fríggjadagur 2. januar 2009síða 13

Nr. 1 - 2. januar 2009 13 Útisetar heimaftur? Altjóða universitet? Víðkaða ferða­ vinnu? Vinnuligt fjølbroytni? Búskaparligan framburð? Visión 2015? Altjóðagerð? Gloym alt hetta! Føroyar eru ein útjaðari og kunnu ikki blíva partur av altjóða sam­ felagnum í verandi støðu. Dýrir flogferðaseðlar og vánaligt ferðasamband til meginøkið er besta uppskrift­ in upp á eitt ódynamiskt útoyggjasamfelag H vat er ein útjaðari? Um vit spyrja ávísar politikarar í Føroyum, fara tey ivaleyst at nevna Suðuroynna, Sandoynna og onnur støð í Føroyum, sum ikki hava fast vegasamband við “meginøkið”, sum í hesum føri er Suðurstreymoy. Men henda heimføðisliga fatan av hugtøk­ unum “útjaðari” og “meginøki” má skiftast út. Umvegis hetta konservativa og ótíðarhóskandi útsýnið hava vit gloymt, at vit sjálv eru ein útjaðari í altjóða samanhangi, og góðtóku her­ fyri, tá ið einasti rættiligi ferðamøguleiki okkara til meginøkið bleiv latin í privatar hendur. Einskiljingin av Atlantsflog er ein av ringast gjøgnum­ hugsaðu verkætlanum, sum føroyskir politikkarar í nýggjari tíð eru farnir undir. Eg sakni enn, og eftirlýsi tí, eina veruliga grundgeving fyri fyrimunum við hesi verkætlan. Fjølmiðlarnir hava tíverri ikki verið fúsir at spyrja, heilt einfalt: Hví skal Atlantsflog einskiljast? Í mong ár hevur aðalenda­ málið hjá Strandfaraskipum Landsins verið at “sambinda oyggjar, øki og bygdir; útjað­ ara og meginøki”, sum tað stendur á heimasíðu teirra. Flestu føroyingar góðtaka hesa skipan, hóast milliónir í undirskoti gjøgnum nógv ár. Suðuroyarleiðin, sandoyar­ leiðin og aðrar almennar íløgur hava, heilt einfalt, gjørt tað meira liviligt hjá teimum sum hava búleikast í føroyska útjaðaranum. Sostatt hevur Strand­ ferðslan ikki til uppgávu at vinna pening til sín sjálvs, men at toga útjaðara og meginøki tættari at hvørjum øðrum. Og hetta kostar pening. Men okkara einasta flogfelag megnar ikki nóg væl at toga útjaðaran Føroyar tættari at evropeisku meginøkjunum. Um vit samanbera Strandferðsluna við Atlantsflog, gerst beinan­ vegin greitt, at feløgini bæði hava als ikki sama grundarlag fyri at eksistera. Strandferðslan er ein fólksins tænasta, hvørs endamál er at halda livistøðinum í útoyggjun­ um uppi, hvørs vinningur ikki verður gjørdur upp og er torfør­ ur at fáa eyga á hjá einum havnarmanni sum undirritaða, hóast eg veit, at hann er púra greiður hjá útoyggjafólki. Atlantsflog er ein fyritøka, hvørs fyrsta endamál er at vinna pening á einum marknaði við ongari kapping, á øllum ferðafólkafarleiðum, sum vit hava úteftir. Hesar farleiðir eru samstundis lívsgrundarlagið hjá føroyska samfelagnum. Støðan hevur nú valdað í nøkur ár, nóg leingi til at flestu føroyingar, og serliga útisetar, hava kent amp­ an av dýrum flogferðaseðlum og óstøðugum farleiðum. Strandferðslan hevur undir­ skot og tað skal hon hava. Tí kann hon ikki privatiserast. Atlantsflog hevur í nøkur ár havt eitt ávíst yvirskot, men fyrstu árini var, hall og landið mátti bjarga fyritøkuni, eins og Maersk konsernin eisini bjarg­ aði Maersk Air. Hóast Atlants­ flog er privatiserað, kann fyri­ tøkan fara at geva hall aftur, og tá verður landið noytt at taka um endan og rokningin send til skattaborgaran, eins og vit upp­ livdu við Smyril Line herfyri. Tí er betri, at landið stendur við endan bæði í góðum og ringum tíðum. Politikkarar hava eisini lagt stein oman á byrðu við at leggja eitt ferðaavgjald á ferðandi til og úr Føroyum, meðan ferða­ fólk, ið sigla millum oyggjar, bæði við skipi og gjøgnum tunlar, fáa stuðul við tað, at flestu av slíkum almennum íløgum (skip og tunlar) geva undirskot. Hetta er eitt paradoks. Ein og hvør dugir at síggja, at skipanin, sum Atlantsflog er partur av, hevði ongantíð verið góðtikin til ferðafólkaflutning innanlands. Men hví er skipan­ in so góðtikin til ferðafólka­ flutning ímillum Føroyar og onnur lond? Sigur tað seg ikki sjálvt, at vit mugu flyta logikk­ in, sum Strandferðslan er bygd á, yvir á Atlantsflog, nevniliga tí at sambandið millum Føroyar og umheimin er líkt