týsdagur 30. desember 2008síða 40

nýtast sum veiðureiðskapur. Við veiðu av laksi verða ljósini av oolichan sett soleiðis fyri, at tey lokka tann stóra várlaksin til. Og tá kann hann fangast við glúpi ella fellum. Hesir laksar kunnu vera rættuliga trivaligir. Teir viga frá 20-70 pund. Tosa við djórini Ein partur av mentanini var eisini at kunna tosa við djórini. Hetta sigur eisini nakað um, hvussu nær tey livdu upp at náttúrini. Tað eru nøkur, sum hava fingið hesar gávur at samskifta við djórini, og James er so ein av teimum. Hann tosar við bjarnir, froskar, úlvar, ravnar og mastrarhvalir. Tey eru eisini før fyri at svara aftur, men tó ikki, fyrr enn tey eru spurd! Djórini eru eisini før fyri at geva fólkinum ávaringar. Tá ið flóðir, stormar ella sjúkur hótta, verða tey ávarað av úlvum. Tey hava eisini upplivað onnur dømi um undursama bjarging. Millum annað vísa tey á eini klett, sum er fleiri hundrað metrar høgur. Í eini flóðaldu reisti kletturin seg upp ájavnt við alduna og fekk forðað fyri, at aldan tók fólkið við sær. Aðrar bygdir hava roynt tað sama. Anfinn sigur, at hann í fyrstuni ikki trúði, at summir indianarar kundu samskifta ella tosa við djórini. Men nú hugsar hann annarleiðis. og greiddi soleiðis frá hvussu hann einaferð upplivdi hetta: ”Fyri nøkrum árum síðan varð eg boðin at koma ein túr niðan til Kitlopevatnið saman við James og øðrum fólki. Vit sigldu við einum ”Zodiac” (gummibáti) niðan eftir ánni. Á vegnum heim aftur sóu vit eina bjørn ganga framvið bakkanum. James stýrdi bátinum móti bakkanum, steðgaði bátinum rættiliga nær bjørnini, og hann byrjaði at tosa við hana á einum máli, eg ikki skilti . Vanliga leypa bjarnir á, táið fólk so knappliga koma teimum nær. Men tað merkiliga hendi, at bjørnin stóð púra still og hugdi at James, meðan hann tosaði við hana í einar 5-10 minuttir. Táið prátið var liðugt fóru vit heim, meðan bjørnin fór sína leið.” Anfinn var sannførdur um, at bjørnin og James veruliga tosaðu saman, men hvat teir tosaðu um, vildi James ikki siga. James segði, at hann var signaður við evnunum at greiða frá, og hesi evni hevur hann frá pápa sínum, sum var ”chief ”høvdingi - í ættini. Ein uppgáva hjá chiefinum er eisini at biðja fyri fólkinum. Ein av bønunum er: ”Vit koma til tín. Hav samkenslu við okkum. Hygg niður til okkara frá tínum “longhouse” (hetta er felagshús hjá eini ætt) í skýggjunum. Gev okkum styrki at gera tín vilja. Fyrireika okkara sinni at síggja góða verkið í tínum skaparaverki her í Kitlope.” Barnaaling og matgerð Heima í ættini vóru serligar reglur galdandi fyri barnaaling. Meðan børnini fingu bróst, inntil 2 ársaldur, var tað mamman, sum hevði ábyrgd av barninum. Men síðani tók omman ábyrgdina og hevði hana fram til 14 árs aldur. Hesa tíðina skuldi omman læra barnið tað, sum var hennara øki, og hetta var fyrst og fremst tað húsliga og matgerð, sum til dømis at gera máltíðir úr bjarna- kjøti. Omman dugdi eitt sindur av hvørjum. Einaferð tók hon James og smurdi hann inn í bjarnafeitt, allan sum hann var. Endamálið við hesum var, at hann ikki skuldi føla kulda. Her kann jú gerast sera kalt, kanska niður í 20 kuldastig ella meira. James