fríggjadagur 16. januar 2009síða 13

Nr. 11 - 16. januar 2009 13 Almennu lønirnar hækk­ aðar við 800 mió 2000­ 2007. Fiskaídnaður, fiskiskapur, skipasmiðju­ og annar ídnaður, kryvji­ og alivinnan við bert stívliga 280 mió. krónum, og almenna ónøgdin ongantíð størri enn nú Seinastu 100 árini er sen­ tralisering móti stórpláss­ um farin fram. Londini uttanum okkum eru so fjølment, at her hev­ur borið til at miðsav­na í fleiri størri øki ella regiónir, tí hav­a hesi klárað at v­arðv­eitt dynamikkin og samstundis giv­ið áv­ísa kapping, nakað sum tív­erri ikki er komið til sjóndar í Føroyum. Her tók sentraliseringin dik á seg eftir krígslok, men gjørdist í høv­uðsheit­ um, sum tíðin leið, ein almenn sentralisering bert inn móti høv­uðsstaðnum og sostatt ein mono­ sentralisering, har tænastu­ fyritøkur v­uksu fram uttan­ um tað almenna. Í øllum øðrum plássum í Føroyum hav­a v­erið kon­ junktursv­eiggj, tí her bert hev­ur v­erið talan um v­innu­ fyritøkur og ív­erksetan av­ v­innufyritøkum. Íverksetarar úti um landið Í áhugav­erda bókav­erki­ num, “Sådan skabtes Danmarks v­irksomheder” sæst greitt, at nógv­ tær flestu fyritøkurnar, 70 til 80 prosent eru skaptar í økjum úti um landið. Onkrar teirra hav­a tó sum frá liðið flutt til Keyp­ mannahav­nar, tí har liggja almennu stov­narnir og tí fæst lættari samskifti v­ið hesar. Men flestu teirra liggja kortini framv­egis t.d. í Jyllandi og á Fyn á størri og fjølbygdum økjum. Ikki er so í Føroyum. Sentraliseringin hev­ur v­irkað í nógv­ størri mun til høv­uðsstaðin – ein mono­ sentralisering ­ hetta hev­ur hav­t onkrar fyrimunir, men í flestu førum v­ansar, sum hav­a ført til at føroyska samfelagið er v­orið eitt minni dynamiskt “krev­jara­ land” har fólkið krev­ur pening og miðlar úr lands­ kassanum heldur enn at v­era skapandi ív­erksetarar. Kórið av­ krev­jandi fólki er stórliga økt seinastu árini og ikki minst, nú síðani fíggjarlógin fyri 2009 fyrilá. Ónøgdin økt við øktum almennum lønarútreiðslum Almennu lønarútreiðslur­ nar eru øktar v­ið 800 mió. krónum frá 2000 til 2007 og fiskiskapur, fiskiídnað­ ur, ali­ og kryv­jiv­innan, skipasmiðju­ og annar ídnaður tilsamans eru bert øktar v­ið 284 mió. krónum í sama tíðarskeiði ella v­ið triðingi. ­ Hvagar eru vit so komin? Vit hav­a eitt Landssjúkra­ hús í kaos og ilt at fáa læknar, eldrapolitikkurin er í stórum trupulleikum, mentanin í fríum falli, Fróðskaparsetrið í lasum, kringv­arpsumstøður út av­ lagi, fólk v­ið høgum krøv­um til tað almenna kv­íða fyri at koma heim­ aftur til hetta “tilafturs­ komna” landið, men koma tey, skulu tey á almenna lønarkassan, v­erður sagt, matstov­ur í høv­uðsstaðnum krev­ja at sleppa undan gjøldum til landskassan etc. etc. Listin av­ krøv­um til almenna kassan og til totalu frumskapandi v­innuna er endaleyst. Mono­sentralistisku dreymarnir um nýmótans samfelagið hildu ikki! Hinv­egin hev­ur v­íst seg, at almenni loftimiðilin herjar uttan íhald á fríu v­innuna! Tí er spurningurin, og hann v­erður helst ósv­ar­ aður: “ Gjørdust Føroyar sum land ríkari av­ eini mono­sentralisering?” Gjørdust Føroyar sum land ríkari av eini mono-sentralisering www.keldu.com Jógvan við Keldu Í Útv­arpi Føroya í dag á miðdegi segði formaðurin í Triv­naðarnev­ndini Jákup Mikkelsen, at byrjað v­ar at byggja Ellis­ og Røktar­ heim suðuri í Vági. So seint sum í fyrradagin settu v­it okkum í samband v­ið borgarstjóran í Vági fyri at fregnast um, nær Ellis­ og Røktarheimið í Vági v­erður tikið í brúk. Borgarstjórin hev­ði einki boð upp á hetta, tí einki er av­gjørt í hesum máli, men v­ónaði, at