sambandi­ num millum føroyskar útoyggj­ ar og føroyskt meginøki? Hvussu kunnu vit góðtaka, at eitt privat monopol situr so tungt á okkara uttanhýsis út­ oyggjaleiðum, tá ið vit ongantíð høvdu góðtikið eitt privat monopol á okkara innanhýsis útoyggjaleiðum? Atlantsflog varð sett á stovn, nevniliga fyri at tálma tí yvir­ ræði og høgum prísum, sum Maersk hevði á farleiðini mill­ um Danmark og Føroya. Tað er sostatt eitt týðiligt paradoks, at einskiljingin av Atlantsflog, sum byrjaði herfyri, var eitt afturstig ímóti tí støðu, sum vit høvdu við Maersk sum einaráðandi monopoli á føroyaleiðini. Serliga er tað paradoksalt, at einskiljing ofta verður sett í samband við dynamikk og búskaparligan framburð, men at í sambandi við Atlantsflog er einskiljing ein av høvuðsorsøk­ unum til tað mótsatta. Hetta prógvar, at marknaðarkreftir ikki altíð virka til fyrimuns fyri samfelagið. Einskiljing og marknaðarkreftir eru ikki uni­ versalt positiv hugtøk, men mugu setast í ein ávísan saman­ hang, og her hava nógvir av núverandi føroyskum politikk­ arum (higartil) dumpað. Tað skal tó sigast, at núver­ andi vinnumálaráharrin, Johan Dahl, er so mikið framskygdur, at hann herfyri meldaði út, at tað almenna eigur at keypa einskilda partin av Atlantsflog aftur, soleiðis at felagið kann brúkast sum ein fólksins tæn­ asta, á sama hátt sum Strand­ ferðslan. Tíverri kann tað sama ikki sigast um onnur samgongu­ fólk, sum tvingaðu harra Dahl at draga sínar útsøgnir í land. Eingin ynskir monopol á nøkrum marknaði. Men tá ið ikki slepst undan monopoli, sum á til dømis suðuroyarleið­ ini og keypmannahavnarleiðini, er altíð betri við almennum monopoli, hvørs grundarlag er “tænasta til breiðan ágóða”, enn privatum monopoli, hvørs grundarlag fyrst og fremst er peningaligur vinningur. Um tað almenna keypir ein­ skilda partin aftur, verður sjálv­ andi minni peningaligur vinn­ ingur, og helst eisini undirskot onkur ár, hjá Atlantsflog, men vinningurin verður uttan iva at síggja aðrastaðni í samfelagn­ um, serliga við tað at fólk fara betur at tíma bæði at vitja og at flyta til Føroya í framtíðini. Undir verandi støðu er púra greitt, at aðalendamálið hjá Atlantsflog er at vinna pening til sínar partaeigarar. Men kann tað góðtakast, at nakrir fáir vinnulívsmenn taka restina av samfelagnum til gísla, tálma ferðavinnu og vinnuligari menn­ ing annars og oyðileggja hugin hjá føroyskum útisetum at koma heimaftur at byggja land? Tá ið føroyskir útisetar verða spurdir, um teir ætla sær til Føroya at búgva, er svarið javnan “eg vildi fegin viljað, men eg fái ikki viljað”. Sostatt hava útisetar ein tvílyntan hugburð til Føroyar; tey ynskja at búgva í Føroyum, men tey vilja ikki búgva her í núverandi støðu. Høvuðsorsøkin til hetta, er borgaragryvjan, sum Atlants­ flog, saman við ávísum polit­ ikkarum, er í ferð við at grava rundan um føroyska samfelag­ ið. Gryvjan kann skjótt gerast ein verulig grøv til ein doyggj­ andi útjaðara. Um vit ynskja at vera verandi í fjarstøðu frá meginøkinum, so er at lata privata Atlantsflog hava fríar teymar til at vinna sær pening á einasta uttan­ landsferðamøguleika føroyinga. Men um vit ynskja eitt sam­ felag, sum flytir seg líka skjótt sum umheimurin og sum fær betri úrtøku frá sínum menn­ iskjasliga og intellektuella tilfeingi, mugu vit rakna við og síggja, at núverandi støða er sera álvarslig. Politikkarar og onnur kunnu halda á at tveita um seg við orðum sum “altjóða­ gerð”, men tá ið nakað so grundleggjandi sum ferðasam­ band er í so ringum standi, kann alt annað gera tað sama. Gævi at politikkarar tóku trupulleikan í álvara, og gævi at aðalendamálið hjá Atlantsflog bleiv líka hásinnað, sum tað hjá Strandferðsluni: At sambinda útjaðaran Føroyar við megin­ økið Evropa. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag. Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2008? Send eina grein til post@sosialurin.fo - Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Atlantic Airways og politiski galskapurin! Tíðargreinin tíðargreinin Rógvi Absalonsen rogabs@hotmail.com