helt, at hetta virkar framvegis, og sjálvt í kulda sveittar hann. Ísur á indianskum Eitt dømi, sum James nevnir um matgerðina hjá ommuni, var, tá hon lærdi tey at gera ís. Hetta er ónoktiliga nakað øðrvísi enn á Fómísi! Tey hava har 4-5 sløg av bláberum, sum vaksa á runnum í dalinum. Skuldu børnini hava berjaís, var farið niðan í dalin at finna ber, og síðan var at finna eina ávísa gjótu, sum var hálvfull av ísi sjálvt á sumri. Hendan gjóta var yvirvaksin við smá- trøum, so sólin ikki slapp at bræða ísin. Berini vórðu so kroyst og saftin sílað frá. Berjasaftin og ísurin vórðu so blandað saman og berjaísurin var klárur. Vit hava fitt av berum í Føroy- um og tí kann tað vera á leið at koma við uppskrift til berjakøku: Berini verða sólturkað. Tey verða stoytt í ein træform og nakað av berjasaft verður stoytt omanyvir tey turru berini. Køkan verður síðan sett í kovan í nakrar dagar at stadna. Køkan er nú klár og kann skerast í flísar og smakkar væl. Súreplakøka er eisini góður matur. Vill súreplatrøð vaksa í Kitlope dalinum og høvdu eisini stóran týdning fyri matgerðina har. Súreplini verða dampkókað, so saftin og massin verða skild sundur. Hetta verður gjørt við at koyra heitar steinar í grýtuna. Fyrst verður eitt tunt lag av súreplamassa stoytt í ein køkuform. Síðan verður eitt tunt lag av oolichan feitti koyrt omaná, og so aftur súreplamos aðru hvørja ferð, sum við eini lagkøku. Síðan verður berja- og súreplasaft stoytt omaná - og køkan er liðug. Hendan køkan gagnast og mettar væl og heldur sær allan veturin. Abbin tók við Tá børnini vóru 14 ár, og omman hevði lært tey ungu tað, sum lá á henni, tók abbin yvir. Hann lærdi børnini, hvussu tey gjørdu fellur fyri djórini, og hann lærdi tey eisini aðrar veiðuhættir. Veiðu- tíðin byrjaði annars í oktober og endaði í apríl. Frá apríl var ikki hildið hóskandi at veiða, tí tá skuldu djórini leggja sínar ungar, og tað ber ikki til at beina fyri mammunum. Tað vóru nógv djór sum vórðu veidd, so sum bjarnir, gæs og villdunnur. Kópur varð eisini veiddur alt árið. Eitt annað veiðudjór var fjallageitir tá kavin í fjøllunum noyddu tær longur oman móti láglendinum. Fellur vórðu eisini settar fyri djór, sum vórðu veidd fyri at fáa teirra pels. Farið varð langa leið, og slíkar veiðuferðir kundu vara í fleiri mánaðir. Tey djór, sum vórðu veidd fyri pelsin vóru: Már, bevari, minkar, vesil, íkorn, jerv og stundum rádjór. Tað var eisini umráðandi hjá abbanum at læra tey ungu, hvussu tey skuldu finna í skóg- unum, so tey ikki viltust. Steinmaðurin Tað er greitt, at indianarar livdu tætt uppat náttúruni, og tað eru sjálvsagt nógvar frásagnir, sum kunnu liggja á markinum til pátrúgv. Ein av hesum er henda: Ein av myndunum hjá James er av einum steini, sum líkist sera nógv einum sitandi manni. Hesa myndina kunnu vit eisini endur- prenta. Søgan um steinin er henda: Laksur er ikki bert laksur. Tað eru fimm sløg á hesum leiðum. Tann størsti er kongalaksurin, sum í miðal vigar 20 pund. Tann minsti er pinklaksurin, har miðalvektin er trý pund Her sæst Kitimat á kortinum. Hesin totempelin hevur eina serliga søgu, sum greitt er frá í greinini 40 Nr. 249 - 30. desember 2008