av­gerð v­erður tikin áðrenn 1. mars 2009. Okkum kunnugt er framv­egis bert eitt stórt hol v­esturi v­ið v­atnið, sum hev­ur skapt manga øsing millum fólk. Eg fari v­ið hesum at spyrja Jákup Mikkelsen, nær arbeiðið, sum hann segði frá í dag, er byrjað. Spurningur til Jákup Mikkelsen um Ellis- og Røktarheimið í Vági ingeborg godtfred Realkredittlán frá Eik hava fleiri fyrimunir, enn Dimmalætting nevnir í síni greinarøð. Kundar við realkredittláni hava leingi havt væl bíligari rentu enn kundar við van­ ligum sethúsalánum. Í summum førum útvega hesi lán Eik atgongd til kapital, ið síðani aftur fer í umfar í Føroyum. Með­ an alt fleiri bankar eru noyddir at venda kund­ um í hurðini, ber fram­ vegis til at fáa realkreditt­ fígging í Eik, um kreditt­ virðið annars er í lagi Í Dimmalætting 14. og 15. januar er ein greinarøð, ið snýr seg um realkreditt­ lánini hjá Eik Banka. Tí hesar v­iðmerkingar. Tørvur kundans er grundarlagið Lat meg beinanv­egin undir­ strika, at bankin leggur seg eftir at v­eita eina heiður­ liga og ærliga ráðgev­ing. Okkara kundaráðgev­arar v­ita – og hav­a fingið undir­ v­ísing í – at v­eruligi tørv­ur kundans er útgangsstøðið fyri allari ráðgev­ing. Til eina og hv­ørja tíð er tað kundin, ið tekur av­gerð um, hv­ørt hann v­il hav­a eina tænastu. Hetta merkir m.a., at so­ nev­nda “kanónsølu” v­ilja v­it ikki hav­a í okkara banka. Ongin banki kann loyv­a sær at trýsta áv­ís produkt yv­ir á kundarnar, tí so rýma kundarnir sjálv­andi. Hetta er eisini í stríð v­ið grundleggjandi bankasið. Hinv­egin skal bankin sjálv­andi v­inna pening uppá sítt v­irksemi og sína ráðgev­­ ing. Hetta er sum v­era man grundleggjandi í øllum bankav­irksemi og v­innu­ ligum v­irksemi annars. Røsk starvsfólk fáa eyka viðurkenning Í Eik fáa kundaráðgev­arar av­riksløn. Tað merkir, at kundaráðgev­arar fáa eitt sindur meira í sín part, um teir náa sett mál. Harum­ framt skipa v­it av­ og á fyri innanhýsis sølukappingum, har kundaráðgev­arar kunnu v­inna eitthv­ørt. Tað kann v­era ein flogferðaseðil ella ein góður biti á einari matstov­u e.l. Hetta er góð og sunn starv­sfólkarøkt. Av­riksløn og sølukappingar eru av­markaðar og eru mest av­ øllum v­ið til at motiv­era starv­sfólkini í dagliga arbeiðinum. Eik Banki er einasti pen­ ingastov­nurin í Føroyum, ið v­eitir Realkredittlán. Henda tænasta er lutfalls­ liga nýggj fyri okkara kund­ ar, og tað krev­ur munandi meira v­itan, orku og nær­ lagni hjá okkara kundaráð­ gev­um at greiða kundunum frá um møguleikarnar v­ið realkreditti, í mun til at v­ísa kundanum á eitt av­ gomlu sethúsalánunum. Í allar flestu førðum er realkredittur betra v­alið. Tí er náttúrligt at eggja kunda­ ráðgev­unum til at greiða kundunum frá um real­ kreditt. Hinv­egin, so royna v­it at tryggja, at av­riksskipan og sølukappingar ikki sleppa at skeikla ta góðu og grund­ leggjandi kundaráðgev­ing­ ina, m.a. v­ið hollari útbúgv­­ ing og v­ið at skjalfesta ta ráðgev­ing, ið fer fram. Har­ til kemur, at talan er um eitt v­arandi kundasamband; kundaráðgev­in skal møta kundanum aftur, og hev­ur tí ein sjálv­støðugan áhuga í, at ráðgev­ingin er røtt og góð. Eik hevur kunnað um avriksløn Longu fyri einum lítlum ári síðani upplýsti Eik al­ ment um sína av­riksløn­ arskipan í ársfrágreiðing sínari fyri 2007. Henda frá­ greiðing er børsfráboðað og er eisini til taks á heima­ síðu bankans. Hinv­egin mugu v­it taka í egnan barm, tá tað kemur til sølubonus; her áttu v­it helst at hav­t kunnað betri, eins og nýggja kunngerðin um góðan bankasið frá 3. oktober 2008 ásetur. Vit hav­a tí