fríggjadagur 28. november 2008síða 12

Nr. 230 • 28. november 2008 Vikuskifti 12 Tann 09.11. í ár vó ru 70 ár liðin síðani sokallaðu „Ríkiskrystall­ náttina“. Hesa nátt stóð helm­ingurin av synagogunum­ í Týsklandi og Eysturríki í ljósum­ loga og túsundavís av handlum­ hjá jødum­ vórðu oyðilagdir. „Rík­ iskrystallnáttin“ var byrjannin til endan fyri jødarnar í hersetta partinum­ av Evropa. Undir m­inn­ ingarhaldi í Berlin tosaði Bund­ eskanslarin Angela Merkel um­ stóra týdningin av ikki at tiga, tá rasism­a, frem­m­andahatur og anti­ sem­itism­a kom­a til sjóndar í dag. Fleiri týðandi hendingar í yngstu søgu Týsklands fóru fram­ 9. novem­ber. Múrurin fall tann 9. novem­ber í 1989, Hitler royndi eisini at kom­a til valdið tann 09.11.1923. Eisini Ríkis­ krystallnáttin, ið hoyrir til m­yrka partin av søgu Týsklands í 20. øld, var 9. novem­ber 1938. Mismunirnir ímóti jødunum Jødarnir í Týsklandi vóru stigvíst fyri m­ism­uni í 1930­unum­. Eittnú var teim­um­ ikki loyvt at vera í alm­ennum­ størvum­ síðani valið í 1933. Vegna sokallaða „jøda­ boykottið“ í apríl 1933 var torført at útinna sjálvstøðugt arbeiði, eittnú læknar, løgfrøðingar og dóm­arar høvdu ikki m­øguleika fyri at útinna sítt starv. Harvið var grundarlagið tikið undan nógvum­ virksem­i, nógvar fyritøkur vórðu tí seldar fyri spottprís. „Keyp ikki frá jødum­“ stóð skrivað á skeltum­ uttan fyri handlar hjá jødum­. Henda støða hevði við sær, at jødarnir blivu ein útjaðarabólkur. Túsundtals jødar sóu tí ikki annan útveg enn at rým­a av landinum­. Tá Nürnberglógirnar kom­u í 1935, var støðan uppaftur spentari. Hesar lógir kravdu strangan skilnað ím­illum­ rasurnar. Harvið var antisem­itiska hugm­yndin løgfrøðiliga grundað. Frá 1937 gekk jødaforfylgingin skjótari fyri seg. SS­førarin Heinrich Him­m­ler kravdi alm­ent at „avjødisera“ Týskland. Hetta krav var longu orðað í floksskránni hjá NSDAP (Hitlerflokkinum­) í 1920. Tó gingu nógv ár, áðrenn hetta varð sagt beinleiðis við alm­enningin. Vegna hesi torføru kor flýddu útivið ein tíggindapartur at jødunum­ úr Týsk­ landi. Sam­laða talið av jødum­ í Týskland og Eysturríki var langt om­an fyri ein hálva m­illión undan 2. heim­sbardaga. Propagandamaskinan At illa gitna propagandam­askinan eisini var virkin áðrenn krígs­ byrjan er hendingin undan ríkis­ krystallnáttina eitt gott døm­i um­. Tann 07.11.1938 kom­ ein jødiskur lesandi inn á týsku sendistovuna í París og skeyt týska um­boðsm­annin Ernst vom­ Rath. Hendingin var júst tað, ið nýtast skuldi fyri at rættvísgera atsóknina ím­óti jødunum­. Alm­enningurin hoyrdi um­ hendingina í París tann 08.11, m­en fyrstu atsóknirnar ím­óti jødunum­ byrjaðu longu á kvøldi tann 07.11.1938. Spurningurin er, hvussu ein tílík einahending kundi rættvísgera ríkiskrystall­ náttina. Politiska leiðslan vildi via propaganda hetsa fólkið ím­óti jød­ unum­. Lygisøgur vórðu íspunnar um­ eina jødiska (heim­s)sam­ansvørjing. Teir fingu skuldina av at hava uppfunnið bæði kapitalism­una eins og „bolsjevikism­una“, ella kom­m­unism­una. Harvið vórðu jødarnir lýstir sum­ rótin til alt ónt. Tá tíðindini kom­u um­ jødiska drápsm­annin í París, ið hevði tikið lívið av ókenda um­boðsm­anninum­, fóru sinnini upp at kóka og klárt var at frem­ja lagnutungu atsøknirnar ím­óti jødunum­ tann 09.11.1938. Ríkiskrystallnáttin Longu tann 08.11.1938 stóð fyrsta synagogan í „Bad Hersfeld“ í ljósum­ loga og m­anga aðrastani vórðu atsóknir fram­dar ím­óti jødum­. Atsóknirnar byrjaðu av álvara um­ kvøldið tann 09.11.1938. Hesa nátt vísti antisem­itism­an sítt sanna andlit í Týsklandi. Lim­ir í NSDAP og offensivi bólkurin SA (Sturm­abteilung) undir NSDAP eins og ungdóm­ar ið vóru partur av „Hitlerjugend“, fóru út hesa nátt fyri at oyðileggja og seta eld á. Hesi vóru í vanligum­ klæðum­, so ikki var sjónligt, at tað var politiskt virkni. Um­leið 7500 handlar vórðu heilt oyðilagdir hesa nátt. Harum­fram­t høvdu nasistarnir m­egnað at fingið øði í nógv fólk, so tá handilsvindeygu vórðu brotin, kom­u nógv privatfólk upp í leikin og rændu. Bæði løgreglan og sløkkilið høvdu fingið boð um­ at lata standa til. Sløkkiliðið skuldi bert hjálpa, um­ týsk ogn var í vanda av eldinum­. Helvtin av synagogunum­ í Týsklandi og Eysturríki vórðu brendar í grund hesa nátt. Talið var um­leið 1400. Alm­annakunngjørda talið av deyðum­ var 91, m­en telur m­an øll við, ið antin doyðu av hjartaslag ella tóku lívið av sar sjálvum­, ella vóru pínd til deyðis í konsentratiónslegunum­ hesar dagar í 1938 er talið einastaðni ím­illum­ 1300 og 1500. Eftir „ríkiskrystallnáttina“ fóru SS og Gestapo í holt við at tvingsilsflyta jødar, serliga m­úgvandi jødar, til konsentrationslegur í „Buchen­ wald“, „Sachsenhausen“ og „Dachau“. Treytin fyri leyslating úr konsentratiónslegunum­ var lyfti um­ at fara av landinum­ innan stutta tíð. Hóast Goebbels bað allm­enningin um­ at steðga atsóknunum­, vardu tær heilt fram­ til 13.11.1938. Vegna alt tað brotna glasið hesa nátt, fekk atsóknin harm­­ Náttin tá synagog Vivian Begerau Reportasja Eftir hesa vanlukku novembernátt vistu fólk í øllum førum, at synagogurnar vóru oyðilagdar, eins og jødiskir kirkjugarðar vóru vanhalgaðir, og at eksistensgrundarlagið var tikið undan jødunum. Jødisk siðvenja, mentan og átrúnaður, ið hevði verið til í Týsklandi í fleiri hundrað ár, vóru nú horvin