hósdagur 20. september 2001síða 7

12 Nr. 181 - 20. september 2001 Nr. 181 - 20. september 2001 13 eftir Virgar Tórarson Dalsgaard Tann 17. august í ár var júst liðin ein øld, síðani Hans Jákup í Stovuni, - soleiðis var Heðin Brú nevndur millum vinir og skyldfólk, - varð føddur í Skálavík á Sandoynni. Um hann, okkara mætasta prosaskald er longu so nógv sagt og skrivað, at tað kann tykjast ilt at bróta upp úr nýggjum; men kortini er verri enn so alt eftirfarandi, sum skrivað er, og hartil verða týðandi partar av ævisøgu hansara merkiliga tagdir burtur. — Tað fall t.d. mongum áhoyrarum fyri bróstið, at aftur nú hevur verið ein grunn seanca í Havn, har ein sjálvútnevndur ekspertisu-klubbi millum okkara kulturellu høvuð- kambar enn einaferð royndi at meiggja eina púra ósøguliga glæstri- mynd av Hansi Jákupi sum einum ópolitiskum Biedermeierskaldi, einum vandaleysum eygleiðara ella sterilum hugnapoeti. Tað verdur heilt lopið um, at hann var okkara fyrsti sanni satirikari. Vert er tí at gera vart við, at stórur vandi er fyri, at tað finnast framsøgu- fólk, serliga millum nationalistarnar, sum vilja nivellera Heðin Brú til eitt neutralt og meinaleyst heimbýlisskald, ein beran skemtara, medan hann í veruleikanum var hvassur javnaðarsinnaður ironikari og samfelagsrevsari. Tí sjálvt um hann var friðar- ligur og góðsligur av nátúr, var hann sterkur og kom- promisleysur í síni grundleggjandi javnaðar- áskoðan. Og tað er ikki neyðugt at lesa millum reglurnar fyri at varnast hetta, men so verður roynt at loypa um, ignorera ella lágmeta tað, sum ikki beinleiðis hóskar til tað glansmyndina, menn vilja geva eftirtíðini. Tað er als eingin støðu- botnur fyri at brúka Heðin Brú sum amboð fyri t.d. fullveldispolitikki. Men tað intellektuella vatnskorpu- liðið í kulturmafiunni gevst ikki at telgja, fyrr enn tað hevur krotusmíðað javnaðarmannin Heðin Brú til nationalist. Henda søgufalskan skal ikki eydnast teimum. Ambivalensin til javnadarskaldið Tíbetur er tað eisini sagt og skrivað nógv gott um Heðin Brú, - fyrr var eisini illa. — Serliga henda seinasta mansaldurin er hann fagnaður fyri sín góða málburð, men man fær ongantíð allan sann- leikan. Tað eru so ófatuliga týðandi partar av hansara tilveru, sum framvegis verða fortrongdir og skúgvaðir til viks Hans Jákup hevði jú áskoðanir, sum avgjørt ikki hóvaðu teimum leiðandi kreðsunum á føroyska ”parnassinum”. Meiningar hansara vóru heldur ikki vældámdar av borgara- skapinum. Úrslitið var, at nógv fólk leingi høvdu sera ambivalenta støðu til bædi Hans Jákup og skaldskap hansara. Tey vóru ikki heilt trygg við hann og vistu ikki rættiliga, hvat tey skuldu stilla upp við ein slíkan yrkjara, men hann bleiv jú, sum frá leið, ikki til at koma uttan um. Nógv kundu ikki torga hansara sjónarmið og lívsáskoðan, men máttu samstundis viðganga, at sum skald skaraði hann heilt framúr. Sum onkur helt fyri um hann og Martin Joensen: Hvat billaðu menn úr proletarflokkinum sær inn, at teir vildu troka seg inn á parnassið? Innihaldið og evna- gongdin í skaldskapi hansara eru meira ella minni vællýst og somikið vælkend, at tað eru ikki míni primeru ørindi at umrøða tað. Mín uppgáva er at skoyta uppí og supplera tað ófullkomna bókmentaliga tilfar, sum higartil er komið á prent og so royna at lofta nøkrum av tí, sum menn allarhelst av beráddum huga loypa um. Tí er tað nakað, sum er blivið politiskt og monopoliserað í Føroyum, so er tað