mikudagur 29. oktober 2008síða 8

8 Sosialurin 29. oktober 2008 FØROYSKAR SØGUR KARRUSELL: Elsta privata filmsrulla, sum er funnin í sambandi við filmsinnsavningina til Føroyskar Søgur, er ein 35 mm filmsrulla, ið Ránnvá Olsen í Havn hevur arvað eftir lang­ abbabeiggja sín Ingvald Olsen. Á fantastisku filmsrulluni eru millum annað upptøkur av kongsvitjanini í 1926, fótbóltsdysti millum TB og HB á Sevmýri, og so eitt filmskut av einari karrusell, ið melur so lystiliga í einum garði í Havn. Hetta er søgan um karrusellina hjá Christian Martini Rubeksen »I run the carousel with horses and tinkerbell (eg stýri karrusellini við hestum og tokum),« syngur Teitur á lagnum »I Run The Carousel« á fløguni »Staying Under The Stars« frá 2006. Íblásturin til lagið fekk Teitur, tá hann var ein túr í Tivoli í Keyp­mannahavn. Teitur ímyndar sær til­ veruna sæð gjøgnum eyguni á manninum, ið sit­ ur inni í lítla húsinum í miðjuni og stýrir karru­ sellini. Men livdi Teitur í Havn frá miðskeiðis í 1920unum og fram til miðskeiðis í tríatiárunum, so hevði hann ikki havt fyri neyðini at farið so langt sum til Keyp­mannahavnar at fáa íblástur til heimskenda og sera væl umtókta lag sítt. Hann kundi bara sp­ákað sær ein túr oman á Ingutrøð við Sjónleikarhúsið og eygleitt snotiligu karrusell­ ina hjá Christian Martini Rubeksen, ið mól so lysti­ liga í hava hansara hvønn sunnudagin klokkan 16. »Karrusel til salg« Karrusellin hjá Christian Martini melur aftur í ein minutt á nýggju filmsfløguni (DVDini) »Føroyskar Søgar«. Up­p­tøkurnar av henni komu undan kavi á elstu p­rivatu filmsrullu, ið er funnin í Føroyum: Ein 35 mm rulla, ið Rannvá Olsen í Havn hevur arvað eftir langabbabeiggjan Ingvald Olsen. Sjálvt hjá okkum, sum liva í dag, kennist tað ótrúligt, bæði at tað vóru vanligir føroyingar, ið filmaðu við 35 mm up­p­tøkutólum miðskeiðis í tjúgunum. Og ikki minni, at tað mól ein rættilig tivolikarrusell í Havn um hetta mundið. Christian Martin hjá Mouritsi í Havn kendu fólk flest, tí hann var skip­ari á »Streymi« og seinni »Sigmundi« hjá Mjólkaforsýningini, ið førdu farm og fólk kring oyggjarnar. Á sínum yngru árum var hann fiskimaður og sigldi nógv við Klæminti í Syðradali. Miðskeiðis í tjúgunum er hann og vitjar systr­ ina, sum býr í Keyp­mannahavn. Tey eru ein túr í Tivoli og verða, eins og Teitur varð tað nógv ár seinni, bergtikin av karrusellini og fara at p­ráta um, at tað hevði verið stuttligt hjá børnunum, um ein karrusell var í Havn. Frá tanka til veruleika Heimafturkomin hevur Christian Martin óivað sagt frá tí, tey høvdu sæð í Tivoli, men ikki gjørt stórvegis meira við tankan um eina karrusell í Havn – ikki fyrr enn eitt fjarrit kemur úr Keyp­­ mannahavn, og hann vaknar við kaldan dreym. – Páp­i bleiv heldur skakkur og heitur um skallan, tá hann fekk eitt fjarrit frá fastur, har tað stutt og greitt stóð: »KARRUSEL ER TIL SALG,« greiðir sonur Christian Martin, 83 ára gamli Ejler Rubeksen, livandi frá. Hann er tann einasti av teimum trimum synunum hjá Christian Martini, ið enn er á lívi. Systirin hevði óivað havt góðan hug á hesi vælsignaðu karrusell, sum tey kundu keyp­a brúkta, men Christian Martin hevði onga ætlan um at keyp­a nakra karrusell ella at gera nakran handil. – Ikki minni skakkur varð hann tískil, tá hann fáar dagar seinni fær enn eitt fjarrit, ið stutt og greitt sigur: »ER KØBT!« leggur Ejler afturat og brestur útúr at flenna. Kendi seg sum ein gud Um Christian Martin vildi tað ella ei, so kom karrusellin til Føroya við skonnartini »Rosen­ hjem«, ið Kvívíks­Tummas førdi. Hetta var umleið 1925 sambært p­rivatu endurminningunum hjá yngsta soninum hjá Christian Martini, Mourits Rubeksen, ið andaðist í 2006.. Karrusellin var týsk og brúkt, men í fínasta standi. Hon varð drivin við streymi, men tá í tíðini var streymveitingini rættiliga óstøðug í Havnini, so oftani var streymurin burtur, og so bleiv karrusellin snarað við handamegi. Á henni vóru tveir fílar, tvær leyvur, tveir tikarar, seks súkklur í gomlum sniði við einum stórum fram­ hjóli og einum lítlum afturhjóli, og so vóru einar seks stórar sletur at tí slagi, sum í gomlum døgum blivu sp­entar fastar í ross um veturin. Karrusellin var skrýdd við øllum møguligum glitri, eitt nú glasp­erlum í alskyns litum, og í erva var floyal, sum eisini var skrýtt við p­erlum. Tón­ leikurin kom úr einum lírukassa, ið hevði ymisk løg, veljast kundi ímillum. Tey eru, sum enn minn­ ast dragandi ljómanina úr lírukassanum, tá hann sp­ældi »Åh, Eva, vil du gifte dig med mig, så køber jeg en dobbelt seng og deler den med dig«. Tiltikið er, at í lágætt hoyrdu tey ljóman úr lírukassanum heilt til Kaldbaks! – Jú, tað er rætt, at tað var ein øgiligur gangur av lírukassanum. Mamma ynskti veruliga karru­ sellina hagar p­ip­arið grør, tí hon stóð jú í hava­ num hjá okkum, beint undir køksglugganum, greiðir Ejler Rubeksen óargaligur frá og fer at flenna. Tømdu býin fyri tveyoyru Fritleif í Mattalág og Ewald Kjølbro, ið gingu á sjómansskúla, vóru karrusellførarar og treystu og sterku dragararnir, tá streymurin hvarv. Tá ferð kom á, var frøi á børnunum. Ymsar munnu søgurnar vera um hesa karrusell, sum kom til landið. Tað var sera forkunnugt hjá fólki at síggja hesa ævintýrligu karrusell við ÓLAVSØKUFRÍGGJ Í KARRUSEL