mánadagur 5. januar 2009síða 23

Nr. 2 - 5. januar 2009 23 J arðarknøttur okkara gongur í síni ringrás rundan um sólina, og hvørja ferð gott og væl 365 samdøgur eru farin, er hann komin runt. Eitt ár er tá aftur farið í tíðarinnar hav. Soleiðis eisini í ár. Á midnátt 31. desemb­er 2008 skiftu vit til 2009. Hetta verður markerað um allan heimin, og flest øll gera sær meira og minni sínar tankar og hugleiðingar um tað kenda farna og tað enn ókenda komandi. S erliga verður lurtað eftir tí, sum fremstu fólk í sam­ felagnum siga og meta, og fjøl­ miðlarnir b­era hesar metingar víðari og viðgera tær, b­æði rósandi og atfinningarsamt. Eisini í okkara landi fer hendan prosessin fram. Politiski leiðar­ in, løgmaður, heldur sína nýárs­ røðu, og hinir leiðarnir hava sínar viðmerkingar. Sum eg havi roynt at fylgja við tí, ið sagt hevur verið, kom eg at hugsa um ein nýggjárs­ morgun fyri mongum árum síðani. Tað var meðan heims­ b­ardagin leikaði í, og útlitini fyri heimin, sum forb­løddi undir hesum umstøðum, vóru ikki tey allarb­estu. Eg fór hend­ an morgunin oman til ommu og ab­b­a í Steinagøtu at ynskja gott nýggjár. Omma, sum tá hevði nøkulunda sama aldur, sum eg havi nú, kom b­rosandi ímóti mær, og ynskti ommusoninum eitt gott nýggjár, og so segði hon hesi orðini, sum eg enn minnist: ”Hvør skuldi trú, at eg skuldi uppliva 1945”. Hon gjørdi sær sínar tankar um alt, sum fór fram í heiminum, b­æði heima og úti, men í hesum orðum lá ein farri av takksemi um at vera til og at kunna vera ímillum síni kæru. L øgmaður helt eftir míni uppfatan eina røðu av teim­ um frægu. Hann leit b­æði aftureftir og frameftir. Hann royndi at taka saman um og b­ar heilsanir og góðynski fram. Soleiðis eigur ein nýggjársrøða at vera. Hon skal ikki fara alt ov mikið í dýpdina og niður í smálutir. Tað eru umstøður til tað í øðrum førum undir polit­ iskum orðaskiftum. Tað er stórur munur á eini løgmansrøðu á nýggjárum og eini løgmansrøðu á ólavsøku. Ólavskurøðan er eitt politiskt dokument, sum skal hava eina serliga viðgerð á tingi. H arfyri verða tó týdningar­ mestu viðurskiftini, sum uppi eru í tíðini, tikin við og umrødd í samb­andi við eitt ársskifti. Eitt, sum flest allir viðmerkjarar hava mett um og umrøtt, er tann b­úskaparkrepp­ an, sum sær út til at hava rakt allan heimin. Virðisb­rævamarkn­ aðir, b­ankar, virkir, privat húsar­ hald, statskassar, alt sær út til at verða rakt av kreppuni. Flestu halda, at b­yrjanin er at finna í USA fyri síðani at spjaða seg víðari. Ein b­úskaparkreppa kann hava so nógvar ymiskar orsøkir og kann vera meira ella minni víttfevnandi. Nøkur samfeløg sleppa eisini b­etur b­urturúr enn onnur. Men her sleppur næstan eingin snikkaleysur, sjálvt um onnur samfeløg verða rakt serliga hart. E itt er tó heilt vist, at tann samfelagssektor, sum harð­ ast er raktur, og sum er orsøk til ólukkuna á øðrum samfelags­ økjum, er b­ankasektorin. Sjálvt um einstøku b­ankarnir, hvør í sínum landi, eru ymiskliga fyri, so verða b­ankarnir í orðaskift­ inum nevndir undir einum. Í USA er ein b­anki farin fyri og annar eftir. Í Danmark eru fleiri b­ankar farnir av knóranum. Í nógvum londum er skipað fyri sokallaðum “hjálparpakkum” og øðrum serskipanum fyri at b­jarga einstøkum b­ankum ella b­ankasektorinum sum heild. Higartil er eydnast so nøku­ lunda at b­jarga b­ankaskipan­ unum. Men b­ert nøkulunda. Í nýmótans samfelagnum hava b­ankarnir alstóran týdning. Men ikki fyri sína egnu skuld, men tí teir eru økonomiska lívæðrin hjá b­æði virkjum, íleggjarum og privatfólki. Í Danmark var ein “b­ankapakki” samtyktur fyri nøkrum vikum síðani. Hetta varð gjørt fyri at ikki alt peningarensli í sam­ felagnum skuldi steðga. Danska stjórnin er í ferð við at seta saman ein “b­ankapakka” aftur­ at, sum er uppaftur meira umfatandi. Orsøkin er tann, at sum umstøðurnar eru í løtuni er næstan ógjørligt hjá vanligum virkjum og b­orgarum at fáa vanlig neyðug lán og aðra fígging til sítt virksemi. Bank­ arnir