kultururin! Barndómur og ungdómur Vid tað, at pápi mín og hann vóru spælibrøður úr somu bygd, hartil næstan javnaldrar, sum alt lívið javnliga hittust, alment sovæl sum privat, minnist eg hann sera væl. Táið menn hópaðust, sótu vit yngru ofta undir orðinum, antin vit vóru børn, hálvvaksin ella tilkomin, og vit fingu ógvuliga nógv við, táið tey vaksnu prátaðu. Ì móðurætt míni vóru Hans Jákup og eg skyldmenn. Tann skyld- maður (Endurminningar síðu 117/18), sum Hans Jákup sum hálvvaksin fer at vitja og ráðføra seg við heima á Sandi, og sum kemur eysturaftur við hon- um at tosa hansara sak við tey gomlu í Stovuni, tað er abbi mín, Jóhan Hendrik Hjalt. Hann er tað, sum ræður Hans Jákupi at fylgja síni trá og fara burtur at læra. Tí fari eg at loyva mær at siga eitt sindur um Hans Jákup, soleiðis sum eg minnist hann, og tað verður so ein neyðugur partur av tí mosaikki, sum avgjørt má til fyri at fullfíggja søguna um tað skaldið, sum málsliga røkkur, sum ein alputindur í mun til smáheyggjar, uppum flestu aðrar før- oyskar litteratar. Hans Jákup í Stovuni 100 ár (17/8 1901 - 17/8 2001) Lagnan vildi tað soleið- is, at í bóndahúsunum í Stovuni, har Hans Jákup vaks upp sum tann allar- yngsti, vóru fá børn og langt millum systkjunini, medan tað í handilshús- unum niðri à Møl, har pápi mín vaks upp, vóru níggju dreingir og bert umleið tvey ár millum brøðurnar! Góð tvey ár áðrenn Hans Jákup, varð pápabeiggi mín, Hans føddur (1899), Aksel, pápabeiggi (1901) og Hans Jákup (1901) vóru næstan javngamlir, og pápi mín, Tórur (1903) var hálvtannað ár yngri. Hesir fýra javnaldrar fingu at kalla felags upp- vøkstur. Hans Jákup hevur ofta sagt frá, hvussu stuttligt, hann helt tað vera, at koma oman á Møl; - hann var har tíðliga og síðla — tí har var altíð onkur at spæla við, og óvitarnir sluppu at beistast allan dagin bæði úti og inni. Serliga teir fýra komu at vera ómetaliga nógv saman í óvitaárunum, seinni í ungdómsárum (t.d. vóru Hans og Hans Jákup á háskúla veturin 1919/20) og endiliga aftur í vaksna- mannatali, ikki minst sum politiskir partamenn. Teir fýra gjørdust nevniliga alt lívið gløðandi javnaðar- menn og hartil nærmastu vinmenn hjá Peturi Mohri Dam. Teir styðjaðu javnaðarhøvdingin í tjúkkum og tunnum, bæði í hørdum andstreymi og seinni sigursløtum. Fáir vóru so trúgvir at møta á javnaðarfundum sum teir, - og tað var, táið tað enn kostaði nakað og kravdi stórt persónligt dirvi at vera javnaðarmaður. Sosialt og málsligt feitilendi Hóast valabygdin, Skála- vík sosialt var millum tær frægastu bygdirnar í Før- oyum, dugdu hesir gløggu unglingar, sum allir fingu meira enn miðallærdóm, væl at síggja, at Føroyar vóru eitt karrátt stættar- samfelag, serliga fyri tey veikastu; — sjálvt í hesi ríku feitilendisbygdini vóru nógv, ið avgjørt ikki høvdu hvørki at bíta ella brenna. Tað skapti hjá hesum monnum alt lívið sociala indignatión. Teir fóru tí ongantíð í part vid teimum sonevndu stóru, hóast dúgliga varð fríggjað til teirra, bædi vid lyftum og seinni vid hóttanum. Bæði sjálvsstýris- og sambandsrørslan vóru fyri hesar menn turrgeldar og stokk-konservativar, og teir erkendu skjótt, at hesir flokkar hvørki vildu ella kundu gagna fjøldini. Teir høvdu hvørki evni ella vilja til at bøta um korini hjá smámanninum. Tey tøkini kundu bara takast av einum socialdemokratisk- um flokki. Teir aldust upp í máls- liga sera stimbrandi jørð- ildi, og ofta verður sagt av fólki, sum nágreiniliga