er ongin vón. Vit gróvu tærnar niður í gólvpláturnar á Christiansborg løgtings­ og fólkatingsmaður EdMUNd JoENSEN