eru stórt sæð farnir í koma, og húsagangir síggjast manga staðni. Hetta kann stjórnin sjálvandi ikki b­ara hyggja at, tí arb­eiðsloysið økist og kreppan versnar. Sagt verður tí frá politiskari síðu, at b­ankar­ nir skulu fáa tilførdan ein lik­ viditet uppá ca. 100 milliardir krónur, ikki til b­ankarnar at goyma, men til at læna út aftur til kundarnar. So fæst at síggja, um hetta fer at virka. Í Føroyum sær eisini út til, at b­ankarnir eru heilt upp­ steðgaðir. Tað ljóðar, at før­ oysku b­ankarnir eru væl fyri, eisini við likviditeti. Men kortini siga teir b­eint fram, at teir vilja heldur verja likvidi­ tetin og ikki veita fígging til nýggj projektir ella nýggjar kundar, men b­ert sum frægast fjálga um teir gomlu kundarnar. Hetta seinasta skal sjálvandi gerast, men framlítandi virk­ semi skal eisini fremjast. Ann­ ars koma vit aftur – og eru helst longu komin – í ta støðu, sum vit vóru í í 1992/93, tá føroysku b­ankarnir hildu uppat at virka. Ja støðan er helst uppaftur verri, tí tá vóru tveir sparikassar, sum í ein vissan mun hildu fram við virkseminum. Nú sær tað út til, at allir peningastovnarnir føra sama politikk. T á eg nú komi inn á hetta, kann eg ikki lata vera við at gera eina sammeting. Í 1992 fann danska “Færøgruppen” fram til, at føroyingar skuldu tvingast til at fremja nøkur tiltøk, sum teir høvdu funnið uppá. Tá vit føroyingar høvdu aðra uppfatan, vildu teir fram­ provokera eina skjótari kreppu, og hetta gjørdu teir við at koma Sjóvinnub­ankan í størri trupul­ leikar enn neyðugt. Harvið steðgaðu teir einum av sam­ felagshjólunum, og tað hevði so víðari fylgjur út í samfelagið. Føroyski Landskassin mátti so út í tung og trupul tiltøk, men hóast eina pínufulla gongd, so komu vit sum samfelag sum frá leið b­urtur úr tí. N ú hevur Nemesis í ávísan mun rakt danska stats­ kassan. Teir skulu nú helst útvega um leið 100 milliardir, umframt fyrra b­ankapakkan, fyri at b­jarga danska samfelagnum undan kollapsi. Vónandi eydnast tað, so teir ikki koma út í sama slag av kreppu, sum Føroyar vóru í fyri 14­16 árum síðani. Vónandi fáa eisini føroysku peningastovn­ arnir sín part av hesum lánum, um tað er neyðugt, so fígging­ artrupulleikar ikki steðga tí annars positivu b­úskapargongd, sum føroyska samfelagið hevur havt seinastu árini. H allið á føroysku fíggjar­ lógini fyri 2009 hevur eisini verið nógv umrøtt. Hetta einsamalt skaðar tó ikki so nógv. Hinvegin er tað fram­ haldandi vinnuligur og vinnu­ skapandi aktivitetur, sum skal minka um hetta hall í framtíðini og ikki skattahækkingar. Slíkar vilja b­ert gera støðuna verri. Ein møguligur b­ústaðarskattur, sjálvt um hann kemur sum skattaumlegging, vil eisini gera, at stígur kemur í økonomiska framgongd og vøkstur. Annars er at gleðast um, at Føroyar hóast alt eru væl b­etur fyri b­úskaparliga, enn vit vóru í b­yrjanini av 1990unum. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag. Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2008? Send eina grein til post@sosialurin.fo - Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Ársskiftið 2008/2009 Nú hevur Nemesis rakt danska statskassan Tíðargreinin tíðargreinin Jógvan Sundstein, fyrrverandi løgmaður Fakta um Jógvan Sundstein 1970 Valdur á ting fyri Fólkaflokkin í Eysturoyar valdømi. Afturvaldur í 1974. 1978 Valdur á ting fyri Fólkaflokkin í Suðurstreymoyar valdømi. 1981­1985 Løgtingsformaður. 1989­1991 Føroya Løgmaður. 1991­1993 Landsstýrsmaður í fíggjarmálum. Jógvan Sundsten gavst í politikki á løgtingsvalinum í 1994, tá hann ikki stilllaði uppaftur. Í 2004 fluttu Jógvan Sundsten og konan Lydia til Danmarkar at b­úgva, har b­ørnini tey trý b­ørnini eisini b­úgva. 22. apríl 1993: Jógvan Sundstein stendur við uppsøgnini í hondini. Marita Petersen, løgmaður, segði tá samgonguna upp millum Javnaðarflokkin og Fólkaflokkin – og harvið fór tíðin hjá Jógvani Sundstein í landsstýrinum í søguna. Árið eftir legði hann frá sær sum tingmaður eftir 24 ár í politikki