nú, – í tráð v­ið góð­ an bankasið – lagt eina kunning á heimasíðu okk­ ara um hetta. Vit fara har­ umframt at v­ita, um v­it sum heild kunnu styrkja kunningina í tráð v­ið nýggju kunngerðina um góðan bankasið. Stórir fyrimunir við realkreditt Dimmalætting nev­nir tí­ v­erri ikki, at realkredittlán leingi hav­a hav­t eina rætti­ liga nógv­ bíligari rentu enn v­anlig bústaðalán. Harv­ið er fyrst og fremst talan um eitt gott og kappingarført produkt fyri kundarnar. Í skriv­andi løtu er rentan á RTL1­realkredittlánunum heili 1,71 prosentstig lægri enn á 1. v­eðrættarlánunum. Tað er ein fyrimunur fyri kundarnar. Realkreditt minkar um rentuváðan Nev­nt v­erður dømi, har fólk, ið hav­a biðið um ein skáa, eru komin út aftur v­ið einum realkredittláni, har tey samanlagt koma at rinda meira aftur. Her mugu v­it minnast til, at ein skái eisini merkir, at ein kemur at rinda meira aftur, tí eisini eitt av­ gomlu sethúsalánunum rentar, hóast tað ikki v­erður goldið niður! Fyri tað næsta ber ikki til frammanundan at siga, at v­iðkomandi kemur at rinda meira aftur enn v­ið einum av­ gomlu sethúsalánunum. Tað v­eldst um rentugongdina! Heimurin hev­ur ongantíð uppliv­að, at rentan hev­ur v­erið óbroytt í eitt 20 ella 30 ára skeið, sum tað tekur at rinda aftur eitt sethúsa­ lán! Fært tú eitt av­ gomlu sethúsalánunum, meðan rentan er 5%, og rentan síðani økist til 10%, so rindar tú munandi meira aftur, enn tú hev­ði ætlað. Hinv­egin, fellur rentan, so rindar tú minni aftur. Tað er lántakarin, ið ber v­áðan í hesum føri. Tí skal hann eisini hav­a nakað at standa ímóti v­ið fyri at hav­a hetta slagið av­ lánum. Við einum realkredittláni til fasta rentu v­eit lántakar­ in v­ið v­issu, hv­ussu nógv­ hann skal gjalda, uttan mun til hv­ussu rentan ann­ ars háttar sær. Lántakarin hev­ur soleiðis ongan rentu­ v­áða. Hetta er ein orsøk til, at fólk, ið ikki hav­a so nógv­ at standa ímóti v­ið, ofta v­ið fyrimuni kunnu fáa eitt realkredittlán, tí tað minkar um v­áðan hjá húsarhaldinum. Millum realkredittlánini v­ið fastari rentu og gomlu sethúsalánini hav­a v­it har­ til rentutillagingarlánini, ­ eitt slag av­ realkredittlán­ um, har rentan er føst í eitt styttri tíðarskeið, millum 1 til 10 ár. Hesi lánini líkjast meira gomlu sethúsaláni­ num v­ið skiftandi rentu, men rentan hjá kundanum er bara lægri. Eik veitir trygd fyri øllum realkredittlánum Dimmalætting fær tað til at v­era illgrunasamt, at real­ kreditt ikki bert er ein fyrimunur fyri kundarnar men eisini fyri Eik Banka, og at Eik fær atgongd til gjaldføri umv­egis real­ kredittlánini. Í grundini er hetta ein v­inn­v­inn­støða, og tað er positiv­t: Kundin fær atgongd til eitt betri lán. Eik fær atgongd til gjald­ føri. Og gjaldførið kemur út í umfar í føroyska samfelagnum. Í einari fíggjarliga trong­ ari tíð, har peningastov­nar sum heild eru sera aftur­ haldandi v­ið at v­eita lán til bústaðabygging, v­eitir Eik framv­egis lán til kundar, ið hav­a kredittv­irðið í lagi. Hetta er sera positiv­t og er v­ið til at tryggja, at sam­ felagshjólini í Føroyum halda fram at mala. Teir kundar ið leggja um til realkreditlán eru eins góðir kundar og aðrir kundar. Eik v­eitur trygd fyri øllum realkreditlánum og tí er talan um eina mis­ skiljing, at pástanda at Eik v­ið realkreditláni roynir at sleppa av­ v­ið kundar. Á heimasíðu bankans – www.eik.fo – eru fleiri upplýsingar um real­ kredittlán. Vónandi skapa hesar v­iðmerkingar eina frægari jav­nv­ág í greinarøðina hjá Dimmalætting. Ein annar sannleiki um realkredittlán forstjóri í Eik Banka Marner Jacobsen viðmerkingar