hava lisið ”Feðgar á ferð”, at soleiðis sum Ketil og Ketilskona málbera seg, soleiðis málbóru nógvir skálvíkingar seg í gerandisdegnum. Heðin Brú er tí heilt í samljóði við sítt bygdarfólk og sína barndómsverð. So sjálvt um hann sjálvur breyt slóð og var mál- meistarin framum allar aðrar, bygdi hann og hvíldi sjálvur niður á sterkar herðar. Sum hann tók til: Soleiðis økir tú ættar- arvin. Anglosaksiskur vandi og hóttan Móðurmálið var fyri okkum føroyingar aðal- tátturin, og tað skuldi veksa og trívast, men hesum spinkla vøkstri var als ikki lív lagað, um hann ikki slapp at liggja í lívd av danskari humanismu, danskari vælvild og dansk- ari grundlóg. Hetta vóru Hans Jákup og hansara menn væl greiðir yvir. Komu vit at liggja berir og óvardir í Atlantshav- inum, høvdu vit verið týndir av ensku kultur- imperialismuni eftir minni enn tveimum ættarliðum. Teir sóu, hvussu stórur málskaði hendi bara tey fimm kríggsárini. Vit máttu hava Danmark at kroka aftanfyri, annars høvdu vit málsliga verið týndir og lagdir í oyðu. Hetta var fyri Hans Jákup og aðrar javnaðarmenn alfa og omega. Hetta var teirra lívsáskoðan. Hetta var teirra ideologi, og hon æt lívsfrælsi. Tað, sum er so kuriøst, er, at anglosaksiski vandin er nógv herviligari og munandi meira brutalur í dag! So hvat dugir og gagnar okkum fullveldi, um vit stutt eftir fara at tosa enskt, hálvíslendskt ella - klombrut funda- mentalist-føroyskt? Men hesir menn hugsaðu og sóu longri enn tey flestu, og sum teir plagdu at taka til við P.M.Dam: Fyri okkum føroyingar er málið alt! Uttan mál, eingin tjóð. Fyri hesar menn var málburður, máliskur og kvæðamentan tað, sum myndaði okkum sum mentað, norrønt fólk. Málið mátti vera amboðið hjá okkum í allari okkara andiligu stremban, og tað skuldi brúkast og mýkjast á øllum økjum. Hans Jákup tók hesa avbjóðingina upp og gav okkum eitt vælsignað mál. Tann fjøðurlætti málburð- urin í skaldskapi hansara kom at hugtaka fólk og eigur enn at bergtaka hvønn tann, sum av sonnum er góður vid føroyskt mál. Grundtvigianisma og bóndamentan Tað, sum fekk føroyingar at hvøkkfegnast í tjúgun- um og tretivunum, var hvussu ómakaleyst tað tóktist at vera hjá Hedini Brú at skriva bæði álvar- samt og humoristiskt (t.e. við álvarabrosi, sum pápi mín tók til) um gerandis- viðurskifti, kenslulív og kærleika á okkara móðir- máli. Knappliga varnaðust fólk, at ikki bara groteskar, men eisini eymar, lyriskar løtur, so væl sum filosof- iskar og rættiliga djúpar kenslur kundu lýsast heilt út í æsir á føroyskum máli. Hans Jákup lyfti fyri fyrstu ferð okkara mál úr trivi- ellum túnatosi og heilt inn í litteraturin, í bók- mentaheimin. Heðin Brú hevdi nógvar keldur at oysa úr; - tað var ikki bara úr fornari bónda- mentan, nei, donsk háskúlamentan hevdi rinið væl við í bygdini. Her var bókameingi, og nógvir menn vóru beinleiðis belisnir og fylgdu væl við í europeiskum mentaremb- ingum. Skálavík var veruliga ein upplýst og mentað bygd, og skálvík- ingar dugdu at handfara okkara mál betri, enn teir flestu. Nógv heim vóru í orðsins besta týdningi so gjøgnumsúrgað av grundtvigianismu, at tað var javnan tikið til ella sungið úr donskum skald- skapi og bókmentum; heilt frá ungum av lærdu menn at styrkja sær tann stund- um karga gerandisdagin ella leita sær ugga í roynd- arløtum við at citera mergjaðar reglur við eitt- hvørt høvi, eitt nú socialu paroluna hjá gamla Nikláa frá ”Langt højere bjerge”: – og da har i rigdom vi drevet det vidt, når få har for meget og færre for lidt. Fyri Heðin Brú og javn- aldrar hansara var slíkt ikki orðabrask, — teir ynsktu veruliga brennandi eitt rættvísari og betri sam- felag, - teir vildu eitt vælferðarsamfelag! Hetta var inspiratiónin og hetta gjørdist sevjan í skald- skapinum hjá Hansi Jákupi. Hann laðaði teimum gomlu ein prúðan varða, men hann vísir týðuliga á, at tún teirra eru ov trong, - tað mugu nýggir, breiðari og hollari vegir til. Hann fer undir hetta samfelagskritiska arbeiði og ger tað á betri máli, enn nakar hevur dugað fyrr. Hann er sosial- demokratur, og tí ger hann tað vid miklari virðing fyri báðum pørtum. Hann veit, at tíð og umstøður kunnu ofta skerja mannin, og hann veit, at tað er órímu- lig og hættislig eskapisma at geva dønum skyldina fyri órættvísi í Føroyum. Hann er sum nógvir javnaðarmenn tjóðskapar- liga hugaður, men hann veit eisini, at tað eru eingir, sum kúga føroy- ingar meira, enn føroy- ingar sjálvir. Andiligir skyldmenn Parallellar littererar remb- ingar vóru stutt áðrenn farnar fram í donskum skaldskapi, sum Heðin Brú var meinkønur í. Sam- virkanin, interaktiónin millum danskan skaldskap og føroyska bygdamentan menti tad føroyska málið — hetta er paradoksið, sum aloftast verdur tagt burtur ella fornoktað! Tað er ikki av tilvild, at Hans Jákup í allarfyrstu skriving síni brúkar dul- nevnið Heðin illi, - í hes- um var nógvur symbolikk- ur, tí hann var, sum fyrr nevnt, av sonnum mis- nøgdur við tey eirinda- leysu- og órættvísu kor, sum nógvir av okkara landsmonnum livdu undir, og sum fyri hann vóru serliga sjónsk, tá ið hann kom heimaftur úr Danmark seint í tjúgunum. So seint sum í 1929 brúkar hann enn dulnevnið Heðin Illi, men táið fyrsta skaldsøgan, Lognbrá kem- ur í 1930, kallar hann seg Heðin Brú. Fimm ár seinni kemur onnur skald- søga hansara, Fastatøkur, ið er framhaldssøga av tí fyrru. Hesar báðar bøkur- nar eru sum kunnugt langt síðani fólkaogn og fyrstu veruligu skaldsøgur okkara. Alt, sum framman- undan hevði verið roynt av skaldsøguskriving, var bert viðfáningur. Náttúrulýsingar hansara eru longu í hesum bókum sublimar. Evnagongdin um barndóm, ungdóm og seinni manndóm er djørv og kensluborin skriving, lyrisk symbolsk, men eisini samfelagskritisk. Hann torir at taka upp heilt fesk problem í føroyska samfelagnum — her er ikki sørt av beiskari socialrealismu. Tað ráa og beinharða sjólívið verður alt annað, enn idylliserað. Vit merkja týðuliga andliga skyldskapin við donsku skaldini, Johan Skjoldborg, Jeppe Åkjær og Martin Andersen Neksø. Hetta vóru menn, sum ofta vóru á lofti, táíð Hans Jákup og vinmenn hittust. Ofta verður sagt, at partamaðurin Åkjær frá Jenle var fyrimynd hjá Hansi Jákupi. Sjálvur haldi eg hann vera meira líkan Skjoldborg. Tann dølski og eftirklóki doktarin Vert er her at vísa á, at harra Christian Matras í 1931 skrivaði eitt ótrúliga arrogant ummæli av Lognbrá í Dimmalætting. Hetta ummæli angraði Christian nógv seinni. Har vísir hann, at hann lítið og einki hevði skilt, hvørki av tí málsliga ella tí litterera innihaldinum. Tað skal tó sigast, at Rikard Long í Varðanum sama ár hevði eitt skilagott og heilt øðrvísi ummæli, har hann týðuliga dugdi at síggja, at sannur meistari var á veg. Nakað sama mynstri hava vit fýra ár seinni, tá ið Christian, máldoktari skal ummæla Fastatøkur, og hesa ferð í Varðanum. Nú er hann knappliga Framhald á síðu 14 C M Y K 13 12